سوره زمر(الزمر)، آیه ۴۹ · جزء ۲۴ · صفحه ۴۶۴
فَإِذَا مَسَّ الْإِنسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
هنگامی که انسان را زیانی رسد، ما را (برای حلّ مشکلش) میخواند؛ سپس هنگامی که از جانب خود به او نعمتی دهیم، میگوید: «این نعمت را بخاطر کاردانی خودم به من دادهاند»؛ ولی این وسیله آزمایش (آنها) است، امّا بیشترشان نمیدانند.
معنی کلمات و عبارات
«خَوَّلْنَاهُ»: (نگا: انعام / ، زمر / . «إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ»: این نعمت را بر اثر فرزانگی و در پرتو دانش و کاردانی به دست آوردهام. «فِتْنَةٌ»: امتحان. آزمایش.
نزول
سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- هجرت پیامبر از مکه به مدینهمرتبط با نزول
۱ هجرت · مکه - مدینه - اجازه جهاد دفاعیمرتبط با نزول
13 بعثت · مدینه - جنگ بدرمرتبط با نزول
۲ هجرت · بدر - پیمان برادری میان مهاجران و انصار
13 بعثت · مدینه - اختفا در غار ثور هنگام هجرت
13 بعثت · غار ثور، نزدیک مکه - تدوین پیماننامه مدینه
13 بعثت · مدینه - نخستین نماز جمعه در رانونا
13 بعثت · بنی سالم / مدینه - بنای مسجد قبا
13 بعثت · قبا، نزدیک مدینه - پیمان دوم عقبه
13 بعثت · عقبه، منی
نکات آیه
۱ - نیایش خالصانه انسان با خدا، به هنگام گرفتارى ها و مصیبت ها «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا»
«ضرّ» (ضد «نفع») به معناى مطلق آسیب است.
۲ - توحید ربوبى، باورى فطرى و غریزى انسان «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا»
از این که انسان ها در مواقع اضطرار و هنگامه هاى دشوار، به خدا پناه مى برند و نجات خود را تنها در گرو مشیت او مى دانند، روشن مى شود که این باورى غریزى و ایمانى فطرى است.
۳ - گرفتارى ها و مصیبت ها، مایه بیدارى و تجلى فطرت توحیدى انسان «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا»
۴ - انسان ها، هنگام گرفتارى و رنج، روى به خدا آورده و او را به فریادرسى مى خوانند. «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا»
۵ - انسان ها، هنگام گرفتارى و رنج، به ناتوانى خود و قدرت یارى رسانى خداوند پى برده و اعتراف مى کنند. «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا»
۶ - نیایش شرک پیشگان به درگاه خداوند، هنگام گرفتارى و مصیبت ها، دلیلى روشن بر پوچى اندیشه شرک و حقانیت عقیده توحیدى «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا»
برداشت یاد شده از آن جا است که مخاطبان آیه شریفه، مشرکان مکه هستند و این آیه، در مقام بیان یکى از دلایل روشن بر اثبات توحید الهى و پوچى اندیشه شرک است.
۷ - نیایش به درگاه خداوند، عامل جلب رحمت او و برطرف کننده گرفتارى ها است. «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا»
«تخویل» (مصدر «خول») به معناى اعطا و بخشش است و مقصود از جمله «ثمّ إذا خوّلناه نعمة منّا» رفع گرفتارى و اعطاى نعمت آسودگى است که پس از دعا و نیایش بندگان به درگاه الهى تحقق مى پذیرد.
۸ - رهایى انسان از گرفتارى ها و مصیبت ها، در گرو مشیت خدا و بسته به لطف و رحمت او است. «فإذا مسّ الإنسن ضرّ دعانا ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا»
۹ - انسان، در معرض انواع گرفتارى ها و مصیبت ها «فإذا مسّ الإنسن ضرّ ... ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا»
۱۰ - آسایش و دور ماندن از گرفتارى ها و رنج ها، نعمتى است الهى. «فإذا مسّ الإنسن ضرّ ... ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا»
۱۱ - انسان ها، آسودگى و برخوردارى از نعمت ها را، نتیجه دانش و تلاش خود مى دانند. «ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته على علم»
۱۲ - آسودگى از گرفتارى ها به همراه برخوردارى از نعمت ها، زمینه غرور انسان و غفلت وى از نقش خداوند در عرصه تحولات زندگى «ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته على علم»
۱۳ - انسان ها در برابر نعمت ها و الطاف خداوند، موجوداتى ناسپاس اند. «ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته على علم»
مؤثر دانستن دانش و تلاش خود به عنوان عامل اصلى برخوردارى، نوعى ناسپاسى در برابر صاحب اصلى نعمت ها (خداوند کریم) است.
۱۴ - علم و آگاهى، زمینه توسعه اقتصادى و برخوردارى از رفاه و آسایش «ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته على علم»
از آهنگ این آیه استفاده مى شود که آنچه محکوم و مردود است، نادیده گرفتن نقش خدا به عنوان منشأ اصلى نعمت ها و تکیه کردن بر تلاش و دانش خود است; نه این که آیه شریفه درصدد نفى نقش دانش و تلاش بشر در توسعه اقتصادى و رفاه است.
۱۵ - آسودگى از گرفتارى و برخوردارى از نعمت ها، وسیله آزمایش الهى براى بشر است. «ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا ... بل هى فتنة»
برداشت یاد شده مبتنى بر این نکته است که «فتنة» به معناى امتحان و آزمایش باشد.
۱۶ - آسودگى ها و نعمت ها، عرصه شناخت سپاس گزاران و ناسپاسان «فإذا مسّ الإنسن ضرّ ... ثمّ إذا خوّلنه نعمة ... بل هى فتنة»
برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که هر نعمتى، اقتضاى شکر وسپاس گزارى دارد. بنابراین آزمایش بودن نعمت هاى الهى، مى تواند در ارتباط با همین مسأله باشد.
۱۷ - برخوردارى از آسودگى ها و نعمت ها به همراه غفلت از یاد خدا و ناشکرى، محنت زا و بلاآفرین است. «ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا قال إنّما أُوتیته على علم بل هى فتنة»
یکى از موارد کاربرد «فتنة»، محنت و بلا است و برداشت بالا مبتنى بر این معنا است. بر این اساس مى توان گفت: برخوردارى از آسودگى و نعمت ها، به همراه این تصور که آنها ناشى از دانش بشرى است نه لطف الهى، نه تنها براى بشر نعمت نیست; بلکه در دنیا و آخرت نقمت و بلا خواهد بود. گفتنى است آیه بعد - که از روبه رو شدن مرفهان بى خبر از خدا با عذاب و بدبختى و کارساز نبودن برخوردارى هاى آنان، سخن مى گوید - مؤید همین برداشت است.
۱۸ - جهل و بى خبرى بیشتر انسان ها نسبت به آزمایش بودن نعمت ها و آسودگى ها براى انسان «بل هى فتنة و لکنّ أکثرهم لایعلمون»
برداشت بالا مبتنى بر این احتمال است که متعلق علم در «لایعلمون»، فتنه بودن نعمت باشد.
۱۹ - بیشتر انسان ها از منشأ اصلى نعمت ها و آسودگى ها (خدایى بودن آنها) و مقدار تأثیر دانش بشرى در پدید آمدن آنها، بى خبر و ناآگاه اند. «قال إنّما أُوتیته على علم بل هى فتنة و لکنّ أکثرهم لایعلمون»
برداشت یاد شده بر این اساس استوار است که متعلق علم در «لایعلمون»، مطلبى باشد که از جمله «قال إنّما أُوتیته...» استفاده مى شود.
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۱–۵۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۸–۵۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۸–۶۱ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۴۹ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۴۹ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۴۹ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۴۹ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۴۹ - تفسیر روان جاوید
آیات ۴۶–۵۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۴۹
موضوعات
دستهبندی موضوعی
استغاثه انسان هاامتحان با آسایشبینش انسان هاتشخیص شاکرانتشخیص کفران کنندگانزمینه آسایشغفلت هنگام آسایشغفلت هنگام نعمتمنشأ رفع مصیبتاقرار انسان هادعا در مصیبتنعمت آسایشزمینه بلازمینه مصیبتزمینه توسعه اقتصادیدلایل حقانیت توحیدزمینه رفع سختیآثار وفور نعمتمشرکان در سختیدعا در سختیمنشأ آسایشکفران انسان هافطریت توحید ربوبیآثار مصیبتزمینه تنبه فطرتزمینه رفاهانسان ها در سختیدعای مشرکانآثار نعمتآثار آسایشامتحان با نعمتاخلاص در دعازمینه تکبرغفلت از خداجهل اکثریتزمینه غفلت از خدازمینه رحمتآثار غفلتلطف خدابی منطقی شرکعجز انسان هافطریات انسانامتحانهای خداصفات انسانمنشأ نعمتابزار امتحانکفران نعمتآثار دعاابزار شناختآثار مشیت خداآثار علمرحمت خدانعمتهای خداقدرت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۰۴)
- احساس خطر، زمینهساز اخلاص در دعا+۸ آیه
- احساس برخورداری از نعمت و مُکنت، زمینهساز روحیه خودپسندی
- استغاثه انسان در حال محنت و گرفتاری درپیشگاه خدا، و ناسپاسی و بیاعتنایی وی پس از رفع ان+۸ آیه
- اگاهی اندکی از انسانها به امتحان بودن نعمتهای الهی
- نااگاهی اکثریّت انسانها، عامل مغرور شدن انان به نعمتهای الهی
- نااگاهی بیشتر انسانها از امتحان بودن بلاها و نعمتهای الهی
- تحلیل نادرست از پدیدههای خوشایند و ناخوشایند از سوی اکثریّت، بر اثر نادانی
- امّتها دارای سخن، مواضع و عملکرد مشابه در برابر خوشیها و ناخوشیها+۱ آیه
- امّتهای گناهکار، دارای فرجام و سرنوشت مشابه+۲ آیه
- همگانی بودن ازمایش و امتحانهای الهی+۲ آیه
- ازمایش شدن انسانها با اعطا و سلب نعمتهای الهی+۱ آیه
- بهرهمندی انسانها از رفاه دنیایی، وسیلهای برای امتحان انان+۳ آیه
- امتحان شدن مردم با تنگ شدن روزی انان+۱ آیه
- امکانات و نعمتهای داده شده به انسان، وسیله ازمون او از جانب خداوند+۱ آیه
- نااگاهی بیشتر انسانها درباره ازمایش بودن نعمتها برای انها
- ظهور گرایش به خدای یگانه هنگام دچارشدن انسان به گرفتاری و مشکلات+۱۰ آیه
- جهل مرفّهان مغرور به مشیّت خدا، در توسعه و تضییق روزی+۱ آیه
- برخورداری انسان از عطایای الهی، زمینه ساز غرور
- دعا به درگاه خداوند، موجب رفع بلاها و دشواریها+۹ آیه
- قرار گرفتن انسان در شرایط اضطرار و درماندگی، زمینه ساز اجابت دعا+۱۰ آیه
- نیایش خالصانه انسان با خدا، هنگام گرفتاریها و مصیبتها+۸ آیه
- مشکلات و سختیها، زمینه توجّه به خدا و دعا به درگاه او+۵ آیه
- برخورداری از رفاه، زمینه ساز بروز و ظهور بلایا و محنتها+۱ آیه
- توجّه به عوامل طبیعی به جای توجّه به خدا، از پیامدهای برخورداری انسان از رفاه+۲ آیه
- ناسپاسی و نادیده گرفتن بخشش خداوند در رفاه، از موجبات ظلم+۱ آیه
- برطرف شدن سختیهای انسان و برخورداری از نعمت و رفاه، از موجبات عُجب+۲ آیه
- کفران نعمت اهل رفاه، دارای پیشینه طولانی در تاریخ+۱ آیه
- علم و دانش، ابزار توسعه و رفاه اقتصادی+۲ آیه
- رفاه و برخورداری کافران، با هدف ازمایش انان+۲ آیه
- علم و اگاهی، زمینه ساز برخورداری از رفاه و اسایش+۱ آیه
- رفاه و برخورداری از نعمت، وسیله امتحان انسانها از سوی خداوند+۴ آیه
- تاثیر مستقلّ دانش و تلاش بشری در برخورداری از نعمتها و رفاه، باور نادرست مرفّهان+۲ آیه
- تهدید مرفّهان از سوی خداوند، نسبت به کفران نعمتها+۶ آیه
- سرزنش مرفّهان از سوی خداوند، در برابر نااگاهی از مشیّت خدا در عطای رفاه به انان+۱ آیه
- مرفّهان ناسپاس، در معرض هلاکت و کیفر ناسپاسی خویش+۲ آیه
- مرفّهان دارای خوی ناشایست عُجب و غرور+۵ آیه
- کفران نعمت، از خصوصیّات مرفّهان+۷ آیه
- خداوند، عطاکننده رفاه به انسانها+۵ آیه
- مشیّت خداوند، منشا رفاه انسانها+۱ آیه
- بروز باطن انسان، در مراحل دشوار و تکالیف سخت الهی+۴ آیه
- گرفتاریها و مشکلات، بیدارکننده فطرت توحیدی انسانها+۷ آیه
- سختیها و شداید، زمینه ساز روی اوردن انسان به خداوند+۱۰ آیه
- گرفتاری انسان به رنج و مشکلات، انگیزه دعای وی در پیشگاه خداوند+۱۰ آیه
- سختیها، ابزار امتحان خداوند از انسان+۱ آیه
- احساس مصونیّت از ابتلا به سختیها و محنتها، از حالتهای انسان به هنگام رفاه و اسایش+۵ آیه
- برخورداری انسان از نعمت خداوند، در پی گرفتار شدن به مشکلات و سختیها+۲ آیه
- غرور و خودبینی ادمی، پس از رفع سختیهای او، از سوی خداوند+۲ آیه
- دعا به درگاه الهی، موجب نجات از سختیها و ناملایمات+۴ آیه
- خداوند، برطرف کننده سختیها و گرفتاریهای انسان+۱۰ آیه
- احساس مصونیّت از ابتلا به سختیها و محنتها، از حالتهای انسان، به هنگام رفاه و اسایش+۲ آیه
- نیایش به درگاه خداوند، زمینه ساز رهایی از مشکلات
- رفاه و اسایش، زمینه ساز غفلت و روی اوری به شرک+۱۲ آیه
- دعای مشرکان در پیشگاه خدا، هنگام گرفتاریها و سختیها+۱۰ آیه
- شکوفایی فطرت و ظهور خداخواهی مشرکان، هنگام گرفتاری و سختیها+۱۲ آیه
- قرار گرفتن در گرفتاری و سختیها، راهی برای توجه به خدا و مانع گرایشهای شرک الود در انسانها+۱۲ آیه
- جهل بیشتر انسانها، مانع شناخت و معرفت انان به ازمایش بودن نعمتها
- ضررهای وارد بر انسان، هنگام گرفتاریها، موجب اعتراف به ناتوانی خویش و قدرت خداوند+۳ آیه
- ضررها و گرفتاریها، موجب بیداری و تجلّی فطرت توحیدی انسان+۵ آیه
- ضررهای عاید بر انسان در گرفتاری و رنج، موجب دعا و روی اوردن به خدا+۳ آیه
- احساس مصونیّت از ابتلا به سختیها و مضرّات، پس از رهایی، از حالتهای انسان، هنگام رفاه و اسایش+۳ آیه
- ناسپاسی انسان در مقابل دفع مضرّات و عنایت خداوندی+۶ آیه
- انسانها هنگام ابتلا به مضرّات و گرفتاریها، متوجّه به استان یگانه مرجع دفع ضرر و نجات بخش انان، یعنی خدای سبحان+۱ آیه
- غرور و خودبینی ادمی، پس از دفع ضرر و رسیدن به کمترین رفاه، از سوی خداوند+۲ آیه
- دوری از ضررها و گرفتاریهای روزگار، در زندگی با رفاه و اسایش، زمینه غفلت از یاد خداوند+۱ آیه
- دفع ضرر خداوند از انسانها، به منظور امتحان
- رفع مضرّات و کمبودها از انسانها، فقط به قدرت خداوند سبحان+۱۰ آیه
- حالت رفاه و سختی و مضرّات دنیا، فرصتی برای بروز و ظهور شخصیّت و باطن انسانها+۳ آیه
- انسان در معرض انواع مضارّ و گرفتاریهای دنیا+۳ آیه
- نیایش خالصانه به درگاه خداوند، هنگام ابتلا به کمبودها و ضررها، موجب جلب رحمت او و دفع همه مضرّات+۷ آیه
- نیایش خالصانه به درگاه خداوند، باعث رهایی از مضرّات+۲ آیه
- نیایش خالصانه انسان با خدا، به هنگام ابتلا به ضررهای مالی و جانکاه+۵ آیه
- مرفّهان و برخورداران سرمست جامعه، در زمره ستمکاران+۱ آیه
- نادیده گرفتن نقش خداوند، در برخورداری از نعمتها، عملی ظالمانه+۲ آیه
- نادیده گرفتن نعمتهای الهی و ناسپاسی خدا، عملی ظالمانه+۱ آیه
- علم و دانش، از اسباب غرور و تکبّر+۲ آیه
- اگاهی اندکی از انسانها، به وسیله نبودن نعمتها برای نعمتها
- غرور و خودپسندی، مایه غفلت از خدا+۲ آیه
- برخورداری از امکانات زندگی و رفاهی، مایه غرور و سرمستی+۸ آیه
- علم و دانش بشری، زمینه خودخواهی و غرور+۲ آیه
- انسان، موجودی خودپسند و مغرور+۱ آیه
- غفلت انسان از خداوند، پس از رهایی از مشکلات و سختیها+۹ آیه
- رفاه و اسایش، زمینه ساز غفلت از یاد خدا+۶ آیه
- گرفتاری به سختیها و مشکلات، مایه توجّه به خدا و غفلت از غیر او+۵ آیه
- رفاه و اسایش، زمینه غفلت انسان از فطرت توحیدی+۱۱ آیه
- ناشایست بودن غفلت از سرچشمه اصلی نعمتها، پس از رهایی از مشکلات+۹ آیه
- سختیها، بیدارکننده انسان از غفلت و گرایش دهنده او به سوی خدا+۵ آیه
- گرفتاری و مشکلات، عامل شکوفایی فطرت توحیدی+۱۰ آیه
- اسایش و رفاه، از زمینه های غفلت از فطرت توحیدی+۱۱ آیه
- گرایش به خدای یگانه و توحید، نهادینه شده در فطرت انسان+۱۲ آیه
- بهره مندی از نعمتِ رفاه و اسایش، زمینه ناسپاسی و کفران+۵ آیه
- کفران نعمت، از خصلتهای ناپسند انسان+۶ آیه
- کفراننعمت، از رذایل مترفان+۷ آیه
- جهل اکثریّت مردم به مشیّت خداوند در توسعه و تضییق رزق بندگان+۱ آیه
- نااگاهی از مشیّت و تقدیر خداوند در رزق انسانها، سبب انتساب نعمتها به دانش بشری+۱ آیه
- سرزنش خداوند از مرفّهان، به دلیل توجه نکردن به مشیّت خدا در اعطای رفاه به انان+۱ آیه
- نعمتهای داده شده به انسان، وسیله ازمون او از جانب خداوند+۴ آیه
- نااگاهی اکثر انسانها از ازمایشی بودن نعمتهای الهی برای انان
- برخورداری پیشینیان از نعمتهای الهی، همراه با ناسپاسی و غفلت از خدایی بودن ان+۱ آیه
- نقش دعا، در بهرهمندی از نعمتهای الهی+۶ آیه
- اعراض و رویگردانی انسان از خداوند، پس از دستیابی به نعمت+۲ آیه
- نعمتها و موهبتهای الهی، مایه غرور و سرمستی و خودپسندی برخی انسانها+۴ آیه
- فراگیری نعمتهای الهی، نسبت به نیازهای نوع انسانی+۶ آیه
- گمان نادرست بعضی انسانها، مبنی بر منشا بودن علم خود برای برخورداری از نعمتها
- نااگاهی اکثر انسانها از منشا بودن خداوند، در پیدایش نعمتها