تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ «1» حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ «2» کَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ «3» ثُمَّ کَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ «4»
کَلاَّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ «5» لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ «6» ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ «7» ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ «8»
ترجمه
مشغول و سر گرم نمود شما را مباهات بزيادتى مال
تا ديدار نموديد قبورتان را
نبايد چنين بود بعد از اين ميدانيد
باز ميگويم نبايد چنين بود بعد از اين ميدانيد
نبايد چنين بود اگر بدانيد بدانستن يقينى
قسم بخدا هر آينه مى‌بينيد البته دوزخ را
باز قسم بخدا هر آينه مى‌بينيد آنرا بحقيقت يقين
پس قسم بخدا پرسش ميشويد در آن روز از نعمتهاى الهى.
تفسير
گفته‌اند بعضى از قبائل عرب افتخار مينمودند بر بعضى بکثرت افراد تا رسيد بجائى که ميرفتند بقبرستان و اموات را هم شماره مينمودند و خداوند در اين سوره ملامت فرموده آنها را باين عمل چون نبايد انسان خود را باين امور موهومه مشغول و سرگرم نمايد و از ذکر خدا و فکر آخرت غافل شود و در نهج البلاغه باين معنى اشاره شده است ولى اظهر آنست که خداوند ميفرمايد مشغول و سر گرم نمود شما بندگانرا مباهات بزيادتى مال و اولاد تا رفتيد از اين دنيا و ديديد قبور خودتان را که در آنها اثرى از آنچه اهتمام بجمع آورى آن داشتيد نيست جز آنچه را در راه خدا از آن صرف نموديد و معلوم است که مراد ملامت بر اشتغال بجمع مال و سرگرمى باولاد است با غفلت از تهيه زاد و توشه براى سفر آخرت چنانچه در روضة الواعظين از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که پس از قرائت اين سوره فرمود تکاثر اموال جمع آنست از غير حق و منبع آنست از حق و گذاردن آن در جاى سر بسته تا داخل شويد در قبورتان و در مجمع از آن حضرت نقل نموده که بعد از تلاوت اين سوره فرمود آدميزاد ميگويد مال من مال من با آنکه
جلد 5 صفحه 428
مال تو نيست مگر آنچه بخورى و نابود کنى يا بپوشى و کهنه نمائى يا تصدّق دهى و باقى گذارى آنرا و لذا ميفرمايد کلّا يعنى نبايد چنين بود بعد از آنکه در قبورتان داخل شديد ميدانيد و باز ميفرمايد نبايد چنين بود وقتى وارد محشر شديد ميدانيد و باز ميفرمايد نبايد چنين بود اگر در کنار پل صراط قرار گرفتيد و بطور يقين دانستيد که بهشت و دوزخ حق است و شک و شبهه از دلهاى شما زائل شد خواهيد دانست که نبايد از فکر آخرت در دنيا غافل بود و اينکه کلا دو مرتبه تکرار شده براى مزيد ردع و اشاره بمواقع علم و معمول بودن تأکيد بکلا در کلام عرب است و قسم ياد فرموده که دوزخ را آنجا بعيان خواهيد ديد و در حديث روضه بمواقع سه گانه مذکوره براى علم تصريح فرموده و در محاسن از امام صادق عليه السّلام علم اليقين بمعاينه تفسير شده و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که لترونّ بضمّ تاء قرائت فرموده است و باز ميفرمايد بعد از ورود بجهنم آنرا بعين اليقين مشاهده خواهيد نمود يعنى بخود يقين و حقيقت آن بدون واسطه چيزى درک ميکنيد عذاب را چون ميسوزند و مى‌يابند حرارت آتش را و از جنس آن ميشوند و اين اعلى مراتب يقين است و پس از آنکه متنبّه باين امور شديد و دانستيد که در آتيه چنين علوم و معارفى براى شما حاصل ميشود بايد بدانيد که در روز قيامت از نعمتهائى که خداوند در دنيا بشما انعام فرموده و آنرا در محل خود صرف ننموديد و شکر آنرا بجا نياورديد پرسش و بر آنها مؤاخذه خواهيد شد و در حديث روضه سابق ذکر شده که از پنج چيز سؤال ميشود از سيرى شکمها و مشروب سرد و لذت خواب و سايه مسکنها و اعتدال خلقت و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که آن نعمت صحت و امنيّت است و در عيون از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که آن خرماى تازه و آب سرد ميباشد و در فقيه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که هر نعمتى مسئوليّت دارد جز آنچه در جهاد و حج صرف شود و در مجالس از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس نام خدا را در وقت تناول طعام ياد نمايد از نعمت آن طعام پرسش نميشود و قمّى ره از آن حضرت نقل نموده که پرسش ميشوند اين امّت از نعمت وجود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که خداوند بآنها انعام
جلد 5 صفحه 429
فرموده و بعد از او آن نعمت مائيم و در روايات متعدّده معتبره از اهل بيت عصمت و طهارت اين معنى تأييد و تأکيد و تصريح شده بآنکه نعمتى که در قيامت از آن پرسش ميشود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهارند که بايد مردم حق ايشان را اداء نمايند بمحبّت و اطاعت نه طعام پاکيزه و آب خنک و خواب خوش و امثال اينها که قبيح است شخص کريم سؤال از آنها نمايد و در محاسن از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حساب نميشود بنده مؤمن بر سه چيز طعامى که ميخورد و لباسى که ميپوشد وزن صالحه‌اى که معين و نگهدار او ميباشد از معصيت و لذا فيض ره جمع فرموده بين اين روايات بآنکه پرسش نميشود احدى از ضروريّات طعام و لباس و غيره و پرسش ميشود از زائد بر قدر ضرورت و از نعمت خدا که آن ارشاد خلق است بدوستى اهل بيت و اطاعت ايشان و بنظر حقير ظاهر آيه خصوص بلحاظ ذکر تکاثر در اوّل سوره همانست که بدوا بنحو اجمال ذکر شد و اين جمع هم مؤيّد آن معنى است و آنچه در روايات سابقه ذکر شده از باب مثال است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه قرائت نمايد سوره الهيکم التّکاثر را در نماز واجب خود خداوند براى او مينويسد اجر يکصد شهيد را و کسيکه بخواند آنرا در نماز مستحب مينويسد خداوند براى او اجر پنجاه شهيد را و نماز ميخوانند با او در نماز واجبش چهل صف از ملائکه انشاء اللّه تعالى و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 430