«تکاثر» از «کثرت» به معناى فزون‌طلبى و فخرفروشى به ديگران به واسطه کثرت اموال و اولاد است.
جلد 10 - صفحه 579
جلوه‌هاى تکاثر
تکاثر در شرک و چند خدايى. «أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ» «1» (حضرت يوسف به هم زندانى‌هاى خود که مشرک بودند، گفت: آيا ارباب متفرق بهتر است يا خداوند يکتاى قهار؟)
تکاثر در غذا. بنى اسرائيل مى‌گفتند: ما بر يک نوع غذا صبر نداريم «لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ» ما خوردنى‌هاى ديگر همچون پياز و سير و عدس و خيار مى‌خواهيم. «قِثَّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها» «2»
تکاثر در عمر. چنان که بعضى دوست دارند هزار سال عمر کنند. «يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ» «3»
تکاثر در مال. قرآن مى‌فرمايد: برخى افراد به دنبال جمع مال و شمارش آن هستند. «الَّذِي جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ» «4»
تکاثر در مسکن. قرآن در مقام سرزنش بعضى مى‌فرمايد: در دامنه هر کوهى ساختمان‌هاى بلند بنا مى‌کنيد. «أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ» «5»
تکاثر در شهوت. اسلام براى مسئله جنسى، راه ازدواج را تجويز کرده و بهره‌گيرى از همسر را بدون ملامت شمرده: «إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ» «6»* و ارضاى شهوت از غير راه ازدواج را تجاوز دانسته است. «فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ» «7»*
«أَلْهاکُمُ» از «لهو» به معناى سرگرم شدن به امور جزئى و ناچيز است که انسان را از اهداف بلند باز دارد.
«زُرْتُمُ» از زيارت و «مقابر» جمع مقبره است.
ميان دو قبيله بر سر تعداد نفرات گفتگو شد، تصميم گرفتند سرشمارى کنند بعد از زنده‌ها
«1». يوسف، 29.
«2». بقره، 61.
«3». بقره، 96.
«4». همزه، 2.
«5». شعراء، 128.
«6». مؤمنون، 6.
«7». مؤمنون، 7.
جلد 10 - صفحه 580
به قبرستان رفتند تا آمار مردگان را نيز به حساب آورند.
حضرت على عليه السلام در خطبه 221 نهج البلاغه، بعد از تلاوت اين سوره مطالبى دارند که ابن ابى الحديد در شرح آن مى‌گويد: در طول پنجاه سال، بيش از هزار بار اين خطبه را خوانده‌ام و عظمت اين خطبه به قدرى است که سزاوار است بهترين گويندگان عرب جمع شوند و اين خطبه برايشان تلاوت شود و همه به سجده افتند، همانگونه که هنگام تلاوت بعضى از آيات قرآن، همه به سجده مى‌افتند. «1» ما دو جمله از آن خطبه را در اينجا بازگو مى‌کنيم:
«آبائهم يفخرون» آيا به مقبره پدرانشان افتخار مى‌کنند؟
«ام بعديد الهلکى يتکاثرون» يا به تعداد معدومين فزون‌طلبى مى‌کنند؟
«اجساد خرت و حرکات سکنت» آنان جسدهايى بودند که متلاشى شدند و متحرک‌هايى بودند که ساکن شدند.
«و لئن يکونوا عبرا احق من ان يکونا مفتخرا» آن جسدها سزاوارترند که سبب عبرت شوند تا مايه افتخار.
از حضرت على عليه السلام حديثى نقل شده که فرمودند: اولين «سَوْفَ تَعْلَمُونَ» مربوط به عذاب قبر است و دومى مربوط به عذاب آخرت. «2»
يقين، باور قلبى است که عميق‌تر از دانستن است. مثلا همه مردم مى‌دانند که مرده کارى به کسى ندارد ولى حاضر نيستند در کنار مرده بخوابند، ولى مرده‌شور در کنار مرده به راحتى مى‌خوابد، زيرا مردم فقط مى‌دانند ولى مرده‌شور باور کرده و به يقين رسيده است. راه بدست آوردن يقين عمل به دستورات الهى است، همانگونه که مرده‌شور در اثر تکرار عمل به اين باور رسيده است.
بر اساس روايات، نشانه يقين، توکل بر خداوند و تسليم او شدن و راضى بودن به مقدرات او و واگذارى امور به اوست. «3»
يقين درجاتى دارد که دو مرحله‌اش در اين سوره آمده و مرحله ديگرش در آيه 95 سوره
«1». شرح ابن ابى الحديد، ج 11، ص 153.
«2». تفسير کبير فخررازى.
«3». بحارالانوار، ج 70، ص 138.
جلد 10 - صفحه 581
واقعه آمده است. مراحل يقين عبارتند از: علم اليقين، حق اليقين و عين اليقين. انسان، گاهى از ديدن دود پى به آتش مى‌برد که اين علم اليقين است، گاهى خودِ آتش را مى‌بيند که عين اليقين است و گاهى دستى بر آتش مى‌نهد و سوزندگى آن را احساس مى‌کند که حق اليقين است.
مراد از ديدن آتش در «لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ»، يا ديدن آن در قيامت است و يا ديدن آن با چشم برزخى و مکاشفه در همين دنيا که اين معنا با يقين سازگارتر است.
بر اساس احاديث، مراد از نعمتى که در قيامت مورد سوال قرار مى‌گيرد، آب و نان نيست، که بر خداوند قبيح است از اين امور سؤال کند. بلکه مراد نعمت ولايت و رهبرى معصوم است «1» امام رضا عليه السلام فرمود: سؤال از آب و نان و ... از مردم قبيح است تا چه رسد به خداوند، بنابراين مراد از سؤال از نعمت، همان نعمت رهبرى معصوم است. «2»
تکاثر تنها در آمار و نفرات جمعيّت نيست، بلکه گاهى در ثروت و فرزند است. «وَ تَکاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» «3» و لذا در قرآن سفارش شده که مال و فرزند شما را سرگرم نکند.
«لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ» «4»
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به دنبال تلاوت اين سوره فرمودند: «تکاثر الاموال جمعها من غير حقها و منعها من حقها و سدها فى الاوعية» «5» گردآورى اموال از راه نامشروع و نپرداختن حقوق واجب آنها و نگهدارى آنها در صندوق‌ها تکاثر است.
در شعرى منسوب به حضرت على عليه السلام آمده است:
يا من بدنياه اشتغل
قد غرّه طول الامل
الموت يأتى بغتة
والقبر صندوق العمل
«1». تفسير نور الثقلين.
«2». عيون الاخبار، ج 2، ص 129.
«3». حديد، 20.
«4». منافقون، 9.
«5». تفسير نور الثقلين.
جلد 10 - صفحه 582