تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَيْنَ عِبادِکَ فِي ما کانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (46) وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَکُونُوا يَحْتَسِبُونَ (47) وَ بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (48) فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (49) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما کانُوا يَکْسِبُونَ (50)
ترجمه
بگو خداوندا اى پديد آورنده آسمان‌ها و زمين اى داناى پنهان و آشکار تو حکم ميکنى ميان بندگانت در آنچه بودند که در آن اختلاف ميکردند
و اگر آنکه بود براى آنها که ستم کردند آنچه در زمين است تمامى و مانندش با آن هر آينه فديه دهند بآن براى آزادى خودشان از بدى عذاب روز قيامت و آشکار شود براى آنها از خدا آنچه نبودند که گمان ببرند
و آشکار شود براى آنها
جلد 4 صفحه 502
بديهاى آنچه کسب کردند و احاطه نمايد بآنها آنچه بودند بآن استهزاء مينمودند
پس چون برسد بانسان بدى و ضررى ميخواند ما را پس چون داديم باو نعمتى از خودمان گويد جز اين نيست که داده شدم آنرا براى دانش خودم بلکه آن آزمايشى است ولى بيشترشان نميدانند
بتحقيق گفتند آن کلام را کسانيکه بودند پيش از آنها پس بى‌نياز نکرد آنها را آنچه بودند کسب ميکردند.
تفسير
خداوند متعال بعد از ذکر ادلّه و افيه و مواعظ شافيه و عدم تأثير آن در قلوب قاسيه کفار پيغمبر خود را مأمور بدعا و توسل بدرگاه خدا براى فصل خصومت بين او و اعداء فرمود با اشاره بآنکه خداوند قادر است حکم فرمايد ميان اهل حق و باطل بغلبه و دولت و بين ظالم و مظلوم بکشيدن انتقام در دنيا و آخرت و البته خواهد کشيد و اهل حق را مثاب و اهل باطل را معاقب خواهد فرمود و اگر تمام دنيا و ما فيها و بعلاوه مانند آن براى کفار باشد در روز قيامت حاضرند بدهند و از سختى عذاب جهنم خود را آزاد نمايند چون فديه مالى است که شخص ميدهد و جان خود را بآن ميخرد ولى آن روز از آنها فديه قبول نميشود علاوه بر آنکه چيزى ندارند که بدهند و مى‌بينند از انواع عذاب الهى و اقسام آن آنچه را که در خاطرشان خطور نکرده بود تا در دنيا بودند و پديدار ميشود براى آنها بديهاى اعمال بدشان که تا در دنيا بودند متوجه بآن نبودند که چقدر بد بوده و چه مجازاتى داشته و احاطه ميکند بآنها عذاب آنچه را بآن استهزاء مينمودند از شخص پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و احکام خداوند و وعده و وعيد او و چون بهمه چيز بوده عذابش هم از همه طرف است و يکى از اخلاق بد مردمان نادان که انسان مجبول بر آن است خود پسندى است که بايد شخص برياضت و تعقّل و تفکر آن را از خود دور نمايد لذا وقتى بانسان سختى و مرض و بلائى برسد متوجه بدرگاه الهى ميشود و رفع آنرا از او ميخواهد چون بالفطره ميداند که زمام امور بدست يک خداوند قادر خبير بصير است ولى بعد از تفضل الهى بر او بنعمت صحت و سلامت و رفاهيت ميگويد من بعلم و دانش خودم باين مقام رسيدم که دفع ضرر و کسب منفعت نمودم يا خدا مرا مستحق تفضّل و انعام دانست که باين نعمت و اصل و آن محنت را از من زائل نمود ولى اين اشتباه و خلاف ادب است در پيشگاه احديّت
جلد 4 صفحه 503
از بنده ناچيزيکه از خود هيچ ندارد و اگر علم و دانش کمى هم در او وجود داشته باشد از خداوند باو انعام شده وظيفه بنده آنستکه هر محنتى از او زائل و بهر نعمتى و اصل ميشود بگويد خدا اين بلا را از من رفع نمود و اين نعمت را بمن عطا فرمود پس آن نعمت براى چنين بنده بى‌ادبى امتحان و يا بلا است که بايد بوبال آن مبتلا گردد ولى بيشتر مردم متوجه باين نکات اخلاقى و آثار سوء بداخلاقى در اين موارد نيستند و نميدانند وظيفه خود را در مرتبه عبوديّت و مقام الوهيّت چنانچه در احوال قارون که از بنى اسرائيل و امم ماضيه نسبت باين امّت بود گذشت که چنين اظهارى نمود و مورد غضب الهى شد و کسان ديگرى هم بودند که بمال و منال دنيوى مغرور و از ياد خدا غافل شدند و از اين قبيل اظهارات نمودند و آنمال جز و بال براى آنها ثمرى نداشت و بى‌نياز نکرد آنانرا از توجه بخدا و توسل بذيل عنايت اولياء او.