تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ وَ أَصْفاکُمْ بِالْبَنِينَ «16» وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِيمٌ «17» أَ وَ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ وَ هُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ «18» وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْئَلُونَ «19» وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ «20»
ترجمه
آيا اختيار کرد از آنچه آفريد دخترانى را و برگزيد شما را به پسران
و چون مژده داده شود يکى از آنها بآنچه زد براى خداى بخشنده مثلى ميگردد رويش سياه در حاليکه بسى در دل خشمناک است
آيا کسيکه نشو و نمايابد در زينت و او در مخاصمه نيست بيان کننده
و قرار دادند فرشتگان را که آنان بندگان خداوند بخشنده‌اند از جنس زنان آيا مشاهده نمودند آفريدن آنها را زود است که نوشته شود گواهى آنها و پرسيده ميشوند
و گفتند اگر ميخواست خداى بخشنده نميپرستيديم آنان را نيست براى آنها به آن هيچ دانشى نيستند آنان مگر آنکه افترا ميزنند.
تفسير
خداوند متعال براى اظهار تعجّب و انکار عقائد و اقوال کفّار قريش ميفرمايد آيا خدا اختيار کرده است براى خود از مخلوقاتش دخترانى را و ترجيح داده است شما را بر خود بداشتن پسران با آنکه وقتى بشارت داده شود بيکى از شما بآنچه او براى خدا مثل و مانند و شبيه قرار داده است که دختر باشد چون ولد از هر جنس مثل و مانند و شبيه والد است فورا رنگ رويش سياه و دلش مملوّ از خشم و اندوه ميگردد و آيا سزاوار است چيزيکه شما خودتان از آن ننگ داريد بخدا نسبت دهيد آيا کسيکه در زيور و زينت نشو و نما يافته و همّش مصروف آن شده لذا از ادراک حقائق بازمانده و اگر با کسى مخاصمه داشته باشد از اقامه دليل بر مدّعاى خود عاجز است که دختر باشد سزاوار به فرزندى خدا است اين فقط توهين از مقام ربوبى نيست از ملائکه هم که بعد از انبياء و اولياء بندگان خوب خدايند توهين است که آنان را زنان بخوانند و کفّار مکّه خواندند و اظهار اعتقاد بآن نمودند با آنکه علم نداشتند چون پيغمبرى بآنها چنين خبرى نداده بود و در وقت خلقت ملائکه حاضر نبودند که ديده باشند خدا آنها را از جنس زن آفريده البتّه اين شهادت ناحقّ و نسبت ناروا در نامه اعمال آنها ثبت و ضبط خواهد شد و روز قيامت مسئول و معاقب بر آن خواهند بود و بعضى بجاى عباد الرّحمن عند الرّحمن قرائت نموده‌اند و بنابر اين اشاره بمقام قرب آنها است بحقّ و تذکير ضمير در و هو فى الخصام باعتبار لفظ من است و گفته‌اند
جلد 4 صفحه 598
کمتر وقتى است که زن بخواهد دليلى براى ادّعاء خود اقامه نمايد و خود را محکوم ننمايد و نيز پرستندگان معبودهاى باطل در مقام اعتذار از عمل خود ميگفتند اگر خدا ميخواست ما عبادت آنها را نکنيم منصرف مينمود ما را از عبادت آنان پس او خواسته است که ما عبادت نمائيم آنها را غافل از آنکه خدا هيچوقت راضى بعمل قبيح نميشود نهايت آنکه بندگان وقتى اعراض از ذکر و فکر نمودند آنها را بحال خودشان واميگذارد و منصرف از عمل قبيح نميفرمايد و به بيان عقل و شرع در ردع آنها اکتفا ميفرمايد لذا قول آنان را که مبنى بر جبر است مستند بجهل فرموده و اين نسبت را بخدا دروغ و افترا خوانده است.