مراد از «أَثْقالَها»، مردگان هستند که در قيامت، زمين آنها را بيرون مى‌افکند. چنانکه در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد: «وَ أَلْقَتْ ما فِيها وَ تَخَلَّتْ» «1»
«1». انشقاق، 4.
جلد 10 - صفحه 563
حضور مردم در قيامت بطور پراکنده است. چنانکه در آيات ديگر مى‌فرمايد: «أَشْتاتاً»، «کَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ» «1»، «کَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ» «2» حضور متفرق مردم در قيامت يا به خاطر آن است که هر کس همراه رهبرى که در دنيا انتخاب کرده، مى‌باشد يا آنکه خوبان و بدان از يکديگر جدا مى‌شوند.
با اراده خدا در قيامت، جمادات نيز به سخن مى‌آيند، نه فقط زمين، بلکه اعضاى بدن انسان عليه او گواهى مى‌دهند. «وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ» «3»
در روايات آمده است که در مکان‌هاى مختلف نماز بخوانيد، زيرا آن مکان در قيامت براى شما شهادت مى‌دهد. «4»
در روايت ديگرى آمده است که در بيابانها نيز اذان بگوييد، زيرا به هر سنگ و کلوخى که صداى شما برسد، گواه قيامت شماست.
حضرت على عليه السلام پس از آنکه بيت المال را تقسيم مى‌کرد، دو رکعت نماز مى‌خواند و به زمين خطاب مى‌کرد: «اشهدى انى ملئتک بحق و فرغتک بحق» «5» اى زمين گواهى بده که من تو را از بيت المال بر اساس حق پر کردم و سپس بر اساس حق خالى کردم.
در روايات است که نحوه خبر دادن زمين اين گونه است که مى‌گويد: فلانى در فلان زمان فلان عمل را روى من انجام داد. «6»
«مِثْقالَ» از «ثقيل» به معناى ميزان سنگينى است و کلمه «ذَرَّةٍ» يا به معناى کوچک‌ترين مورچه است و يا به معناى ذرات سبک پراکنده در هوا. البته امروز به اتم نيز ذرّه مى‌گويند.
«1». قمر، 7.
«2». قارعه، 4.
«3». فصّلت، 21.
«4». تفسير مجمع‌البيان.
«5». لئالى الاخبار، ج 5، ص 79.
«6». تفسير نورالثقلين.
جلد 10 - صفحه 564
ولى به هر حال مراد از آن کوچک‌ترين واحد وزن است.
در روايات مى‌خوانيم: مرد عربى وارد مسجد پيامبر اکرم شد و گفت: «علمنى بما علمک الله» از آنچه خدا به تو ياد داده مرا ياد بده! حضرت شخصى را مأمور آموزش قرآن به او کردند.
معلم براى او سوره إِذا زُلْزِلَتِ ... را خواند، همين که به آيه فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ... رسيد، مرد عرب گفت: «کفانى» مرا بس است و سپس رفت. پيامبر فرمود: «رجع فقيها» «1»
در سوره لقمان نيز، لقمان به فرزندش مى‌فرمايد: اگر به اندازه وزن خردلى عمل نيک يا بد داشته باشى، در دل سنگ يا در اوج آسمان يا در زمين باشد، خداوند در قيامت براى حساب مى‌آورد. «يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ» «2»
گواهى و شهادت زمين در قيامت، بيانگر آن است که در همين حال، زمين آگاهانه کارهاى ما را درک مى‌کند و در آن روز با فرمان و وحى الهى بازگو مى‌کند.
جناب آقاى حسان در ديوان خود، آيات سوره زلزال را اين گونه به نظم در آورده است:
اين زمين در آن زمان پر بلا
ناگهان چون زلزلت زلزالها
از درونش اخرجت اثقالها
با تعجب قال الانسان مالها
مردگان خيزند بر پا کلّهم
تا همه مردم يروا اعمالهم
هر که آرد ذرّةً خيراً يره
يا که آرد ذرّةً شرّاً يره
آن زمان خورشيد تابان کوّرت
کوههاى سخت و سنگين سُيّرت
آبها در کام دريا سجّرت
آتش دوزخ به شدت سعّرت
چون در آن هنگام جنّت ازلفت
خود بداند هرکسى ما احضرت
اضافه شدن زلزله به زمين «زلزالها» هم رمز عظمت زلزله است و هم رمز گستردگى آن در تمام زمين. در اولين آيه سوره حج نيز عظمت اين زلزله مطرح شده است: «إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ» در خطبه 157 نهج‌البلاغه نيز مى‌خوانيم: «عباد الله احذروا يوما تفحص فيه الاعمال و يکثر فيه الزلزال و تشيب فيه الاطفال» بندگان خدا! بترسيد از روزى که در آن، تمام اعمال بررسى شود، زلزله‌ها زياد مى‌شود و کودکان (به خاطر طولانى بودن يا سختى آن روز) پير مى‌شوند.
«1». تفاسير نمونه و نورالثقلين.
«2». لقمان، 16.
جلد 10 - صفحه 565