تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى «21» تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى «22» إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى «23» أَمْ لِلْإِنْسانِ ما تَمَنَّى «24» فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولى «25»
وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَرْضى «26» إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِکَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى «27» وَ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً «28» فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَياةَ الدُّنْيا «29» ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى (30)
جلد 5 صفحه 89
ترجمه
آيا براى شما ذکور و براى او اناث است
اين در اين هنگام قسمتى ناروا و دور از عدالت است
نيستند آنها جز اسمهائى که نام نهاده‌ايد آنها را شما و پدرانتان نفرستاده است خدا بر آن هيچ دليلى پيروى نميکنند مگر گمان و آنچه را که ميل دارد نفسها و ميخواهد دلهاشان و بتحقيق آمد آنها را از جانب پروردگارشان موجبات هدايت
آيا براى انسان است آنچه آرزو کند
پس مر خدا را است آخرت و دنيا
و چه بسا از فرشتگانند در آسمانها که فائده ندارد شفاعتشان چيزى مگر بعد از آنکه اذن دهد خدا به هر که بخواهد و به پسندد
همانا آنانکه ايمان نميآورند بآخرت نام مى‌نهند فرشتگان را مانند نام نهادن براى دختران
و نيست براى آنها بآن هيچ دانش و يقينى پيروى نميکنند مگر گمان را و همانا گمان بى‌نياز نميکند از حقيقت و واقع چيزى را
پس روى بگردان از آنکه رو گردان شد از ياد ما و نخواست مگر زندگانى دنيا را
اينست بهره و نهايت وسعشان از علم و دانش همانا پروردگار تو داناتر است بآنکه گمراه شد از راه او و او داناتر است بآنکه هدايت يافت.
تفسير
در آيات سابقه اشاره شد که مشرکين عرب بتهائى داشتند که عبادت ميکردند آنها را براى تقرّب بخدا بعنوان آنکه مصوّر بصور ملائکه که دختران خدايند ميباشند و براى آنها اسمائى از اسماء خدا و غير آن مشتق نموده آنانرا بآن نامها ميخواندند مانند لات که گفته شده مشتق از اللّه است و عزّى که مشتق از عزيز و تأنيث أعزّ است و منات که مشتق از منئه و بمعناى قربانگاه است چون در کنار آن قربانى مينمودند چنانچه در منى قربانى ميشود و باين اسم خوانده شده و اين اسماء بملاحظه وجود علامت تأنيث در آنها مناسب با دختران است لذا خداوند علاوه بر طعن سابق در اين آيات بآنها طعنه زده که شما با آنکه از دختران ننگ و عار داريد چگونه براى خودتان پسران را اختيار نموديد و براى خدا دختران را الحقّ تقسيم نارواى جائرانه و برخلاف عدالتى کرديد که قسمت خدا را از فرزند دختر و سهم خودتان را پسر قرار داديد ولى چيزى که هست آنستکه آنچه شما تصوّر نموده‌ايد فقط در عالم خيال شما مصوّر شده و آنچه اعتقاد نموده‌ايد در
جلد 5 صفحه 90
خارج واقعى ندارد خدا نه پسر دارد نه دختر و ملائکه نه دخترند و نه باين هياکل و اين بتها نه لايق پرستشند و نه پرستش آنها مقرّب بخدا است اينها فقط نامهائى هستند که شما و پدرانتان جعل نموده‌ايد بخيال خودتان بدون آنکه دليل و برهانى از طرف خداوند براى آن نازل يا از عقل بآن حاکم شده باشد و متابعت و پيروى نميکنند مشرکين مگر گمان باطل ناشى از تقليد پدران و هواى نفس خودشان را با آنکه هدايت الهيه و راهنماى حقيقى از طرف پروردگارشان که قرآن مجيد و پيغمبر خاتم باشد براى ارائه حق و حقيقت بآنها آمده است ولى از احکام آندو سرپيچى مينمايند آيا تصوّر ميکنند آنچه دلخواه انسان باشد و آرزوى آنرا داشته باشد در خارج تحقّق پيدا ميکند آيا عبادت بت مقرّب بخدا ميشود و بتها قادر بر شفاعت آنها ميشوند و ببهشت ميروند نه چنين است اختيار امور دنيا و آخرت با خدا است بهر کس هر چه بخواهد ميدهد و کسيرا حق چون و چرا نيست چه بسيار از ملائکه هستند در آسمانها که حق شفاعت از کسى ندارند و شفاعت آنها بهيچ وجه مفيد نيست بر فرض شفاعت کنند مگر خدا بخواهد بيکى از آنها اذن شفاعت دهد و به‌پسندد او را براى اين مقام يا مگر خدا بخواهد ملائکه از کسى شفاعت کنند و راضى شود از او بايمان و محبّت اهل بيت پس چگونه ممکن است ملائکه شفاعت نمايند از کسانيکه براى خدا شريک قرار دادند در ستايش و پرستش اينها که ايمان کامل و اعتقاد يقينى بآخرت ندارند و ميگويند بعد از مردن و خاک شدن چگونه ما دو مرتبه زنده ميشويم و از اوضاع و احوال آن عالم بى‌خبرند چگونه براى ملائکه اسم‌گذارى مينمايند بأسمائى که مناسب با زنان است و ميگويند دختران خدايند اينها علم و دانش ندارند قول و فعلشان از روى معرفت و يقين نيست لذا ميگويند بر فرض قيامتى باشد بتها از ما شفاعت ميکنند و در اين عقائد پيروى از گمان و مظنّه مينمايند و گمان هيچگاه جاى يقين را نميگيرد و حقائق اشياء را جز بعلم نتوان ادراک نمود از دعوت و اصرار بر هدايت اين قبيل اشخاص که بکلّى از ياد خدا غافل و منهمک در لذائذ دنيا شده‌اند بايد صرف نظر نمود مقدار و مبلغ علم و دانش آنها همين است که مانند حيوانات
جلد 5 صفحه 91
بخورند و بنوشند و از آتيه خود بى‌خبر باشند خدا بهتر ميداند و ميشناسد گمراهانى را که قابل هدايت نيستند و کسانيرا که هستند اگر بخواهد آنها را هدايت ميفرمايد وظيفه پيغمبر فقط ابلاغ است که بعمل آمده خداوند هم در دنيا يا آخرت بدکارانرا بجزاى اعمال و عقائدشان خواهد رسانيد و السلام على من اتّبع الهدى.