تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي ما ذا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ «11» وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ وَ مَنْ يَشْکُرْ فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ «12» وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ «13» وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِي عامَيْنِ أَنِ اشْکُرْ لِي وَ لِوالِدَيْکَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ «14» وَ إِنْ جاهَداکَ عَلى أَنْ تُشْرِکَ بِي ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «15»
ترجمه
اين مخلوق خدا است پس بنمائيد بمن که چه آفريدند آنها که باشند غير از او بلکه ستمکاران در گمراهى آشکارند
و هر آينه بتحقيق داديم لقمان را حکمت که شکر کن خدايرا و آنکه شکر ميکند پس جز اين نيست که شکر ميکند براى خود و آنکه کفران ميورزد پس همانا خداوند بى‌نياز ستوده است
و هنگاميکه گفت لقمان به پسرش و او پند ميدادش اى پسرک من شرک مياور بخدا همانا شرک هر آينه ظلمى است بزرگ
و سفارش کرديم بانسان در باره پدر و مادرش برداشت او را مادرش با سستى مزيد بر سستى و بريدنش از شير باشد در دو سال که شکر کن مرا و پدر و مادرت را بسوى من است بازگشت
و اگر کوشش کنند با تو بر آنکه شريک گردانى با من آنچه نيست تو را بآن دانش پس اطاعت مکن آندو را و معاشرت کن با آن دو در دنيا بخوبى و پيروى کن راه آنرا که بازگشت کرد بسوى من پس بسوى من است بازگشت شما پس خبر ميدهم شما را بآنچه بوديد که ميکرديد.
تفسير
خداوند متعال در آيه سابقه ذکرى از خلقت آسمانها و زمين و موجودات در آنرا فرمود و در اين آيه استدلال فرموده در مقابل اهل شرک بر توحيد خود به آنکه اين مخلوق مذکور خلق خدا است شما که غير او را با او شريک قرار داديد در پرستش و ستايش بمن بنمايانيد مخلوقات آنها را و چون بت‌پرستان که ستمکاران بخود و خلقند در اين عقيده و اظهار آن نمى‌توانند مخلوقى براى خدايان خود ارائه دهند معلوم ميشود که در گمراهى آشکارى هستند و پس از آن شمّه‌اى از احوال لقمان حکيم را براى تنبّه مردم بيان فرموده باين تقريب که ما بلقمان حکمت داديم که ظاهرا علم و عقل و فهم و حسن تشخيص و صحّت عمل و درستى کردار است و در حديث کافى از امام کاظم عليه السّلام بفهم و عقل و در روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام بمعرفت امام زمان تفسير شده و دستور فرموديم باو که
جلد 4 صفحه 272
شکر خدا را بجا آورد و کسيکه شکر نعمت را بجا آورد بنفع خود اقدام نموده چون نعمتش افزوده خواهد شد و کسيکه کفران نعمت نمايد و شکر خدا را بجا نياورد همانا خدا بى‌نياز است از شکر مردم و ستوده است احتياج بستايش کسى ندارد و تمام موجودات حمد و ثناى او را بلسان حال و مقال بجا مى‌آورند در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که شکر هر نعمتى اگر چه بزرگ باشد بحمد الهى است بر آن و در روايتى افزوده شده و بآنستکه اگر در آن نعمت حقّى بر او باشد ادا نمايد و در روايتى اکتفا بمعرفت قلبى آن نعمت شده و نيز از آن حضرت روايت شده که خداوند بحضرت موسى خطاب فرمود که حقّ شکر مرا بجا آور عرض کرد پروردگارا چگونه حق شکر تو را بجا آورم با آنکه نعمت شکرگزارى را تو بمن عطا فرمودى خطاب رسيد الآن شکر نمودى مرا که دانستى آن از من است و قمّى ره از آنحضرت نقل نموده که خداوند بلقمان حکمت عطا نفرمود براى جاه و مال و بزرگى اندام و جمال بلکه عطا فرمود براى دليرى او در اطاعت خدا و پرهيزش از معصيت او و براى سکونت و وقار و عمق نظر و طول فکر و حدّت ذهن و ديده عبرت بينش بود که به اين مقام رسيد هرگز روز نخوابيد و در حال بول و غائط و غسل ديده نشد براى شدّت تستّر و تحفّظش و هرگز نخنديد بچيزى از بيم گناه و از چيزى بخشم نيامد و با کسى شوخى نکرد و از اقبال دنيا خورسند و از ادبارش ملول نشد زن گرفت و اولاد زيادى پيدا کرد و در مرگ آنها نگريست و نگذشت بر دو مرديکه با يکديگر در ستيزه بودند مگر آنکه ميانشان سازش داد و آن دو را با يکديگر دوست نمود و نشنيد سخنى را که پسندد آنرا مگر معنى و مدرک آنرا بدست آورد و بسيار با فقهاء و حکماء مجالست مينمود نيمه روزى بود که نداى ملائکه باو رسيد گفتند آيا ميخواهى خدا تو را جانشين خود در زمين قرار دهد تا حکم کنى در ميان مردم فرمود اگر خدا امر نموده است مرا بآن سمعا و طاعة چون اگر او چنين امرى را بمن رجوع فرمايد با من کمک ميکند و نگهدار من خواهد بود و اگر مخيّر فرمايد مرا من طالب عافيت و سلامتيم ملائکه گفتند چرا حکمرانى ميان مردم را نخواستى فرمود حکمرانى ميان مردم مقام دشوارى است از دين دارى فتنه و بلا در آن زياد است و شبهات در آن بسيار اگر
جلد 4 صفحه 273
بحق حکم کند نجات يابد و اگر خطا نمايد خطا نموده راه بهشت را و کسيکه خوار و ضعيف باشد در دنيا آسانتر است کار او در آخرت از کسيکه حکمران و شريف باشد و کسيکه اختيار نمايد دنيا را بر آخرت از هر دو باز ميماند پس ملائکه از سخنان حکمت آميز او تعجّب نمودند و خداوند پسنديد آنرا و چون شب شد و لقمان در خوابگاه خود قرار گرفت خداوند نازل فرمود بر او حکمت را و پوشاند بآن سر تا پاى او را در حاليکه خواب بود پس بيدار شد با آنکه حکيم‌ترين مردم زمانش بود سخنان حکمت آميز ميگفت و در ميان مردم منتشر مينمود و چون او منصب خلافت را قبول ننمود خداوند بملائکه امر فرمود که آنرا بر داود عليه السّلام عرضه داريد و آنها اطاعت نمودند و او بدون شرطى که لقمان کرد قبول نمود و خداوند منصب خلافت را باو داد و مکرّر مبتلا بخطا شد و خداوند او را نجات داد و آمرزيد و لقمان زياد نزد داود ميآمد و او را موعظه حکيمانه مينمود و حضرت داود باو ميگفت خوشا بحال تو اى لقمان حکمت را گرفتى و بليّت را از خود دور نمودى و داود بخلافت رسيد و مبتلى بحکم و فتنه گرديد اين خلاصه مستفاد از کلام امام است در جواب کسيکه از حال لقمان و حکمت او که مذکور در قرآن است سؤال نموده و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم نقل نموده که لقمان پيغمبر نبود ولى بنده محبّ و محبوب خدا بود و شمّه‌اى از اوصاف حسنه او و قضيّه عدم قبول حکومت بتفصيلى که ذکر شد با مختصر تفاوتى که در نقل روايات پيدا ميشود در آن حديث نبوى مذکور است و بسيارى از کلمات حکيمانه و مواعظ حسنه آن بزرگوار مشهور و مأثور است و خداوند ببعضى از آنها تصريح فرموده ميفرمايد و ياد کن اى پيغمبر وقتى را که لقمان به پسر خود فرمود در حاليکه موعظه و نصيحت ميکرد او را که اى پسرک من شريک قرار مده با خدا چيزيرا در ستايش و پرستش چون شرک بخدا تجاوز بزرگى است از حق که آن تسويه بين منعم و غير او است در شکرگزارى و عدول از حق بباطل است در ديندارى و کسيکه براى خدا شريک قرار دهد ستم بر خود نموده که خويش را مستحق عذاب دائم کرده و اين ظلم بنفس از بزرگترين اقسام ظلم است چنانچه در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ظلم بر سه قسم است يکى ظلمى است که خدا آنرا مى‌آمرزد ديگر ظلمى است که خدا آنرا نمى‌آمرزد
جلد 4 صفحه 274
ديگر ظلمى است که خدا آنرا وانميگذارد امّا آن ظلم که خدا آنرا نمى‌آمرزد شرک است و امّا آنظلم که مى‌آمرزد ظلم شخص است بخود که پاى غير در ميان نباشد و امّا آن ظلم که وانميگذارد آنرا ظلمى است که پاى غير در ميان باشد و کلمه بنىّ تصغير ابن است براى شفقت و مهربانى با اضافه بياء متکلّم و بسکون ياء و کسر آن نيز قرائت شده است و پس از اين براى تأکيد امر شکر منعم و نهى از شرک اگر چه براى اطاعت کسى باشد که حق آن واجب است فرموده که ما توصيه اکيد نموديم بآدمى در باره پدر و مادرش که مادر بارور شد باو با آنکه روز بروز ضعيف و ناتوان ميشد تا او را بزاد و شير داد تا دو سال که او را از شير گرفت و آن توصيه اين بود که شکر نعمت من و آن دو را کاملا بجا آور بازگشت شما از اين عالم به پيشگاه من خواهد بود و جزاى شکر نعمت و کفران آنرا خواهم داد در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که خداوند امر فرموده بشکر خود و پدر و مادر پس کسيکه شکر پدر و مادر را بجا نياورد شکر خدا را بجا نياورده و نيز از آنحضرت روايت شده که کسيکه شکر منعم خود را از مخلوق بجا نياورد شکر خدا را بجا نياورده و انعام پدر و مادر بتربيت و احسان آن دو است و حق مادر بيشتر است لذا خداوند در اين آيه بدو جمله معترضه بين توصيه و متعلّقش آنرا تأکيد نموده و از امام صادق عليه السّلام نقل شده که مردى خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم رسيد و عرضه داشت يا رسول اللّه بکه نيکى کنم فرمود بمادرت عرض کرد ديگر بکه فرمود بمادرت باز عرض کرد ديگر بکه فرمود بمادرت باز عرض کرد ديگر بکه فرمود بپدرت و حقير در سوره بقره ذيل آيه شريفه الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ در تحت عنوان تنبيه حقوق آندو را مفصلا بيان نموده‌ام با ترجيح حقّ پدر در اطاعت و حق مادر در احسان بآن جا مراجعه شود و چون اطاعت براى خلق در معصيت خالق نيست و بزرگترين معاصى شرک بخدا است هر قدر آن دو اصرار نمايند که شريک نمائى تو با خدا در ستايش و پرستش چيزيرا که شريک نيست و البته تو هم آنرا شريک نميدانى و ميخواهى تقليد و تبعيّت از آن دو کنى اطاعت منما ولى در عين حال تا زنده‌اى بخوبى و خوشى با آن دو معاشرت و رفتار نما و تا توانى مگذار دلتنگ شوند و رو از آن دو بر مگردان و صداى خود را از صداى ايشان بلندتر منما و با آن دو
جلد 4 صفحه 275
مدارا کن و از مال خود بايشان کمک نما و احترام آندو را از دست مده که احترام پدر و مادر که پروردگار کوچکند احترام پروردگار بزرگ است و پيروى کن راه محمد صلّى اللّه عليه و اله و آل اطهار او را در رجوع بحق و اخلاص در اطاعت خدا که بازگشت تمام خلق از مشرک و موحّد و تابع و متبوع بحکم او است و همه را بپاداش اعمال خوب و بدشان خواهد رسانيد و اطاعت هيچ کس قابل معارضه با اطاعت خدا نيست و شکر او بر شکر خلق مقدّم است و آن بستايش و پرستش و عبادت و اطاعت او است و دو آيه اخيره براى افاده اين نکته از کلام خدا در ضمن موعظه لقمان ذکر شده است.