تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِيناً «1» لِيَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکَ وَ يَهْدِيَکَ صِراطاً مُسْتَقِيماً «2» وَ يَنْصُرَکَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً «3» هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّکِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً «4»
لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ يُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ کانَ ذلِکَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزاً عَظِيماً «5»
ترجمه
همانا ما گشوديم براى تو گشودنى آشکار
تا بيامرزد براى تو خدا آنچه را که پيش گذشت از گناهت و آنچه را که مؤخّر است و تمام گرداند نعمتش را بر تو و هدايت کند تو را براهى راست
و يارى کند تو را خدا يارى کردنى بى‌نظير و با عزّت
او است آنکه فرو فرستاد آرامش را در دلهاى مؤمنان تا بيفزايند گرويدنى با گرويدنشان و براى خدا است لشگرهاى آسمانها و زمين و بوده است خدا داناى درست کردار
تا داخل کند مردان با ايمان و زنان با ايمان را در بهشتهائى که ميرود از زير آنها نهرها جاودانيان در آن و بپوشاند از ايشان بديهاشانرا و باشد اين نزد خدا کاميابى بزرگ.
تفسير
خداوند سبحان گشود ابواب علم و معرفت را بر پيغمبر خود و رسانيد او را باوج کمال ظاهرى و باطنى وقتى که بشارت داد بآنحضرت فتح مکّه و موفقيّت او را بجهاد و حج و اسلام آوردن اقارب و ارحام او که علاقه‌مند بهدايت آنان بود در عالم رؤياء صادقه تا محو فرمايد از وجود اقدس او جمله‌ئى از نقائص امکانيّه را و بيامرزد ببرکت ذات شريف او گناهان سابقه و لاحقه دوستان و شيعيان آنخاندان عصمت و طهارت را که در دست گرفته و بخود نسبت داده و در پيشگاه الهى براى شفاعت حاضر نموده و بأدنى ملابست باو اضافه شده و تا تمام نمايد نعمت نبوّت را
جلد 5 صفحه 19
بر آنحضرت بسلطنت و اعلاء کلمه توحيد برفع امير المؤمنين عليه السّلام براى کسر اصنام و ارتفاع علم اسلام که او صراط مستقيم و آن راه راست ببهشت جاويد است و تا نصرت دهد او را بر دشمنان نصرت با عزّت و عظمتى که بى‌مانند يا کم‌نظير بود چون بدون جنگ حاصل و رعب و شهرتش بأقطار عالم واصل گرديد و باين بيان دفع ميشود اشکالاتى که در اين آيات بدوا بنظر رسيده و ميرسد يکى آنکه اضافه گناه بآنحضرت شده با آنکه او قطعا معصوم بوده و بنظر حقير ترک اولى هم از او صادر نشده است ديگر آنکه چه مناسبت دارد فتح مکّه که مشهور در شأن نزول اين سوره است با مغفرت گناهان تا آن سبب اين باشد ديگر آنکه مغفرت نسبت بگناهان آتيه چگونه تصوّر ميشود تا فتح موجب غفران ما تقدّم و ما تأخّر گردد چون مراد از گناه اعمّ از قصور جنبه امکانى و معاصى شيعيان اهل بيت اطهار است چنانچه در مجمع بدو طريق و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از ذنب گناهان شيعيان على عليه السّلام است که خداوند آنها را به پيغمبر خود اضافه فرموده پس مغفور قرار داده و در اين اضافه محسّنات بسيارى است که ارباب ذوق سليم بآن پى ميبرند يکى آنکه شيعيان امير المؤمنين عليه السّلام چه قدر بستگى بساحت مقدّس نبوى دارند که خداوند گناه آنانرا گناه او شمرده و باو نسبت داده ديگر آنکه مردم بدانند شيعيان آنحضرت چه قدر نزد خداوند قرب و منزلت دارند که ببرکت دوستى او تمام گناهان گذشته و آينده آنها مغفور خواهد شد ديگر آنکه خود آنها بدانند که گناهانشان اضافه بموالى آنها پيدا ميکند و ايشان از اينجهت نگران ميشوند و دست نياز بدرگاه کارساز دراز مينمايند و اين موجب ردع آنها گردد بيشتر از آنچه اوامر اصليّه موجب ارتداع ميشود و امثال اين نکات که با ذره‌بين علم و ادب ميتوان مشاهده نمود و چون پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم خود حامل آنگناهان به پيشگاه الهى شده و در دست گرفته و شفاعت نموده و در اضافه ادنى ملابست کافى است خلاف ظاهرى در آيه نميباشد بخلاف تقدير امّت يا قوم يا شيعه يا آدم و حوّا يا کفّار مکّه در باره آنحضرت که گفته‌اند و خلاف اصل و ظاهر است و بدل نمى‌چسبد چون حذف مضاف اگرچه شايع است ولى بايد از کلام فهميده شود و اينجا نميشود
جلد 5 صفحه 20
بلى در بعضى از روايات ذنبک در آيه شريفه بگناه آنحضرت باعتقاد اهل مکّه تفسير شده و مغفرت را بزوال اين اعتقاد بعد از فتح تأويل فرموده‌اند و منافات با بيان حقير ندارد چون آنها نوعا از قريش بودند که مسلمان شدند و گناهانشان آمرزيده شد ببرکت وجود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و براى توئى که خدا فرموده اعمّ است از وجود و شفاعت چنانچه فتح اعمّ است از نيل بمقام شامخ معرفت که موجب قابليّت براى شفاعت است و فتح مکّه که موجب اسلام قريش و رغبت مردم بقبول دين حق شد و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم علاقه‌مند باسلام آنها و مغفرت گناهانشان بود و اهتمام بزوال و رفع آثار آنها داشت چون رحمة للعالمين بود گوئى آنها را هم در بر گرفته بود و ميکوشيد که مغفور گردد و مؤيّد اين معنى است روايت مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم که در وقت نزول اين آيه فرمود نازل شد بر من آيه‌اى که محبوب‌تر است نزد من از دنيا و ما فيها چون مناسب با اين درجه از محبّت نيل بمقام علم و معرفت و فوز برتبه شفاعت است نه صرف فتح مکّه يا صلح حديبيّه که آنهم فتح خوانده شده و ساير فتوحات که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم پى در پى ميفرمود و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام در شأن نزول اين سوره و اين فتح بزرگ حديث مفصّلى نقل نموده که اجمالش آنستکه سبب آن بود که خداوند امر فرمود پيغمبر خود را در خواب که داخل شود در مسجد الحرام و طواف نمايد و حلق کند با حلق کنندگان پس او باصحاب خبر داد و امر بخروج فرمود پس خارج شدند از مدينه و چون بذو الحليفه رسيدند محرم باحرام عمره شدند و پيغمبر (ص) شصت و شش شتر سوق داد و همه تلبيه گويان حرکت کردند با قربانيهاشان تا در حديبيّه که نزديک حرم است نزول نمودند و قريش هم قسم شدند که نگذارند آنحضرت داخل مکّه شود و او براى آنها پيغام داد که من براى جنگ با شما نيامدم بلکه براى آن آمده‌ام که مناسک خود را بجا آوردم و قربانيها را نحر نمايم و گوشتهاشان را براى شما بگذارم و آنها قبول ننمودند و گفتند اگر اين خبر بگوش عرب رسد موجب ذلّت ما و جرئت آنها بر ما خواهد شد و دو نفر را فرستادند خدمت پيغمبر رسيدند و عرضه داشتند که عرب شنيده‌اند شما بعزم مکّه بيرون آمده‌ايد اگر امسال داخل حرم و بلد ما شويد موجب ذلّت ما و
جلد 5 صفحه 21
جرئت آنها بر ما خواهد شد امسال مراجعت نمائيد سال ديگر همين ماه بيائيد ما سه روز بيت را باختيار شما ميگذاريم مناسک خود را بجا آوريد و مراجعت کنيد و حضرت قبول فرمود ولى بيشتر اصحاب مخالفت نمودند و شديدتر از همه در مخالفت عمر بود که گفت مگر ما بر حق نيستيم چرا بايد زير بار ذلّت برويم پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود خداوند بمن وعده فرموده و تخلّف نميفرمايد بالاخره فتح و ظفر با ما است عمر گفت مگر تو نگفتى بما که داخل مسجد الحرام ميشويم و طواف و حلق ميکنيم پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود هيچ گفتم امسال اصحاب ساکت شدند و عمر گفت اگر چهل نفر با من بيايند من با قريش جنگ ميکنم پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم هم فرمود اگر مايل بصلح نيستيد جنگ کنيد آنها بقريش حمله نمودند و با رسوائى فرار کردند و پيغمبر تبسّم فرمود و امير المؤمنين عليه السّلام را مأمور بحمله فرمود و آنها تا آنحضرت را ديدند برگشتند و گفتند يا على مگر محمّد از رأيش نسبت بما برگشت فرمود خير و در اين بين اصحاب خدمت پيغمبر رسيده از کرده خود پشيمان و عذر خواه شدند و حضرت پذيرفت و قريش ملتزم شدند که مسلمانان را در مکّه آزار نکنند و در دين خودشان آزاد بگذارند و صلح‌نامه بخط امير المؤمنين عليه السّلام تقريبا بمضمونى که ذکر شد نوشته و ردّ و بدل گرديد و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود قربانيها را نحر کنيد و سرهاتان را بتراشيد و مراجعت نمائيد باز اصحاب تخلّف نمودند و گفتند ما چگونه نحر نمائيم با آنکه طواف و سعى ننموديم و حضرت مغموم شد و بامّ سلمه شکايت فرمود و او عرضه داشت يا رسول اللّه شما نحر و حلق فرمائيد و حضرت عمل فرمود و اصحاب تبعيّت کردند با يقين و شک و ريب و حضرت در حق آنها دعا فرمود و بجانب مدينه کوچ کرد و چون به موضع تنعيم رسيد در زير درختى جلوس فرمود و اصحاب گرد آنحضرت جمع شدند و عذرخواهى از تقصير خود نمودند و خواهش کردند که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم براى آنها استغفار فرمايد پس آيه رضوان نازل شد حال ملاحظه کنيد حال اکثر اصحاب و خلوص نيّت آنها را اين قضايا در روضه کافى و تواريخ هم نقل شده و با اينحال چگونه ميتوان بعمل آنها اعتماد نمود با نبودن معصوم در ميان آنها و شايد اشاره باين معانى باشد مدح خداوند از اهل ايمان
جلد 5 صفحه 22
بنزول سکينه و آرامش و اطمينان در قلوب ايشان از جانب خداوند که ثابت و راسخ شدند در متابعت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و انکار و اشکال ننمودند در امرى از امور بر آن حضرت و ترديد نکردند در اطاعت فرمان او و اين موجب مزيد يقين آنان بوجود مصلحت در احکام پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و صدق مواعيد آنحضرت گرديد و آنکه خداوند هر وقت صلاح باشد بعساکر آسمانى و زمينى خود اهل ايمانرا نصرت مينمايد و هر وقت نباشد امر بصلح ميفرمايد و تمام افعال و اوامر او از روى علم و حکمت بوده و هست و در کافى از صادقين عليهما السلام سکينه بايمان تفسير شده و ظاهرا مراد ايمان مؤکّد است که موجب اطمينان خاطر گردد و شک و ريب در آن راه نيابد و آيه اخيره مؤکّد بيان حقير است در آيه اولى چون نتيجه شفاعت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم از اهل ايمان و اسلام مشرکين غفران گناه و محو سيّئات و دخول در بهشت و فوز عظيم و نيل به مقصود است و اينها همه نتايج فتح واقعى و معنوى و ظاهرى و خارجى است که براى پيغمبر اسلام روى داده است.