تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ يَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِي وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ «11» وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ «12» وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا کُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ «13» فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِکُمْ هذا إِنَّا نَسِيناکُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «14» إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا الَّذِينَ إِذا ذُکِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَسْتَکْبِرُونَ «15»
ترجمه
بگو ميگيرد جان شما را فرشته مرگ که واگذار شده باو گرفتن جان شما پس بسوى پروردگارتان باز گردانده ميشويد
و اگر به بينى هنگامى که گناهکاران بزير افکندگانند سرهاشان را نزد پروردگارشان پروردگارا ديديم و شنيديم پس بر گردان ما را تا کار خوب کنيم همانا ما يقين کنندگانيم
و اگر ميخواستيم هر آينه داده بوديم بهر کسى موجب هدايتش را و ليکن ثابت شد اين سخن از من که هر آينه پر سازم دوزخ را از جنّيان و انسيان همگى
پس بچشيد بسبب آنکه فراموش کرديد ملاقات امروز خود را همانا ما فراموش کرديم شما را و بچشيد عذاب دائمى را بسبب آنچه بوديد که ميکرديد
جز اين نيست که ايمان مى‌آورند بآيتهاى ما آنانکه چون ياد آورى شوند بآنها بر وى در افتند سجده‌کنان و تسبيح نمايند بستايش پروردگارشان و آنان تکبر و سرکشى نميکنند.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب جواب منکرين معاد در آيه سابقه ميفرمايد بگو اى پيغمبر استيفا و قبض ميکند روح شما را عزرائيل عليه السّلام که فرشته موکّل قبض روح بنى آدم است و احدى را از اين حکم استثنا نمى‌نمايد پس تمامى بازگشت و رجوعتان بحکم پروردگارتان خواهد بود و همه را بپاداش عقائد و اعمالشان خواهد رسانيد اگر همه چيز را منکر شويد گرفتن جانتان و مرگ را نمى‌توانيد انکار نمائيد و پس از آن شمه‌اى از احوال آنها را در قيامت بيان فرموده باين تقريب که اگر به بينى اى پيغمبر گناهکاران را وقتى که در محضر عدل الهى از خجلت و خوارى سرها بزير افکنده باشند و عرضه دارند پروردگارا ديديم آنچه بايد ببينيم از مواعيد انبيا و شنيديم آنچه بايد بشنويم از تو در تصديق ايشان حال ما را بدنيا بر گردان تا ما کار خوب
جلد 4 صفحه 291
بجا آوريم و بوظائف خود عمل کنيم چون ما بمرتبه يقين رسيديم و ديگر شکّى در حق بودن دين اسلام نداريم و قمّى ره فرموده مراد آنستکه ما در دنيا ديديم و شنيديم و عمل ننموديم در هر حال تقاضاى عود بدنيا و عمل بدستور الهى را مينمايند و خداوند جواب ميفرمايد اگر ما خواسته بوديم مردم بعد از مشاهده عالم غيب ايمان بياورند در دنيا هم ميتوانستيم براى آنها کشف حجاب نمائيم و آنها را بمرتبه عين اليقين برسانيم ولى ما ميخواستيم بندگان بمجاهده و کوشش و تفکّر و تأمل در آيات ما بما ايمان بياورند و وعده داده بوديم و مقدّر نموده بوديم که جهنّم را از گنهکاران و کفّار جنّ و انس پر کنيم که آنجا جاى سعى و عمل باشد و اينجا جاى پاداش و مجازات و گفته‌اند مراد آنستکه اگر ميخواستيم ميتوانستيم آنها را در دنيا مجبور بايمان و عمل نمائيم يا موجبات هدايت آنها را فراهم کنيم ولى دنيا دار امتحان است و بايد خوبى و بدى ذات مردم آشکار گردد و قمّى ره فرموده مراد آنستکه اگر ميخواستيم همه را معصوم قرار دهيم قدرت داشتيم ولى آنچه بدوا ذکر شد که بنظر حقير رسيده با سؤال کفّار مناسب‌تر است و بر هر تقدير خداوند ميفرمايد پس بچشيد طعم عذاب جهنّم را براى آنکه واگذار ديد فکر در ادلّه معاد را و سر گرم شديد بلذائذ دنيا بطوريکه ياد آخرت نيفتاديد و فراموش نموديد آنرا ما هم امروز شما را بحال خودتان واگذار مينمائيم و عنايتى بشما نمى‌کنيم مانند کسانيکه فراموش شده باشد عنايت و لطف بآنها و نيز بچشيد عذاب دائم را براى اعماليکه در دنيا نموديد از تکذيب انبيا و اولياء و مخالفت اوامر و نواهى ما و بعد از بيان احوال کفار شمّه‌اى از حالات اهل ايمانرا بيان فرموده که فقط آنها کسانى هستند که چون آيات قرآنيّه براى آنها تلاوت شود و متذکّر جلال الهى شوند و متوجّه بنعم نامتناهى او گردند بى‌اختيار بخاک افتند و روى نياز بدرگاه کار ساز بر زمين نهند و تنزيه و تقديس نمايند او را از جميع نقائص و عجز از اعاده اجسام باليه و غيرها و حمد و شکر کنند او را بر هدايتشان باسلام و نعمت معرفت و ساير نعم الهى و ايشان تکبّر از خضوع در برابر پروردگار و سرکشى از اطاعت اوامر او ندارند و بعد از ختم اين آيه واجب است بر خواننده و شنونده آن که فورا سجده نمايد و بهتر آنستکه در سجود بگويد لا اله الا اللّه
جلد 4 صفحه 292
حقّا حقّا لا اله الا اللّه ايمانا و تصديقا لا اله الا اللّه عبوديّة و رقّا سجدت لک يا ربّ تعبّدا و رقّا لا مستنکفا و لا مستکبرا بل انا عبد ذليل ضعيف خائف مستجير، ولى مطلق ذکر کافى است و بيان ساير احکام آن موکول بکتب فقه است و فقه است و فقهاء رحمهم اللّه تعالى مفصّلا متعرّض شده‌اند.