تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما يَکُونُ لَنا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهذا سُبْحانَکَ هذا بُهْتانٌ عَظِيمٌ «16» يَعِظُکُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ «17» وَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ «18» إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ «19» وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ «20»
ترجمه
چرا نبايد وقتى که شنيديد آنرا بگوئيد سزاوار نيست ما را که سخن گوئيم باين، منزهى تو پروردگارا اين بهتانى است بزرگ،
پند ميدهد شما را خدا مبادا که برگرديد بمانند آن هرگز اگر هستيد گروندگان
و بيان ميکند خدا براى شما آيتها را و خدا داناى درستکار است
همانا آنانکه
جلد 4 صفحه 15
دوست دارند که شايع شود زشتکارى در آنانکه ايمان آوردند براى آنها است عذابى دردناک در دنيا و آخرت و خدا ميداند و شما نميدانيد
و اگر نبود فضل خدا بر شما و رحمتش و اينکه خدا با رأفت و مهربان است.
تفسير
خداوند سبحان در اين آيات شريفه تعقيب و تأکيد از توبيخ و ملامتهاى سابقه فرموده که چرا نبايد شما مسلمانان اخلاقا اين طور باشيد که وقتى چنين تهمتى را شنيديد بگوئيد سزاوار نيست براى ما که سخنى از اين قبيل بگوئيم جاى تعجب است از چنين نسبتى خداوندا تو منزهى از آنکه حرم پيغمبرت را محترم ندارى مسلما اين نسبت، بهتان بزرگى است که گرد آن بدامن شخص بزرگى مى‌نشيند و موجب هتک از مقام بزرگى ميگردد خداوند موعظه و نصيحت و نهى ميکند شما را که مبادا ديگر پيرامون امثال اين تهمتها گرديد و مبادا بر گرديد بمانند اين عمل بد هرگز اگر واقعا ايمان بخدا و روز جزا داريد چون اين قبيل اعمال منافى با ايمان است و خداوند بيان ميکند براى شما آيات دالّه بر آداب و اخلاق حسنه را که بر طبق مصلحت و حکمت است چون خدا دانا بصلاح بندگان است و دستوراتش متين و محکم و درست است و همانا کسانيکه دوست دارند و ميخواهند شايع و منتشر شود کارهاى زشت قبيح در ميان اهل ايمان و موجبات اين امر را فراهم مينمايند از براى آنها عذاب دردناک تازيانه است در دنيا و عذاب آتش دوزخ در آخرت و خدا همه چيز را ميداند و شما هيچ چيز نميدانيد مگر آنچه را خداوند بشما عطا فرموده است از دانش در کافى و امالى و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه بگويد در باره مؤمن چيزيرا که دو چشم او ديده و دو گوش او شنيده او از کسانى است که خدا در اين آيه خبر داده و نيز در کافى از امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که حمل کن امر برادرت را براه بهترش تا ثابت شود بر تو چيزيکه برگرداند ترا از آن و گمان مبر بکلمه‌ئى که بيرون ميآيد از دهان برادرت بدى را در صورتى که مى‌يابى تو براى آن از خوبى راهى را و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود تکذيب کن گوش و چشم خود را از برادرت پس اگر شهادت دهد نزد تو پنجاه بيّنه عادله که او گفت و او گفت نگفتم پس تصديق کن او را و تکذيب نما آنها را و نيز در
جلد 4 صفحه 16
کافى از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که بعد از آنکه سؤال نمود کسى از آنکه چيز بدى از يکى از برادران من بمن رسيده و او منکر شده ولى کسانيکه نقل نمودند آن چيز بد را مردمان موثّقى بودند اين دستور را فرمود بعلاوه آنکه و شايع منما البته از او چيزى را که موجب آبروريزى او شود تا بوده باشى از کسانيکه خدا فرموده دوست دارند شايع شود زشتکارى در اين آيه و از امام صادق عليه السّلام روايت شده کسيکه منتشر نمايد کار زشتى را مانند کسى است که مرتکب شده آنرا و روايات متعدده وارد شده که مؤمن متهم نميکند مؤمن را و اگر کسى متهم کند برادر خود را گداخته ميشود ايمان در قلبش مانند گداخته شدن نمک در آب و کسيکه متهم نمايد برادر خود را محروم و ملعون است و اگر نبود فضل و رحمت خدا بر شما و آنکه او رءوف و رحيم است بفوريت عذاب عظيمى بشما ميرسيد و نکته حذف جواب بقرينه مقام و دلالت آيات سابقه تأمل نمودن مخاطب است در بدست آوردن آن و جاى‌گير شدن در قلبش و مراعات اختصار.