تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (36) وَ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَ لَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (37) وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ (38) قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (39) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (40)
ترجمه
آيا نيست خدا کفايت کننده بنده‌اش را و ميترسانند تو را بآنانکه غير اويند و کسيرا که گمراه کند خدا پس نيست براى او راهنمائى
و کسيرا که راهنمائى کند خدا پس نيست براى او گمراه کننده‌ئى آيا نيست خدا غالب صاحب انتقام
و اگر بپرسى از آنها چه کس آفريد آسمانها و زمين را هر آينه خواهند گفت البته خدا بگو پس خبر دهيد از آنچه را که ميخوانيد غير از خدا اگر بخواهد خدا براى من آسيب و ضررى آيا آنها برطرف کننده‌اند ضرر او را يا اگر بخواهد او براى من نعمت و رحمتى آيا آنها بازدارنده‌اند رحمت او را بگو بس است مرا خدا بر او توکّل مينمايند توکّل کنندگان
بگو اى قوم من کار
جلد 4 صفحه 498
کنيد با تمام تمکّنى که داريد همانا من هم کار کننده‌ام پس زود باشد که بدانيد
کسيرا که وارد ميشود باو عذابى که خوار کند او را و نازل ميشود بر او عذابى که دائم است.
تفسير
گفته شده است که کفّار قريش به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم عرضه داشتند که ما ميترسيم از طرف خدايان ما بتو آسيبى برسد چون تو متعرّض آنها ميشوى و قمّى ره فرموده مراد آنستکه ميگويند بتو اى محمّد ما را از متابعت على معاف بدار و ميترسانند تو را از ملحق شدن خودشان بکفّار و در هر حال خداوند وعده داده است به پيغمبر خود که کفايت و نگهدارى نمايد او و امير المؤمنين عليه السّلام را از شرّ دشمنان و براى آنکه خاطر آنحضرت ملول نباشد از بقاء آنها بر کفر فرموده کسيکه خدا مقدّر فرموده که گمراه باشد و بحال خودش واگذار نموده کسى نميتواند هدايت نمايد او را پس هدايت کننده‌اى براى او نيست و کسيکه خدا مقدّر فرموده که هدايت شود و توفيق ايمان و عمل صالح باو عنايت فرموده کسى نميتواند او را گمراه نمايد پس گمراه کننده‌اى براى او نيست آيا خداوند غالب و قادر و انتقام کشنده از ظالم نيست که بتواند تلافى تعدّيات آنها را نسبت به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و وصىّ او بنمايد و انتقام مظلوم را از ظالم بکشد البتّه هست و خواهد کشيد و چون مشرکين مکّه قبول داشتند که خالق آسمانها و زمين خداى يگانه است و اگر او اراده نمايد وقوع امرى را کسى نميتواند مانع شود و عبادت بتها را وسيله تقرّب بخدا ميدانستند و آنها را شفعاء خودشان ميپنداشتند که مکرّر ذکر شده خداوند ميفرمايد و اگر از آنها سؤال نمائى که خالق آسمانها و زمين کيست ميگويند خدا است پس از آنها بپرس که اگر خدا بخواهد بر من آسيبى وارد نمايد آيا بتها ميتوانند برطرف کنند آسيب او را يا اگر بخواهد از خود نفعى بمن برساند بتها ميتوانند جلوگيرى کنند منفعت او را لابد خواهند گفت خير آنها نميتوانند مانع از نفوذ اراده الهى شوند يا ساکت ميشوند و روايت شده که ساکت شدند پس نازل شد بگو کافى است براى نگهدارى من از شرّ اشرار خداوندى که واگذار ميکنند امور خود را باو آنانکه داراى اين صفت پسنديده‌اند که توکّل و اميدوارى بحفظ الهى باشد حال اى قريش که از اقوام و خويشان منيد
جلد 4 صفحه 499
بکوشيد با تمام قواء موجوده خودتان براى نابود نمودن من و همراهانم من هم ميکوشم در حدّ وسع خودم براى هدايت شما پس چندى نميگذرد که خواهيد دانست خدا کدام يک از ما و شما را بعذاب خوارى و ذلّت در دنيا و بعذاب ثابت هميشگى در آخرت گرفتار خواهد فرمود و چيزى نگذشت که فتوحات اسلامى از جنگ بدر شروع شد و بفتح مکّه خوارى و ذلّت آنها بحدّ کمال رسيد ولى پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فتوّت و آقائى فرمود و همه را آزاد کرد و صدق وعده خداوند بر عالميان ظاهر گرديد و ارجاع ضمير مؤنث بمعبودهاى باطل شايد براى تحقير و توهين آنها باشد بر فرض تصوّر ادراک و قدرتى براى آنان و اللّه اعلم