تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ ما أُولئِکَ بِالْمُؤْمِنِينَ (47) وَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْکُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (48) وَ إِنْ يَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (49) أَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ (50) إِنَّما کانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْکُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (51)
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ (52)
ترجمه
و ميگويند ايمان آورديم بخدا و برسول و اطاعت کرديم پس بر ميگردند پاره‌ئى از آنها بعد از اين و نباشند آنها مؤمنان
و چون خوانده شوند بسوى خدا و رسولش تا حکم کند ميانشان آنگاه باشند پاره‌ئى از آنها أعراض کنندگان
و اگر باشد براى آنها حق ميآيند بسوى او فرمانبرداران
آيا در دلهاشان مرض است يا شک کردند يا ميترسند که جور کند خدا بر آنها، و رسولش بلکه آنگروه آنانند ستمکاران
جز اين نباشد سخن مؤمنان وقتى که خوانده شوند بسوى خدا و رسولش تا حکم کند ميانشان که گويند شنيديم و اطاعت کرديم و آنگروه ايشانند رستگاران
و هر که فرمان برد خدا و رسولش را
جلد 4 صفحه 40
و بترسد از خدا و بپرهيزد از او پس آنگروه ايشانند بمراد رسيدگان.
تفسير
خداوند متعال در اين آيات شريفه بيان فرموده حال کسانيرا که مهتدى بهدايت الهى نشدند از اهل نفاق باين تقريب که جمعى بزبان ميگويند ايمان آورديم بخدا و پيغمبرش و اطاعت نموديم از آن دو ولى بعدا در مقام عمل يکدسته از آنها از قبول حکم الهى روى ميگردانند و امتناع مينمايند و اينها در واقع آن اهل ايمان حقيقى نيستند چون اعتقاد قلبى ندارند و ثابت قدم در دين نميباشند لذا چون با کسى اختلافى داشته باشند و کسى بخواند آنها را بسوى حکم خدا و پيغمبرش تا حکم کند آنحضرت ميان آنها بحکم خدا ناگهان پاره‌ئى از آنها سر از گريبان کفر و اعراض بيرون ميآورند و حاضر بحکومت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نميشوند چون ميدانند حق ندارند و پيغمبر بميل آنها حکم نميکند و اينها همان دسته‌ئى هستند که از قبول حکم الهى روى گردان بودند و ثانيا براى بيان کيفيّت تولّى و مبالغه در آن ذکر شده‌اند و همين اشخاص اگر در اختلافى بدانند حق با آنها است با کمال شوق و انقياد براى فصل خصومت خدمت آنحضرت ميرسند چون ميدانند حکم بنفع آنها صادر ميشود پس اينها دنبال نفع خودشانند نه پيرو حق و حقيقت حال بايد فهميد جهت استنکاف آنها از قبول حکم پيغمبر و حضور نزد آنحضرت چيست آيا هنوز مرض کفر و نفاق و کينه ديرينه در قلوب آنها باقى است يا اخيرا چيزى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم مشاهده نموده‌اند که بشک و ريب افتاده‌اند در باره او يا با آنکه مسلمان واقعى و معتقد بخدا و پيغمبرند ميترسند خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم جور کنند در حکم، بنقص حق آنها هيچيک از اينها نيست چون عدالت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در حکم مسلم پيش همه است و کفر قديم و شک جديد هم نميشود سبب باشد چه اگر بدانند حق با آنها است حاضر براى حضور نزد او ميشوند پس معلوم ميشود فقط سبب استنکاف آنستکه ميدانند حق باطرف آنها است و ميخواهند ظلم کنند بر او پس آنها ظالمند نه طرفشان و نه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و بنابراين اضراب از هر سه طرف ترديد است ولى فيض ره ظلم را داخل در مرض قلبى فرموده و اضراب را از دو طرف ديگر ترديد دانسته و بنظر حقير خلاف ظاهر اضراب است علاوه
جلد 4 صفحه 41
بر آنکه خدا فرموده اگر بدانند حق با آنها است منقادند و از آن معلوم ميشود غير از اراده تعدى چيز ديگرى مدخليت در استنکاف ندارد جز اين نيست قول اهل ايمان واقعى خصوصا امير ايشان وقتى که دعوت شوند براى قبول حکم خدا و پيغمبرش که ميگويند شنيديم بگوش و دل و اطاعت نموديم از جان و دل و ايشان رستگارانند از عذاب الهى نه غير ايشان و کسانيکه اطاعت کنند خدا و پيغمبرش را و بترسند از خدا و بپرهيزند از غضب و عذاب او ايشان فائز بنعيم ابدى خواهند بود نه غير ايشان و کلمه يتّقه بکسر قاف و سکون هاء و کسر آن با اشباع نيز قرائت شده است قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اين آيات نازل شد در حق امير المؤمنين عليه السّلام و عثمان براى آنکه اختلاف داشتند با يکديگر در باغستانى و امير المؤمنين عليه السّلام فرمود راضى ميشويم بحکم پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم پس عبد الرحمن بن عوف بعثمان گفت نروى پيش پيغمبر براى محاکمه که ترا محکوم ميکند برو با على عليه السّلام نزد ابن شيبه يهودى پس ابن شيبه بعثمان گفت شما پيغمبر را در وحى خدا امين ميدانيد و در حکم ميان خودتان متهم مينمائيد پس نازل شد بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم و اذا دعوا الى اللّه و رسوله تا آخر آيات و در مجمع از بلخى که يکى از علماء اهل سنت است نقل نموده که ميان على عليه السّلام و عثمان نزاع بود در زمينى که او از على عليه السّلام خريده بود و در آن قدرى سنگ بيرون آمد عثمان خواست آنرا براى عيبش ردّ کند على عليه السّلام قبول نکرد و گفت حکم ميان من و تو پيغمبر است پس حکم بن ابى العاص گفت اگر پيش پسر عمويش براى محاکمه بر وى حکم باو ميدهد نرو نزد او پس اين آيات نازل شد بعد از اين خودش فرموده که اين معنى يا قريب بآن از امام باقر عليه السّلام نقل شده و در ذيل و اولئک هم المفلحون هم از آنحضرت نقل نموده که مراد از اين آيه امير المؤمنين عليه السّلام است و بعضى ترس از خدا را راجع بمعاصى گذشته دانسته‌اند و پرهيز را راجع بمعاصى در آتيه و ظاهرا ترس اعمّ است و اللّه اعلم.
جلد 4 صفحه 42