تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ «1» ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ «2» وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ «3» وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ «4»
فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ «5» بِأَيِّکُمُ الْمَفْتُونُ «6» إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ «7» فَلا تُطِعِ الْمُکَذِّبِينَ «8» وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ «9»
وَ لا تُطِعْ کُلَّ حَلاَّفٍ مَهِينٍ «10» هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ «11» مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ «12» عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِيمٍ «13» أَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنِينَ «14»
إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ «15» سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ «16»
ترجمه
سوگند بقلم و آنچه مينويسند
نيستى تو ببرکت انعام پروردگارت ديوانه
و همانا براى تو مزدى است بدون منّت
و همانا تو ثابتى بر خلقى بزرگ
پس زود باشد که به‌بينى و به‌بينند
کدام يک از شما در آزار جنون افکنده شده‌ايد
همانا پروردگار تو او داناتر است بآنکه گمراه شد از راه او و او داناتر است به هدايت شدگان
پس فرمانبرى مکن تکذيب کنندگانرا
دوست دارند اگر مسامحه کنى پس مسامحه کنند
و اطاعت مکن هر بسيار سوگند خورنده پستى را
که بدگو و عيب‌جو و سخن‌چين ميان مردم است
بسيار بازدارنده از نيکى از حدّ گذرنده در ستم بسيار گناه‌کار است
بدخلق جفاکار علاوه بر اين حرامزاده است
براى آنکه بوده صاحب مال و فرزندان
چون خوانده شود بر او آيات ما گويد افسانه‌هاى پيشينيان است
زود باشد که نشانه گذاريم براى او بر بينى درشتش.
تفسير
در اوائل کتاب و بعد از آن راجع بفواتح السّور بياناتى شده و اينجا ن از امام صادق عليه السّلام بنهرى که در بهشت است از نور و بامر خداوند مداد شده براى قلمى
جلد 5 صفحه 247
که آنهم از نور است تا نوشته شود بآن دو در لوحى که آنهم از نور است مقدّرات تا روز قيامت تفسير شده و از امام باقر عليه السّلام هم اينمعنى تأييد گرديده بعلاوه آنکه يکى از اسماء شريفه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است که در قرآن ذکر شده و جمعى از مفسّرين آنرا بدوات تفسير نموده‌اند و بنابراين شايد اشاره بحقيقت محمّديّه نوريّه باشد که اصل هر وجود و منشأ بروز هر موجود بقلم اعلاى الهى است و بمنزله مداد است براى آن که اوّل مخلوق خدا است چنانچه قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اوّل ما خلق اللّه قلم است پس بآن فرمود بنويس پس نوشت ما کان و ما يکون را تا روز قيامت و باين لحاظ خداوند قسم ياد فرموده بآن و آنچه را ملائکه کرام الکاتبين مينويسند در لوح محفوظ از مقدّرات الهى که همه در نهايت شرافتند که نيستى تو اى پيغمبر خاتم براى نعمت نبوّت که بتو انعام شده از طرف پروردگارت ديوانه يا نيستى بفضل او ديوانه مانند آنکه ميگويند بفضل خدا تو مريض نيستى در مقابل کفّاريکه اين نسبت را بآنحضرت داده بودند و از براى تو در مقابل زحمات رسالت مزدى است نزد خدا که مقطوع نميشود بلکه ابدى و دائمى است در دنيا و آخرت يا اجرى است که مشوب بمنّت نهادن بر تو نيست و همانا تو هر آينه ثابت و مستقرّى بر خلق خوشى که از بزرگى بوصف در نيايد چون تحمّل مينمائى از قومت آنچه را که غير تو قادر بر تحمّل آن نيست در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند عز و جلّ ادب فرمود پيغمبر خود را ببهترين آداب پس چون کامل فرمود براى او ادب را فرمود انّک لعلى خلق عظيم و در بصائر نقل شده که خداوند پيغمبر خود را ادب فرمود بخوبى پس فرمود عفو را شيوه خود قرار ده و امر کن بپسنديده و رو گردان از نادانان پس چون آنحضرت عمل نمود بدستور الهى خداوند نازل فرمود انّک لعلى خلق عظيم و در چند روايت خلق عظيم بدين عظيم که اسلام است تفسير شده چون معلوم است کمال خلق و حسن آن بعمل نمودن بآداب دين اسلام است و بر اهل ايمانى که طالب تحصيل خلق خوب هستند لازم است اقلّا يکدور بمعراج السّعاده مرحوم نراقى قدّس سره مراجعه نمايند و بآن عمل کنند تا در دنيا و آخرت عزيز و ارجمند گردند پس خداوند ميفرمايد در آتيه بر تو
جلد 5 صفحه 248
و آنها مشهود خواهد شد که کدام يک از شما که با هم طرفيد تو يا آنها بآسيبى مجنون شده‌ايد يا بکدام يک از شما جنون عارض شده و بنابر اوّل با زائده و بنابر دوم مفتون مصدر است و محتمل است مراد آن باشد که پس بعد از اين معلوم خواهد شد که کدام يک از شما بنام مفتون سزاوار است چون مفتون بر مبتلا بعشق و عوارض جنون اطلاق ميشود و مراد از بعد از اين روز قيامت يا بعد از فتح و ظفر مسلمانان است که معلوم ميشود کدام يک از اهل ايمان و کفر بر طبق عقل عمل نموده‌اند در محاسن از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود هيچ مؤمنى نيست مگر آنکه در قلبش محبّت من خالص شده و هيچ کس نيست که در قلبش محبّت من خالص شده باشد مگر آنکه در قلبش محبّت على عليه السّلام خالص شده‌اى على دروغ گفته کسيکه گمان ميکند مرا دوست دارد با آنکه با تو دشمن است پس يکى از منافقين گفت پيغمبر مفتون اين پسر شده است پس اين آيات تا آخر نازل شد و در مجمع بروايت مسندى اين معنى تأييد شده بعلاوه آنکه مراد از قول خداوند من ضلّ عن سبيله جماعتى از قريش ميباشند که اين سخن ناروا را گفته بودند و مراد از مهتدين امير المؤمنين عليه السّلام است و بعضى گفته‌اند آيات آتيه در حق وليد بن مغيره نازل شده که منع مينمود عشيره خود را از اسلام و مرد ثروتمندى بود و ده پسر داشت و بآنها و کسانيکه در حمايت او بودند ميگفت اگر اسلام بياوريد عطاى خود را از شما باز گيرم و حرامزاده بود پدرش بعد از هجده سال از تولّدش ادّعا کرد او را اينمعنى در جوامع نقل شده و گفته‌اند او اوصاف خود را بر طبق آيات تصديق نمود جز حرامزاده بودنش را که بعدا به اقرار مادرش بر او معلوم شد و حاضر شد اموالى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بدهد براى آنکه دست از دين خود بردارد و خداوند نهى فرموده آنحضرت را از اطاعت کسانيکه تکذيب نمودند توحيد خدا و نبوّت او را و فرموده آنها دوست دارند که تو در امر دين مداهنه و سهل‌انگارى با آنها نمائى يعنى بگذارى آنان بآداب و رسوم خودشان باقى باشند آنها هم با تو همين معامله را نمايند پس اطاعت منما هر کسى را که قسم دروغ و راست زياد ميخورد و در انظار خوار و حقير شده و عيّاب و غيّاب و طعّان يعنى عيب‌جو
جلد 5 صفحه 249
و غيبت کن و طعنه زن بمردم است و کارش دو بهم زنى و نمّامى است باز ميدارد مردم و کسان خود را از قبول اسلام و انفاق در راه خدا و هر عمل خيرى و متعدّى و متجاوز و ستم‌کار است و بسيار گناه‌کار و بد خلق بد رفتار با خشونت جفاکار است علاوه بر همه اين اوصاف حرامزاده است و در روايات عتلّ بعظيم الکفر و بد خلق و پرخور و زنيم بولوع در کفر و ستم‌کار بخلق و نااصل و امثال اين اوصاف تفسير شده و مستفاد از نقل قمّى ره آنستکه تمام اين اوصاف در دومى بوده علاوه بر حرامزاده بودن که ظاهرا خلافى در آن نيست و شايد اختلاف اخبار براى اتّصاف حرامزاده نوعا باين اوصاف باشد در هر حال قول خداوند أن کان ذا مال و بنين يا متعلّق است بلا تطع يعنى اطاعت مکن چنين شخصى را براى آنکه صاحب ثروت و قوّت است يا متعلق است بآيه بعد از اين يعنى براى آنکه صاحب مال و اولاد است چون قرآن براى او خوانده شود ميگويد افسانه پيشينيان از قبيل اسکندر نامه و حسين کرد است از فرط جهالت و غرور لذا خدا فرموده در آتيه نشانه مخصوصى و داغى بر دماغ چون خرطوم فيل او خواهيم نهاد و گفته‌اند در جنگ بدر آسيبى بر دماغ او وارد شد که اثرش باقى بود و نيز گفته‌اند مراد بدنامى است که براى او در اسلام باقى ماند و موجب رغم انف او شد و اختصاص بينى در بين اجزاء بنشانه و داغ و رغم نمايش و برآمدگى آن در صورت است و قمّى ره اينمعنى را هم براى دومى اثبات نموده بدست امير المؤمنين عليه السّلام که در رجعت مانند بهائم بر بينى دشمنان خود داغ ميگذارد و اللّه اعلم.