تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَ إِذا کُنَّا تُراباً وَ آباؤُنا أَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ (67) لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (68) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (69) وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَکُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْکُرُونَ (70) وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (71)
قُلْ عَسى أَنْ يَکُونَ رَدِفَ لَکُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (72) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَشْکُرُونَ (73) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَيَعْلَمُ ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ ما يُعْلِنُونَ (74) وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلاَّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ (75)
ترجمه
و گفتند آنانکه کافر شدند آيا چون باشيم خاک و پدران ما آيا همانا مائيم بيرون آورده شدگان
بتحقيق وعده داده شديم اين را ما و پدرانمان پيش از اين نيست اين مگر افسانه‌هاى پيشينيان
بگو سير کنيد در زمين پس بنگريد چگونه بود انجام کار گناهکاران
و اندوهگين مباش بر آنها و مباش در تنگدلى از آنچه مکر ميکنند
و ميگويند کى خواهد بود اين وعده اگر هستيد راستگويان
بگو نزديک است که از پى آيد شما را پاره‌اى از آنچه در رسيدنش شتاب داريد
و همانا پروردگار تو صاحب تفضّل است بر مردمان و ليکن بيشترشان شکر نميکنند
و همانا پروردگار تو ميداند آنچه را پنهان ميدارد سينه‌هاشان و آنچه را آشکار ميکنند
و نيست هيچ پنهانى در آسمان و زمين مگر که هست در کتابى آشکار.
تفسير
بعد از شنيدن وعده معاد در آيات سابقه کفارى که منکر آن بودند بمجرّد استبعاد استفهام انکارى نموده گفتند آيا ميشود چنين امرى که ما بعد از مردن و خاک شدن و همچنين پدرانمان که مردند و خاک شدند دو مرتبه زنده شده و از قبر بيرون بيائيم اين وعده‌اى است که براى مصالحى بما و پدرانمان داده و ميدهند و از قبيل افسانه‌هاى پيشينيان، دروغى است که براى سرگرمى يا اغراض ديگرى ميسازند و مى‌پردازند ولى اصلى ندارد و چون ادّعاء آنها مجرّد از دليل بود خداوند هم بحبيب خود دستور فرمود که فقط در جواب آنها تهديد و تخويف فرمايد و امر بگردش در زمين و مشاهده ديار مخروبه اقواميکه مخالفت
جلد 4 صفحه 163
با انبيا نمودند و بعذاب الهى گرفتار شدند نمايد و آنکه محزون نباشد از بقاء آنها بر کفر و دلتنگ نگردد از مکر و حيله آنها در ضدّيت و معاندت با آنحضرت چون خداوند هميشه حافظ و نگهدار او است و تکرار همزه استفهام براى تأکيد انکار است و بحذف همزه اولى و بحذف هر دو و ائنّنا بدو نون و ضيق بکسر ضاد نيز قرائت شده است و چون بر سبيل انکار و استهزاء ميگفتند نميدانيم اين وعده عذابى که اهل ايمان بما ميدهند چه زمان محقّق خواهد شد اگر راست ميگويند خداوند به پيغمبر خود دستور فرموده که در جواب آنها بفرمايد نزديک است چيزى نميگذرد که بشما و اصل خواهد شد بعضى از آن عذاب موعودى که شما طالب تعجيل آن هستيد و مقصود از آن بعض ظاهرا قتل و أسر در بدر باشد و از بعض ديگر عذاب بعد از مرگ اعمّ از قبر و قيامت که بموقع خودش بآنها خواهد رسيد و نيز گوشزد فرمايد که تأخير عذاب کسانيکه استحقاق آنرا پيدا کرده‌اند بمقتضاى فضل الهى است بر بندگان که شايد توبه نمايند و استحقاق مغفرت پيدا کنند ولى بيشتر مردم نادانند و بر تفضّل الهى شکر گذارى نميکنند و تعجيل ميکنند در امريکه بر ضرر آنها است و آنکه خدا ميداند که انکار و استکبار آنها از قبول دين حق براى عداوتى است که در ضمير آنها از پيغمبر خدا جاى گرفته و احيانا اظهار ميکنند و مجازات خواهد فرمود آنقوم عنود را بعد اوت مکنونه در قلب و مکشوفه از اقوال و اعمالشان و تمام امور خفيّه‌اى که از خلق پوشيده است در آسمان و زمين اعمّ از خصلتهاى زشت و زيبا و غيرها در لوح محفوظ و امّ الکتاب ثبت و نزد خدا و پيغمبر و ائمه اطهار واضح و آشکار است و بهيچ وجه نميشود امرى را از خداوند و آن ذوات مقدّسه مخفى و مستور داشت و اين از علومى است که خداى عليم بايشان کرامت فرموده و براى وراثت کتاب اين خاندان را از بين بندگان صالح خود برگزيده است بلکه نفوس مقدّسه ايشان همان کتاب مبين است که خفاياى ارضيّه و سماويّه در آن بظهور ميرسد و اللّه اعلم بحقائق الامور.