تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَکْفُرُونَ (51) فَإِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (52) وَ ما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (53) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (54)
ترجمه
و هر آينه اگر بفرستيم بادى را پس به بينند آنرا زرد شده هر آينه پيوسته بعد از آن کفران ورزند
پس همانا تو نميشنوانى مردگانرا و نميشنوانى بکران خواندن را چون بر گردند با آنکه هستند پشت کنندگان
و نيستى تو راهنماى کوران از گمراهيشان نميشنوانى مگر آنرا که ميگرود بآيتهاى ما پس ايشانند گردن نهندگان
خدا است آنکه آفريد شما را از ناتوانى پس قرار داد بعد از ناتوانى توانائى پس قرار داد بعد از توانائى ناتوانى و پيرى ميآفريند آنچه را که ميخواهد و او است داناى توانا.
تفسير
خداوند متعال پس از آنکه بيان فرمود در آيات سابقه آثار رحمت خود را که کشت و زرع و نبات باشد و نيز ذکر فرمود سحاب را که ابر است ميفرمايد قسم بخدا اگر بفرستيم باد مسمومى را پس به بينند کشت و زرع خودشان زرد شد يا به بينند ابر را که زرد باشد چون آن باران ندارد از صبح تا شام مشغول ناشکرى و کفران نعمت خدا گردند با آنکه وظيفه بنده در هر حال شکر و صبر و توجّه بخدا و توسّل باو در دفع بلا است و نبايد از وفور نعمت و دولت مغرور و مغمور در عيش و سرور گردد و از توجّه بلا و مشاهده آثار ابتلا مأيوس از رحمت و مبتلا بکفران نعمت شود مقصود بيان کم ظرفى و بى‌ثباتى کفّار است که باندک ثمرى شاد و بکمتر اثرى ناشاد شده و بيرون از صواب و سداد مشى مينمايند و پس از اين خطاب به پيغمبر اکرم فرموده که تو نميتوانى مطالب حقّه را بکسانيکه در بى‌شعورى مانند مردگان و در ناشنوائى مانند کرانند بفهمانى و بشنوانى و بقبول آنها برسانى وقتى که از قبول حق اعراض نموده و بحقيقت پشت کرده راه وادى ضلالت را در پيش گرفته باشند و مانند کوران در آنوادى حيران و سر گردان بگردند و تو نميتوانى آنها را از راه کج براه راست وادار کنى چون وظيفه تو ارشاد و راهنمائى و ارائه طريق است نه ايصال بسعادت که شأن خدا
جلد 4 صفحه 265
است خلاصه آنکه کسانيکه از فرط لجاج و عناد دلهاشان از درک حقائق مرده و گوش شنوا ندارند و از استماع مواعظ و نصائح گريزانند و در وادى جهالت چون کوران سر گردانند از قابليّت هدايت و ارشاد افتاده‌اند و نبايد از آنها انتظار شنوائى را داشت فقط اهل ايمان قابل هدايت و ارشاد و اتّعاظ بآيات الهى هستند که در مقلم قبول حق و حقيقت تسليم و منقادند و گوش بحرف حساب ميدهند و راه انصاف را در پيش گرفته مى‌پيمايند و بنابر اين قول خداوند اذا ولّوا مدبرين براى بيان وجه بى‌فائده بودن دعوت پيغمبر است نسبت بآنها نه آنچه گفته شده که براى آنستکه اصمّ اگر مقبل باشد ميشود باشاره باو چيزى فهماند ولى اگر مدبر باشد بهيچ وجه قابل نيست چون کر در هر حال نميشنود خواه مقبل باشد خواه مدبر و خداوند بندگانرا در بدو امر از نطفه ناتوان ضعيف خلق ميکند يا در حاليکه ضعيف و ناتوانند پرورش ميدهد تا بکمال توانائى و قوّت و رشد برسند و پس از آن بتدريج آنها را ضعيف و ناتوان و پير مى‌فرمايد و تمام اين احوال بر حسب حکمت و مصلحت الهى براى بندگان روى ميدهد و با علم و قدرت حق بانجام ميرسد و لا يسمع الصّمّ بياء مفتوحه و رفع صمّ و ضعف بفتح ضاد در هر سه مورد نيز قرائت شده و معلوم است از قوّتيکه بين دو ضعف است بايد استفاده نمود و براى تهيّه توشه سفر آخرت آنرا مغتنم شمرد.