تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاَّ وارِدُها کانَ عَلى رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِيًّا (71) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (72) وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِيًّا (73) وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْياً (74) قُلْ مَنْ کانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً (75)
ترجمه
و نيست از شما مگر که وارد شونده آن است باشد بر پروردگارت واجب حکم شده
پس نجات ميدهيم آنانرا که پرهيزکار شدند و ميگذاريم ستمکاران را بزانو در آمدگان
و چون تلاوت شود بر آنها آيتهاى ما که واضحاتند گويند آنانکه کافر شدند مر آنانرا که ايمان آوردند کدام يک از اين دو دسته بهترند از جهت منزل و نيکوترند از جهت محفل
و چه بسيار هلاک کرديم پيش از ايشان از
جلد 3 صفحه 487
اهل عصرى که آنها نيکوتر بودند از جهت اثاثيه و تجمّل ظاهرى
بگو کسيکه باشد در گمراهى پس بايد مهلت دهد او را خداوند مهلت دادنى تا چون به بينند آنچه را وعده داده ميشوند يا عذاب و يا مرگ پس زود باشد که بدانند کيست او بدتر از جهت منزل و ناتوان‌تر از جهت عسکر.
تفسير
- قمّى ره از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که مراد از ورود نزول است نه دخول مانند آنکه ميگويند وارد فلان غدير آب شديم با آنکه داخل آب نشدند حقير عرض ميکنم خداوند هم در بيان احوال حضرت موسى فرموده چون وارد شد آب مدين را ديد جمعى اشتغال به آب کشيدن دارند با آنکه آنحضرت داخل آب نشده بود و اين ورود را خداوند براى تمام افراد بشر بر خود واجب و لازم و حتم و حکم فرموده که تخلّف از آن ممکن نيست پس نجات ميدهد خداوند کسانيرا که پرهيزکار شدند در دنيا و ميروند ببهشت و باقى ميگذارد ستمکاران بخويش و خلق را بهمان حال که بودند در جهنّم يعنى در حاليکه بدو کنده زانو در آمدگان باشند از تنگى جا چنانچه بهمين حال ورود نمودند در اطراف جهنّم بعلّت مذکوره در آيات سابقه و ظاهرا اين ورود همان ورود در کنار جهنّم است براى عبور از صراط که پلى است کشيده شده بر روى جهنّم که بايد همه از آن عبور نمايند و بهشتى‌ها ببهشت روند و جهنّمى‌ها در آن افتند و بمانند يا بعدا بيرون آيند اگر شيعه اثنى عشرى باشند و منافى نيست با اين معنى بلکه مؤيّد آنست روايتى که در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که مردم وارد آتش ميشوند پس خارج ميگردند بر وفق اعمالشان دسته اوّل مانند برق لامع دسته بعد مانند گذر نمودن باد دسته بعد مانند تاخت اسب دسته بعد مانند شخص سواره دسته بعد مانند دويدن پياده دسته بعد مانند راه رفتن پياده چون اينها اوصاف عبور کنندگان از صراط است که در سوره فاتحه ذکر شد و نيز منافات ندارد با روايتى که جابر بن عبد اللّه از آنحضرت نقل نموده که فرمود ورود دخول است باقى نميماند نيکوکار و بدکارى مگر آنکه داخل جهنّم ميشود پس ميگردد بر اهل ايمان برد و سلام چنانچه بود بر ابراهيم عليه السّلام چون عبور از جهنّم ملازم با دخول و خروج از آنست و نيز از آنحضرت روايت شده که آتش بمؤمن در روز قيامت ميگويد عبور
جلد 3 صفحه 488
کن از من اى مؤمن که خاموش کرد نور تو شعله مرا و در روايتى فرموده که خداوند بآتش خطاب ميفرمايد بگير اصحاب خود را و واگذار اصحاب مرا قسم بخدائى که جان من در دست او است که آن اصحاب خود را بهتر ميشناسد از شناختن مادر فرزندش را و گفته‌اند فائده اين دخول بمقتضاى بعضى از روايات اطلاع اهل ايمان است از حال کفّار و عذاب جهنّم تا بدانند کمال فضل و رحمت خدا را بر خودشان و زياد شود فرح و سرورشان از بهشت و نعمتهاى آن چنانچه اهل جهنّم را هم مطّلع مينمايند بر بهشت و انواع نعم آن و احوال اهلش تا بيشتر موجب حسرت و ندامت آنها گردد و در چند روايت فرموده‌اند تب که عارض مؤمن ميشود حظّ و نصيب او از آتش جهنّم است و نيز از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که پرسيدند از اين آيه فرمود وقتى که اهل بهشت داخل آن شوند بعضى از ايشان ببعضى گويند مگر خدا وعده نداده بود که ما را اوّل وارد آتش کند جواب بآنها ميرسد شما وارد شديد با آنکه آن خاموش بود و گفته‌اند اينکه خداوند فرموده اهل بهشت از جهنّم دور شدگانند مراد از عذاب آنست و بنابر آنچه تاکنون بيان شد مراد از ورود، نزول در کنار جهنّم و عبور از فوق آنست بدون آنکه از حرارت آن المى باهل ايمان برسد و مراد از دخول در روايت نبوى هم همين است و مراد از دخولى که در روايت قمّى ره نفى شده دخول در اصل جهنّم است که اهل ايمان از آن دورند و اختلافى نيست و ظاهر آيه شريفه هم محفوظ است و اين وجه جمع از فوائد اين تفسير ميباشد و يکى از اقوال و افعال رکيک قبيح ناپسند مفاخره بمال و جاه و جلال است و کفّار وقتى آيات واضحة الدّلالات قرآن را که لفظا و معنا در اعلا درجه فصاحت و بلاغت و مشتمل بر اعجاز و کرامت بود ميشنيدند و قادر بر معارضه با آن نبودند ناچار براى تشفّى قلب خودشان متوسل باين مفاخرات و مزخرفات ميشدند که باهل ايمان ميگفتند آيا کدام يک از اين دو دسته که ما و شمائيم منزل و مسکن و مجلس و محفل و ساير تجمّلات زندگيمان بهتر از ديگرى است هر کدام کار دنيامان بهتر باشد معلوم ميشود بيشتر مورد لطف خدا هستيم لابد کار آخرتمان هم بهمين دليل بهتر است لذا خداوند آنها را ردّ فرموده باين تقريب که آيا نميدانند که چه قدر از اقوام و اهل اعصار سابقه بودند که ما آنها را هلاک و معذّب نموديم بعذاب‌هاى
جلد 3 صفحه 489
گوناگون با آنکه آنها اثاثيّه و امتعه دنيوى و تجمّلات ظاهرى و مرئى و منظرشان بمراتب از اينها بهتر و برتر بود چون رءى مأخوذ از رؤيت بمعناى هيئت و منظر است و بعضى ريّا بتشديد ياء بدون همزه قرائت نموده‌اند و بنابراين محتمل است بقلب همزه و ادغام باشد بهمان معنى و ميشود از رى بمعناى نعمت و سيرابى باشد و لذا قمّى ره ظاهرا از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد لباس و خوردن و آشاميدن است و اينکه گفته شد ظاهرا براى آن بود که نام نبرده و بضمير نقل فرموده و گفته‌اند مرادش آنحضرت است ولى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اثاث متاع است و رءيا جمال و منظر خوب است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قريش را دعوت فرمود بولايت ما پس از آنها کسانيکه منکر ولايت ما شدند گفتند بکسانيکه اقرار بولايت امير المؤمنين و ما اهل بيت نموده بودند براى سرزنش مفاد آيه سابقه را پس خداوند رد فرمود آنها را باين آيه و مراد از قرن امم سابقه است بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کسيکه در ضلالت و گمراهى باشد بايد خدا باو مهلت دهد و ممتدّ کند اوقات او را براى تکميل شقاوت و قطع عذرش که نگويد اگر خدا مهلت ميداد من توبه ميکردم تا وقتى که برسد موعد انتقام الهى و منجز گردد وعده خدا بعذاب دنيا از قتل و اسر و استيصال و امثال اينها يا عذاب قيامت بخلود در آتش جهنّم چنانچه گفته‌اند ولى قمّى ره نقل فرموده که مراد از عذاب قتل است و مراد از ساعت مرگ است پس بعد از اين ميدانند که کيست و کدام يک از آن دو فرقه حقّ و باطل مکان و منزل و مأواى او بدتر است و يار و مددکار او کمتر و مى‌بينند که خداوند بر عکس خيالات آنها امر را اجرا فرمود و دماغشان بخاک ماليده شد ..