تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (31) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (32) أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى (33) وَ أَعْطى قَلِيلاً وَ أَکْدى (34) أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى (35)
أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى (36) وَ إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى (37) أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى (38) وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى (39) وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (40)
ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (41)
ترجمه
و مر خدا را است آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است تا جزا دهد آنانرا که بد کردند بآنچه عمل نمودند و پاداش دهد آنانرا که نکوئى کردند به نيکى
آنانکه اجتناب ميکنند از گناهان بزرگ و کارهاى زشت آشکار مگر آنچه صادر گردد احيانا مقرون بتوبه همانا پروردگار تو داراى وسعت آمرزش است او داناتر است بشما هنگاميکه آفريد شما را از زمين و هنگاميکه شما کودکانى بوديد پنهان در شکمهاى مادرانتان پس منزّه و پاک مشماريد خود را او داناتر است بآنکه پرهيزکار شد
آيا ديدى آنرا که پشت کرد
و داد اندکى را و ترک کرد عطا را
آيا نزد او علم غيب است پس او مى‌بيند
آيا خبر داده نشد بآنچه در کتابهاى موسى است
و ابراهيم آنکه تمام کرد کار خود را
که برنميدارد بردارنده‌اى بار گناه ديگرى را
و آنکه نيست براى انسان مگر آنچه کوشش کرد
و بدرستيکه کوشش او بعد از اين ديده ميشود
پس پاداش داده ميشود بر آن پاداش تمامترى.
تفسير
آنچه در آسمانها و زمين است از جواهر و اعراض و مادّى و مجرّد مخلوق و مملوک خدا است و او آنها را خلق فرموده تا جزا دهد بدکاران را بکار بدشان و نيکوکاران را بجزاى خوب و نيک و بنابراين لام در ليجزى براى بيان
جلد 5 صفحه 92
غرض است و محتمل است لام عاقبت باشد و مربوط بآيه سابقه که بيان علم الهى در آن باهل ضلالت و هدايت شده بود که نتيجه و عاقبت آن مجازات آن دو گروه است بحسب اعمالشان و بنابراين جمله و للّه ما في السّموات و ما في الارض معترضه است و کسانيکه اجتناب از معاصى کبيره نمودند که قبح آنها آشکار است مانند دزدى و زنا و لواط و آنچه وعده عذاب بر آنها داده شده که در سوره نساء ذيل آيه شريفه ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه بيان شد مگر آنچه اتّفاقاً و احيانا بر خلاف مقتضاى طبع اصلى برحسب عارضى از عوارض براى ايشان روى دهد و پشيمان شوند مشمول رحمت و مغفرت واسعه الهيّه خواهند بود و بنابراين استثنا متّصل و وسعت رحمت الهى زيادتر است و اين معنى مستفاد از چند روايت معتبر در تفسير لمم و منطبق با حاقّ معناى لغوى آنست ولى فيض ره و جمعى از مفسّرين آنرا بمعاصى صغيره که غير از کبائر و بدون اصرار است تفسير فرموده و استثنا را منقطع دانسته‌اند و بنابراين مفاد آيه شريفه راجع باين قسمت همان مفاد آيه سوره نساء است که عفو از معاصى صغيره در صورت عدم اصرار و اجتناب از کبائر باشد ولى بنظر حقير چون انسان بهر مقام و مرتبه‌اى از تقوى رسيده باشد مأمون از لغزش و خطا نيست مگر معصوم باشد لذا ممکن است احيانا و بر حسب عوارضى معصيتى از او سر زند و ترک کند آنرا براى آنکه منافى با تصميم او است و چنين شخصى جنبه خير در وجود او غالب است و مقتضاى سبقت رحمت الهيّه بر غضب او آنستکه رحمت واسعه خود را از او دريغ ندارد و اين آيه مبشّر اينمعنى است علاوه بر آيه سابقه و اختصاص بمعصيت صغيره ندارد خصوصا در صورتى که مقرون بتوبه گردد چنانچه ظاهر است خداوند بهتر مردم را ميشناسد که تا چه اندازه ميتوانند خودشان را از معصيت نگهدارند و داناتر بوده به اقتضاء ذات بندگان وقتى که خلق فرمود آنها را از خاک و وقتى که مستور بودند در شکم مادران و ملائکه مينوشتند سرنوشت آنها را پس تزکيه نفس ننمائيد از خودتان نزد خدا و خلق که خارج از ادب و قبيح است چه راست باشد چه دروغ خدا اهل تقوى را بهتر از هر کس ميشناسد نبايد گفت من رياکار نيستم و قلبم پاک است و براى رضاى
جلد 5 صفحه 93
خدا کار ميکنم و اهل معصيت نيستم و امثال اينها که تعريف و توصيف خود نمودن است مگر در مقام ضرورت و لزوم چنانچه حضرت يوسف فرمود بپادشاه مصر مرا خزانه‌دار خود کن چون من دانا و نگهدارم و مانند فضائل خاندان نبوّت که از خودشان رسيده است در مقابل اهل انکار در علل از امام باقر عليه السّلام در تفسير اين قسمت از اين آيه نقل نموده که خداوند ميفرمايد افتخار نبايد بنمايد احدى از شما بکثرت نماز و روزه و زکوة و عباداتش چون خداوند داناتر است بحال کسيکه پرهيزکار باشد و در روايات ديگرى اينمعنى و استثناء صورت اضطرار ذکر شده است و در مجمع نقل نموده که از أ فرأيت الّذى تولّى تا هفت آيه در شأن عثمان بن عفّان نازل شده که اهل صدقه دادن و انفاق نمودن بود پس برادر رضاعى او عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح باو گفت اين چه کار است که ميکنى نزديک است که باقى نماند براى تو چيزى عثمان گفت من گناه‌کارم ميخواهم کارى کنم که خدا از من راضى شود و عفو نمايد مرا عبد اللّه گفت شتر خود را با لوازمش بمن بده من تمام گناهان تو را بعهده ميگيرم پس عثمان باو داد و شاهد گرفت و ديگر انفاق ننمود پس اين آيات نازل شد و مراد پشت نمودن او است وقتى که ترک کرد مرکز را در احد و اعطاء کم پس قطع انفاق تا قول خداوند و انّ سعيه سوف يرى پس عود نمود عثمان بحال اول خود و خلاصه مفاد آيات اظهار تعجّب است از حال بعضى از اشخاص که اعراض از ذکر خدا و متابعت حق داشتند و عطاء کمى بأغراضى نمودند و قطع کردند آنرا بگمان آنکه ديگر راحت شدند چون گناهانشان را آنکسى که باو عطا نمودند عهده‌دار خواهد بود باين بيان که آيا چنين شخصى علم غيب دارد و ميداند که ديگرى ميتواند گناهان او را تحمّل نمايد آيا از دانشمندان اين خبر باو نرسيده که در الواح تورية و صحف ابراهيم که تمام کرد وظيفه عبوديّت و خلّت را بانجام اوامر و نواهى حق و ذبح فرزند خود چنانچه قمّى ره نقل فرموده يا مداومت نمود بذکر حق در هر صبح و شام که ميگفت سه مرتبه اصبحت و ربّى محمود أصبحت لا اشرک باللّه شيئا و لا ادعو مع اللّه الها و لا اتّخذ من دونه وليّا چنانچه از صادقين عليهما السلام در دو روايت نقل شده يا با تمام رسانيد کلمات را و
جلد 5 صفحه 94
بمقام امامت رسيد که فوق تمام مقامات است و در سوره بقره ذيل آيه شريفه و اذ ابتلى ابراهيم ربّه بکلمات فأتمّهنّ بيان شد چنانچه بنظر حقير رسيده و با اخبار سابقه منافات ندارد در هر حال در آن دو کتاب آسمانى ذکر شده که کسيرا بگناه ديگرى مؤاخذه نمى‌نمايند و کسى جز بسعى و عمل خود بمقامى نميرسد و آنچه بر خلاف اين بنظر رسد از قبيل خيرات براى ميّت يا نيابت در حج و غيره تحقيقا مربوط بخود شخص است که تخم محبّت را در دل منفق و نائب کاشته و نتيجه سعى خود را در دنيا و آخرت خواهد ديد و تبعات و صور برزخيّه آنرا مشاهده خواهد نمود و پس از آن بجزاى اکمل و اتمّ الهى در آخرت خواهد رسيد.