تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَکِيمِ «1» هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ «2» وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «3» ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ «4»
مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ «5»
ترجمه
تسبيح ميگويد خدايرا آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است پادشاه پاک از عيب و نقص تواناى درست کردار
او است آنکه برانگيخت در ميان غير اهل کتاب پيغمبرى از خودشان که ميخواند بر آنان آيات او را و پاک ميگرداند ايشانرا و مى‌آموزد بآنان کتاب و حکمت را و همانا بودند پيشتر در گمراهى آشکار
و دسته ديگرى را از آنان که هنوز ملحق نشده‌اند بايشان و او است با اقتدار درست کار
اين فضل خدا است عطا ميکند آنرا بهر که بخواهد و خدا صاحب فضل بزرگ است
مثل آنانکه تحميل کرده شدند باحکام تورية پس عمل ننمودند و تحمّل نکردند آنرا مانند مثل خر است که حمل ميکند کتابهائى را بد است مثل گروهى که تکذيب کردند آيات خدا را و خدا هدايت نميکند گروه ستمکاران را.
تفسير
تسبيح و تنزيه تمام موجودات خالق و نگهدار خودشان را از نقائص و عيوب بلسان حال و مقال و نکته تعبير از آن بصيغ مختلفه در سوره قبل و آيات مناسبه سابقه مکرّر ذکر و بيان شده است و سلطنت حقّه حقيقيّه خداوند و منزّه و
جلد 5 صفحه 201
مبرّى بودن ذات اقدس او از هر عيب و نقص واضح است و عزّت و حکمت او که ملازم با قدرت و علم است که مرجع صفات کماليّه ميباشند محتاج به بيان جديد نيست و اين نکته مکرّر ذکر شده و بايد بشود چون مهمّ است و امّى اگر چه در لغت بمعناى بى‌خط و سواد است ولى قمّى ره در ذيل في الامّيّين از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آنها مينوشتند ولى با آنها کتابى از نزد خدا نبود و پيغمبرى بر آنها مبعوث نشده بود لذا خداوند نسبت داد آنانرا بامّيّين و از بعضى از روايات استفاده ميشود که پيغمبر اکرم را که امّى خواندند براى آن بوده که اهل امّ القرى بوده که کنيه مکّه است نه آنکه العياذ باللّه خطّ و سواد نداشته چگونه شخص بى سواد معلّم کتاب و حکمت ميشود بلى ممکن است گفته شود براى آن امّى خوانده شده که نزد کسى درس نخوانده و خط ننوشته بود براى آنکه مؤکّد اعتقاد بشر باشد بآنکه علوم او از جانب خدا بوده و شمّه‌ئى از اينمقال در سوره اعراف گذشت در هر حال اينجا مراد از امّيّين کليّه عرب يا اهل مکّه است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آنها بوده و آيات قرآن را براى آنها تلاوت ميفرموده و پاک مينموده آنها را از شرک و ساير عقائد باطله و اخلاق رذيله و مى‌آموخته بآنها کتاب خدا و احکام مقدّسه اسلام را که تمامى بر طبق حکمت و مصلحت است و آنها قبلا در گمراهى شرک و جهل و فساد از حيث عقائد و اعمال بسر ميبردند و بعدا موحّد و عالم و مؤمن شدند و ديگران از اهل ايمان که بتدريج بآنان ملحق ميشوند تا روز قيامت همه از تعليمات او بهره‌مند خواهند شد در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آنها عجمها هستند و کسانيکه بلغت عرب تکلّم ننمودند و فرموده روايت شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين آيه را قرائت فرمود پرسيدند آنانکه هنوز ملحق نشده‌اند کيانند آنحضرت دست مبارک خود را بر کتف سلمان نهاد و فرمود اگر ايمان در ثريّا باشد هر آينه نائل ميشوند بآن مردانى از اين قبيل و بنابراين و آخرين عطف است بر مفعول يعلّم و اينکه آخرين را از آنها شمرده باعتبار آنستکه همه اهل ايمان و شاگردان يک دبستانند و بعضى آخرين را عبارت از تابعين دانسته‌اند که بعد از اصحاب بشرف اسلام مشرّف شدند و بنابراين و آخرين عطف است بر امّيّين و مراد
جلد 5 صفحه 202
از آن موجودين و مراد از آخرين غير موجودين از آنها ميباشد و اين منصب رسالت و تعليم کتاب و حکمت و تزکيه نفوس امّت بزرگترين تفضّل الهى است بر بشر قابل که عطا ميکند آنرا بهر کس بخواهد بمقتضاى مصلحت و خداوند داراى فضل بى‌نهايت است که بندگانرا هيچ گاه بى‌رهبر و زمين را خالى از حجّت يعنى پيغمبر و امام نميگذارد نهايت آنکه مردم بايد قابل براى تعليم و تربيت باشند و بکتاب الهى و احکام آن علم پيدا کنند و عمل نمايند نه مانند يهود باشند که مکلّف شدند بتورية و احکام آن و علم بآن پيدا نکردند و عمل ننمودند و خداوند آنها را تشبيه بخر بارکش کتب فرموده در آنکه علم بآنچه در آنها است ندارند و عمل نمينمايند و نفع از آن نميبرند فقط زحمت حمل آن بر گرده آنحيوان است چنانچه زحمت جمع و تدوين و حفظ تورية بدوش يهود است و اين تشبيه بحمار مثل بدى است مناسب با حال کسانيکه تکذيب نمودند آيات قرآن و تورية را که دلالت بر نبوّت خاتم انبياء دارد و اوصاف او در آن ذکر شده و خداوند راه بهشت را بکسانيکه اعراض از کتب آسمانى نموده‌اند ارائه نميدهد چون اين قبيل اشخاص ظلم نمودند بخودشان و به پيغمبران خدا که براى هدايت آنها آمده بودند بتکذيب و افترا و غيره و اين عمل شخص را از قابليّت هدايت ساقط مينمايد و از اين امّت هم کسانيکه علم باحکام قرآن پيدا نکردند و عمل ننمودند و آنرا حفظ و حمل و نقل مينمايند حال آنها را دارند و اين مثل آنها هم هست اختصاص بيهود ندارد و اللّه اعلم.