تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً کَذلِکَ تُخْرَجُونَ «11» وَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعامِ ما تَرْکَبُونَ «12» لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ «13» وَ إِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ «14» وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ مُبِينٌ «15»
ترجمه
و آنکه فرو فرستاد از آسمان آبى باندازه پس زنده گردانديم بآن زمين بلد مرده را اينچنين بيرون آورده ميشويد
و آنکه آفريد اصناف و انواع مخلوقات را تمامى و قرار داد براى شما از کشتى‌ها و چهارپايان آنچه سوار ميشويد
تا قرار گيريد بر پشتهاى آن پس ياد کنيد نعمت پروردگارتان را چون قرار گيريد بر آن و بگوئيد منزّه است آنکه رام گردانيد براى ما اين را و نبوديم ما مر آن را قادران بر سوارى
و همانا ما بسوى پروردگارمان هر آينه بازگشت کنندگانيم
و قرار دادند براى او از بندگانش پاره‌ئى را همانا آدمى هر آينه ناسپاس آشکارى است.
تفسير
خداوند متعال آن ذات کثير البرکاتى است که نازل ميفرمايد از آسمان باران رحمت خود را بر بندگان بقدر حاجت ايشان پس زنده ميفرمايد بآن آب زمينهاى مرده بائر بلاد را بهمين نحو وقتى که ميخواهد قيامت برپا شود بارانيکه موجب زنده شدن مردگان است مى‌آيد و مردم از قبرها بيرون ميآيند مانند گياهان از خاک بتفصيلى که تاکنون مکرّر ذکر شده است و آن خداوندى است که خلق فرموده است اصناف حيوان و انواع نبات و اقسام جماد و ازواج آنها را از پرنده و چرنده و درنده و خزنده و بحرى و برّى و اهلى و وحشى از نر و ماده و گل و گياه و اشجار و اثمار و سائر اشياء خوب و بد و شيرين و تلخ و نافع و مضرّ که هر يک با نقطه مقابل خود جفت است و بنابر اين محتمل است ازواج بمعناى اصناف و انواع باشد و محتمل است بمعناى جفتها و قرار داد براى استفاده بندگان خود از جنس کشتيها و چهارپايان آنچه را که سوار ميشوند بر آن در دريا و در صحرا مانند شتر تا مستوى و مستقيم و قرار گيرند بر پشتهاى آنها پس ياد نمايند نعمت و رحمت پروردگار خودشان را که شامل حال آنها شده در موقع سوارى و بگويند براى اداء شکر اين نعمت منزّه است آن خدائى که مسخّر نمود براى ما اين مرکوب را و اگر خواست او نبود ما طاقت و قدرت و تمکّن از سوارى آنرا نداشتيم چون باد باختيار ما نبود که هر جا بخواهيم
جلد 4 صفحه 596
کشتى را ببرد و شتر با اين بزرگى و قوّت ذليل و اسير ما و اطفال ما نميگشت و رام نميشد که باين سهولت بما سوارى دهد و روزى هم بيايد که ما در تابوت گذارده شده باشيم و بسوى پروردگارمان رهسپار شويم در کافى از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که در موقع سوارى بگو الحمد للّه الّذى سخّر لنا هذا و ما کنّا له مقرنين و از پدر بزرگوار او نقل نموده که در سفر خشکى اين آيه را از سبحان الّذى تا آخر بخوان خداوند تو را از افتادن از شتر و چهارپا و آزار آن حفظ خواهد فرمود و ظاهرا و الّذى نزّل عطف است بر آيه سابقه که بعد از نقل قول کفّار خداوند ابتدا بسخن فرموده بود و از اينجا باز روى سخن معطوف به آنها شده ميفرمايد با آنکه اقرار نمودند کفّار بآنکه خداوند خالق آسمانها و زمين است قرار دادند براى او از بندگانش پاره‌ئى را فرزند مانند يهود و نصارى که عزيز و مسيح را پسر خدا قرار دادند و مشرکين مکّه ملائکه را دختران خدا خواندند ولى چون روى سخن با مشرکين بوده قمّى ره و مفسّرين فقط دختران خدا خواندن آنها ملائکه را ذکر نموده‌اند و آيه بعد مؤيّد آنست و بعضى گفته‌اند جزء در لغت بمعناى دختر آمده و اينجا آن مراد است و بعضى جزء را بمعناى نصيب دانسته‌اند و گفته‌اند مراد آنستکه قرار دادند براى خدا از مال بندگانش نصيبى را با آنکه تمام بندگان و اموال آنها مخلوق و مملوک حقيقى حقّند و خداوند منزّه از جسم و لوازم آنست که توالد و تناسل باشد و بعضى گفته‌اند اطلاق جزء بر ولد بملاحظه آنستکه آن پاره‌ئى از والد است و بنظر حقير جزء در معناى خود استعمال شده ولى مراد از جعل قرار دادن ولد است در هر حال اينها همه کفران نعمت خدا است که بنده او را نشناسد و از امورى که لايق مقام او نيست او را تنزيه ننمايد و واضح و آشکار براى خداوند شريک و اولاد قرار دهد لذا خداوند فرموده نوع بشر طبعا کفران نعمت خدا را مينمايد و از اظهار آن استنکاف ندارد.
جلد 4 صفحه 597