تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ «7» فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئِينَ «8» وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَکَ لا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ «9» وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً إِنْ کادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ «10» وَ قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ «11»
وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ «12» فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ کَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ «13»
ترجمه
و وحى کرديم بمادر موسى که شير ده او را پس چون بترسى بر او پس بيندازش در دريا و مترس و اندوهگين مشو همانا ما باز گرداننده‌ايم او را بسوى تو و گرداننده‌ايم او را از فرستادگان
پس بر گرفتند او را کسان فرعون تا باشد براى آنها دشمن و اندوه همانا فرعون و هامان و لشگريان آن دو بودند خطاکاران
و گفت زن فرعون او روشنى چشم است براى من و تو نکشيد او را بسا باشد که سود دهد ما را يا برگيريمش بفرزندى و آنها درک نميکردند
و گرديد دل مادر موسى بيتاب همانا نزديک بود که آشکار کند او را اگر نه آن بود که بند نهاده بوديم بر دل او تا باشد از گروندگان
و گفت بخواهر او که برو از پى او پس ديدش از دور و آنها درک نميکردند
و حرام کرديم بر او شير دهنده‌ها را از پيش پس گفت خواهرش آيا دلالت کنم شما را بر خانواده‌ئى که نگهدارى و تربيت کنند او را براى شما و ايشان باشند براى او خير خواهان
پس باز گردانديم او را بسوى مادرش تا روشن شود چشم او و اندوهگين نباشد و بداند که وعده خدا راست است ولى آنها بيشترشان نميدانستند.
تفسير
در آيات سابقه گوشزد شد که فرعون شنيده بود از بنى اسرائيل پسرى بوجود مى‌آيد که زوال سلطنتش بدست او خواهد بود و لذا پسران نوزاد آنها را ميگرفت و ميکشت براى آنکه در مقابل تقدير الهى تدبيرى نمايد و خداوند در اين مقام ميفرمايد که ما الهام نموديم بمادر موسى عليه السّلام که تا ميتوانى امر او را مخفى بدارى او را شير ده و چون بترسى از ظهور امر او و آشکار شدن وجودش پس او را در صندوقى بگذار و در رود نيل بينداز و نترس از غرق شدن
جلد 4 صفحه 174
و بزحمت افتادن او و محزون مشو از فراق و دورى او همانا ما او را بزودى بتو برميگردانيم و بعدا بمقام رسالت او را فائز خواهيم نمود و اوامر الهى را امتثال کرد و گرفتند صندوق را کسان فرعون و نتيجه و عاقبت کار آنها اين بود که موسى عليه السّلام بوده باشد براى آنها دشمن و موجب حزن و اندوه چون فرعون و وزيرش هامان و لشگريان آنان مردمان خطاکارى بودند که معصيت خدا را مينمودند و خدا ميخواست آنها را تنبيه فرمايد و حزن بضمّ حاء و سکون زاء نيز قرائت شده و هر دو يک معنى دارد و لام در ليکون ظاهرا براى تعليل و واقعا براى بيان عاقبت است مثل آنکه ميگويند بزائيد براى مردن و بسازيد براى خراب شدن لذا آنرا لام عاقبت ناميده‌اند خداوند ميخواهد بفرمايد گرفتن آنها او را از آب مانند آن بود که براى چنين غرضى انجام گرفته باشد و چون کسان فرعون صندوق را گرفتند و نزد او آوردند و طفل آشکار شد آسيه عيال او گفت اين کودک مايه دلخوشى و روشنى ديده ما است او را نکشيد چون علائم يمن و سعادت از چهره او مشهود و اميد بهره و نفع براى مادر او موجود است و اگر او را با ولادى براى خودمان قبول نمائيم سزاوار است چون ما اولاد نداريم و اين خوب طفلى است و آنها نميدانستند که او چه خواهد کرد و دودمان آنها بدست او منقرض خواهد شد و خداوند محبّت او را بدل فرعون و آسيه انداخت و او را نگهدارى کردند در مجمع از ابن عباس ره نقل نموده که چون آسيه گفت او مايه سرور ما است فرعون گفت مايه سرور تو است نه من و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود قسم بآنکس که باو قسم ياد کرده ميشود اگر فرعون اقرار ميکرد که مايه سرور او است چنانچه زنش اقرار کرد خداوند هدايت مينمود او را بوسيله او چنانچه هدايت نمود زنش را بآن وسيله ولى او اباء نمود براى شقاوتى که خدا برايش مقدر فرموده بود و چون مادر حضرت موسى صندوق را شبانه در آب انداخت و امواج نيل آنرا از نظرش دور نمود يکمرتبه دلش خالى از همه چيز جز مهر موسى عليه السّلام شد و ميخواست صيحه بزند و سرّ خود را آشکار کند که عنايت الهى شامل حال او گشت و محکم فرمود دل او را بياد وعده خود و بند کرد آنرا بريسمان وثوق و ايمان بانجاز آن تا از مؤمنين و مصدّقين و واثقين بصدق مواعيد الهى باشد چنانچه در اکمال
جلد 4 صفحه 175
از امام باقر عليه السّلام به اين معنى در ضمن بيان اين قصه تذکر داده شده است و بخواهر حضرت موسى دستور داد که دنبال صندوق برود و خبر آنرا بياورد و او رفت و از دور يا کنار نگاه ميکرد بآن و کسان فرعون او را نمى‌شناختند و متوجه بمقصودش نبودند و خداوند پيش از اين واقعه ممنوع فرموده بود بر حضرت موسى شير خوردن از پستان زنان شيرده را چون مراضع جمع مرضعه يا جمع مرضع بمعناى رضاع است و مراد ممنوعيّت ارتضاع از مرضعات است نه حرمت تکليفى که متظاهر است و لذا زنانى را که اطفال آنها را فرعون کشته بود چون حاضر نمودند براى شير دادن پستان هيچ يک را حضرت قبول نفرمود پس خواهرش گفت آيا دلالت نمايم شما را بخانواده‌ئى که کفالت نمايند او را براى شما يعنى ميخواهيد دايه‌ئى بشما نشان دهم که او را شير دهد از خانواده‌ئى که بخوبى از عهده نگهدارى و تربيت او برآيند و آنها قبول کردند و مادر حضرت آمد و او پستانش را بخوبى گرفت و آنها خوشحال شدند و او را با حقوق کافى بمادرش مسترد داشتند که شير دهد و براى آنها نگهدارى نمايد و او خوشحال شد بديدار فرزند و از حزن و الم فراق بيرون آمد و مشاهده نمود صدق وعده حق را و از علم اليقين بعين اليقين رسيد ولى بيشتر قبطيان يا مردم اين معرفت و علم را نداشتند و ندارند در جوامع روايت نموده که چون خواهر حضرت گفت آن خانواده ناصح و مشفق باويند هامان گفت اين زن اين طفل و خانواده او را مى‌شناسد پس خواهرش گفت مرادم خير خواهان پادشاه بود و در سوره طه ضمن اين قصه حديث مفصلى از امام باقر عليه السّلام نقل شد که مراجعه بآن موجب مزيد توضيح و تبيين اين آيات است.
جلد 4 صفحه 176