تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (66) أَ وَ لا يَذْکُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَکُ شَيْئاً (67) فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (68) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (69) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (70)
ترجمه
- و ميگويد آدمى آيا وقتى که مردم هر آينه بعد از اين بيرون آورده شوم زنده
آيا ياد آور نميشود آدمى که ما آفريديم او را از پيش با آنکه نبود چيزى
پس قسم بپروردگار تو که هر آينه جمع کنيم آنها و شيطانها را پس حاضر کنيم البتّه آنها را گرداگرد جهنّم بزانو در آمدگان
پس بيرون ميآوريم البتّه از هر فرقه‌اى هر کدام از آنها را که شديدتر باشند بر خدا از راه نافرمانى
پس هر آينه ما داناتريم بآنانکه آنها سزاوارترند بجهنّم در انداختن.
تفسير
روايت شده است که ابىّ بن خلف استخوان پوسيده‌اى را در دست گرفت و نرم نمود و بباد داد و گفت که محمد گمان ميکند که ما بعد از مردن زنده ميشويم اين محال است پس اين آيه نازل شد و بعضى او را وليد بن مغيره دانسته‌اند در هر حال خداوند در جواب گوينده اين قبيل کلمات از افراد انسان چون مجرّد استبعادى بيش نيست جوابى فرموده که رفع استبعاد شود و براى اين غرض جوابى بهتر از اين نيست چون هر کس متذکّر ابتداء خلق خودش شود مى‌يابد که هيچ چيز نبوده و همه چيز شده و ميداند آنکس که قدرت داشته از هيچ چنين موجود تمام و کمالى بوجود آورد قادر است آنرا ثانيا نابود کند و باز بصورت اوّل درآورد چون اختراع هر مصنوعى مشکل‌تر از ايجاد مثل آنست و بعضى يذکّر بتشديد کاف قرائت نموده‌اند و اين با معناى تذکّر و تفکّر مناسب‌تر است در کافى از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که لم يک شيئا يعنى نه مقدّر بود و نه کائن و در محاسن از آنحضرت نقل نموده
جلد 3 صفحه 486
که نه در کتابى بود و نه در علمى و قمّى ره فرموده که ذکرى از او نبود و روايت شده که کفّار محشور ميشوند در قيامت با اقران خودشان از شياطينى که آنها را اغواء نمودند هر کافرى با شيطان خود در زنجيرى بنابراين محتمل است و او در و الشياطين بمعناى مع باشد و ممکن است و او عاطفه باشد يعنى تصوّر باطلى کردند که محشور نميشوند قسم بخداوند محشور ميکنيم آنها را که منکر معادند بعلاوه شياطين و ملا عينى را که اين وسوسه‌هاى باطل را مينمايند پس حاضر ميگردانيم آنها را گرداگرد جهنّم در حاليکه از شدّت هول و وحشت و سنگينى بار گناه و خفّت بکنده‌هاى زانوشان بزمين در آيند و قوّت برخاستن نداشته باشند چون جثى جمع جاثى است و آن کسى باشد که مانند شتر بدو کنده زانو بزمين در آيد شايد خداوند خواسته باشد آنها را بانواع عذاب معذّب فرمايد چون خفّتى بالاتر از اين نيست که در انظار اهل ايمان به اين وارد در محشر و جاى گير در اطراف جهنّم شوند پس بيرون ميآوريم از ميان هر امّت و ملّتى که تابع دينى و مذهب باطلى باشند براى دخول در جهنّم عاصى و نافرمان و سرکش‌ترين آنها را و ما بهتر ميدانيم که کدام يک از آنها سزاوارترند بآنکه در قعر جهنّم جاى‌گير شوند لذا زودتر در آن انداخته شوند و گفته‌اند آنها پيشروان و رؤساء هر فرقه ضالّه‌اى ميباشند که در دنيا پيش قدم در کفر بودند در آخرت هم بايد پيش قدم در دخول جهنّم باشند و عتى و صلى هر دو مصدرند که تميز از اشدّ و اولى واقع شده‌اند ..