تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْکَ الْکِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ ما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَکِيلٍ (41) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِکُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ (42) أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَ وَ لَوْ کانُوا لا يَمْلِکُونَ شَيْئاً وَ لا يَعْقِلُونَ (43) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (44) وَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذا ذُکِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (45)
ترجمه
همانا ما فرستاديم بر تو کتابرا براى مردمان بحق پس کسيکه هدايت يافت پس بر نفع خود او است و هر که گمراه شد پس جز اين نيست که گمراه ميشود بزيان خود و نيستى تو بر آنها کارگزار
خدا ميگيرد جانها را هنگام مرگ آنها و آنرا که نمرده است در خواب آن پس نگاه ميدارد آنرا که حکم کرد بر آن بمرگ و رها ميکند ديگرى را تا وقتى نامبرده شده همانا در اين هر آينه آيتها است براى گروهى که تفکر ميکنند
آيا گرفتند غير از خدا شفيعانى بگو آيا و اگر چه باشند که مالک نمى‌شوند چيزى را و نه درک ميکنند
بگو براى خدا است شفاعت تمامى مر او را است پادشاهى آسمانها و زمين پس بسوى او برگردانيده ميشويد
و چون ياد شود خدا بتنهائى مشمئز و گرفته ميشود دلهاى آنها که ايمان نمى‌آورند بآخرت و چون ياد شوند آنها که غير از اويند آنگاه آنها شاد ميشوند
تفسير
خداوند متعال قرآن کريم را بر پيغمبر اکرم نازل فرمود براى
جلد 4 صفحه 500
هدايت و نيل بندگان خود بخير و سعادت دنيا و آخرتشان پس کسيکه راه يافت و موفّق شد بتصديق قولى و عملى آن که در آيات سابقه گوشزد شد بر نفع و صلاح خود قيام و اقدام نموده و کسيکه اعراض و کناره گيرى نمود و گمراه شد پس آن گمراهى بر ضرر و زيان دنيا و آخرت او تمام شده و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم مسئوليّتى در اين باب ندارد چون او و کيل و کفيل و رقيب و نگهبان و نگهدار مردم از خطا و خلاف نبوده و نيست و نميتواند مردم را اجبار و اکراه بقبول هدايت و دين اسلام نمايد چون قدرت تامّه مخصوص بحق و ايمان اجبارى فائده ندارد خدا است داراى چنين قدرتيکه ميگيرد و قبض مينمايد جانهاى اهل عالم را در وقت مرگشان بتمامى و آن مقدار از جانى را که نميميرد و بکلى قطع علاقه از بدن نميکند در وقت خواب رفتن آنها و پس از گرفتن جانها نگهميدارد آن جانى را که حکم فرموده است بر آن بمردن و قطع نمودن علاقه خود را از بدن بتمامى و ميفرستد آنمقدار از جانى را که قطع ننموده است علاقه خود را از بدن واقعا اگر چه قطع نموده ظاهرا باز ببدن تا مدّتيکه مقدّر فرموده براى بقاء در دنيا و تصرّف آن در بدن و اين از عجايب قدرت الهى است که جانى را که از عالم غيب آمده و تعلّق تدبيرى ببدن دارد بقدريکه عقل و شعور و ادراک دارد بگيرد و بقدريکه تنفّس و حسّ و حرکت داشته باشد باقى بگذارد و اگر کسى فکر کند يقين ميکند که اينکار جز از قادر يگانه که در قدرت و ساير صفات کمال مثل و مانند ندارد ساخته نيست عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که هيچ کس نيست که بخوابد مگر آنکه نفس او بآسمان عروج مينمايد و روح او در بدنش باقى ميماند و ما بين آن دو رشته‌ئى مانند شعاع خورشيد موجود است پس اگر خداوند اذن دهد در قبض ارواح اجابت ميکند روح نفس را و اگر اذن دهد خدا در ردّ روح اجابت ميکند نفس روح را و اين است معناى قول خداوند اللّه يتوفّى الانفس حين موتها تا آخر پس آنچه به‌بيند نفس در ملکوت سماوات آن تعبير دارد و آنچه به‌بيند در بين آسمان و زمين آن خيالات شيطانى است و تعبير ندارد و وجه آنکه قبض روح گاهى نسبت بخدا داده ميشود و گاهى بملک الموت و گاهى بملائکه در سوره نساء گذشت و از ابن عباس ره نقل شده که مراد از نفس جهت عقل و تميز است و مراد از روح منشأ تنفّس و حرکت و؟؟؟ در
جلد 4 صفحه 501
آنستکه مشرکين مکّه بتها را که جمادات بى‌شعور و ادراکى بيش نيستند شفيعان خود قرار دادند بايد از آنها سؤال نمود که آنها با آنکه هيچ قدرت و اراده و اختيارى ندارند و مالک و متصرّف در چيزى نمى‌باشند ميتوانند شفاعت کنند از پرستش کنندگان خودشان با آنکه هيچ کس بدون اذن خدا قادر بر شفاعت نيست و هر شفاعتى در هر وقت و از هر کس صادر شود اختيارش با خدا است که بايد قبلا اجازه داده باشد و بعدا قبول فرمايد و سلطنت حقّه حقيقيّه در آسمانها و زمين با او است و برگشت تمام خلق بحکم و فرمان او است و بايد روزى در پيشگاه او حاضر شوند و بپاداش اعمال خود برسند و عجب‌تر از همه آنستکه کفّار قريش وقتى گفتگو از خداوند يگانه پيش مى‌آيد دلهاشان مشمئز و گرفته و رويشان منقبض و درهم و نفوسشان متنفّر و ملول ميگردد و وقتى صحبت بتها و هوا پرستان دنيا طلب در ميان مى‌آيد منبسط و مسرور و فرحناک و شادمان ميشوند بطوريکه آثار مسرّت از چهره آنها ظاهر ميگردد و از بعضى روايات استفاده ميشود مشمئز و گرفته شدن آنها از ذکر اولياء خدا که آل محمّد عليهم السّلامند و انبساط و سرورشان بذکر کسانيکه غصب حق ايشانرا نمودند و العلم عند اللّه تعالى و اوليائه و ظاهرا مراد از رد روح باذن خدا در روايت عياشى ابقاء آن در بدن است.