تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ هَلْ أَتاکَ حَدِيثُ مُوسى «9» إِذْ رَأى ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً «10» فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يا مُوسى «11» إِنِّي أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً «12» وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى «13»
إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِي «14» إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَکادُ أُخْفِيها لِتُجْزى کُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى «15» فَلا يَصُدَّنَّکَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى «16»
ترجمه
و آيا رسيد بتو خبر موسى
چون ديد آتشى پس گفت به کسانش درنگ کنيد همانا من يافتم آتشى را شايد من بياورم براى شما از آن شعله‌اى يا بيابم بر اثر آتش هدايتى
پس چون آمد نزد آن ندا کرده شد اى موسى
بدرستيکه من پروردگار توام پس بيرون کن نعلين خود را همانا تو در وادى مقدس طوائى
و من برگزيدم تو را پس گوش ده آنچه را وحى ميرسد بتو
بدرستيکه من خدائى هستم که نيست خدائى مگر من پس عبادت کن مرا و بر پادار نماز را براى ياد من
همانا قيامت آينده است نزديک بود پنهان دارمش تا جزا داده شود هر کسى بآنچه سعى ميکند
پس باز ندارد تو را از آن کسيکه ايمان نميآورد بآن و پيروى کرده
جلد 3 صفحه 500
است از خواهش دلش پس هلاک شوى.
تفسير
گفته‌اند چون اين سوره در اوائل بعثت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده خداوند براى دلگرمى آنحضرت بامر رسالت و صبر و بردبارى آن سرور در تحمل شدائد و ناملايمات دعوت ابتداء امر رسالت حضرت موسى را بيان فرموده باين تقريب که آيا قصّه بعثت موسى را که شگفت آور است شنيده‌اى و آن از اين قرار است چون نشنيدى بشنو پس از آنکه حضرت موسى چند سال در مدين خدمت شعيب را نمود با اجازه آنحضرت عازم سفر بمصر شد براى ملاقات مادر و برادرش هارون و باعيال خود صفورا دختر شعيب عليه السّلام و اطفال خويش و گوسفندانى که در آنمدت مالک شده بود رهسپار گرديد و چون بوادى و سرزمين طوى که کوه طور آنجا است رسيد شب جمعه بود و هوا بسيار سرد و تاريک و زمين پر از يخ عيالش را درد زائيدن گرفت با آنکه راه را هم گم کرده بود و گوسفندانش متفرق شده بودند ناگهان از جانب کوه طور آتشى را مشاهده نمود ناچار بخانواده خود گفت درنگ نمائيد من آتشى که اميد فرج در آنست مشاهده نمودم چون ايناس رؤيت بدون شبهه يا موجب استيناس و رافع وحشت است شايد من بياورم از آن آتش شعله و پاره‌اى که با آن گرم شويم يا بوسيله آن آتش افروخته و کسانيکه در اطراف اويند براه مقصود واقف گرديم و بجانب آتش حرکت کرد و چون نزديک شد ديد آتش سفيد رنگى از درخت سبزى مشتعل است در اينجا قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پس رو بآتش رفت که از آن اقتباس نمايد آتش رو باو آورد موسى ترسيد و عقب رفت و آتش هم بجاى خود برگشت باز موسى نزديک بآن شد براى انجام مقصود و آتش رو باو نمود و او عقب کشيد و آتش بمحل خود باز گشت کرد تا سه مرتبه و در دفعه سوّم آتش برنگشت و نداى خداوند را شنيد و تتمّه حديث در سوره قصص ذکر خواهد شد انشاء اللّه تعالى و آن ندا اين بود که خدا فرمود اى موسى همانا من و براى تأکيد مکرّر کرد پروردگار توام پس نعلين خود را از پايت بيرون کن بدرستيکه تو در وادى پاکيزه و مقدّس ناميده شده بطوائى و مناسب با ادب و تواضع پا برهنه بودن است و در فقيه و اکمال و علل از امام صادق عليه السّلام و قمّى ره روايت نموده که نعلين آنحضرت از پوست حيوان مرده بود لذا مأمور بخلع
جلد 3 صفحه 501
شد ولى در بعضى از روايات از اين معنى تکذيب شده و فرموده‌اند مراد خلع محبت اهل و اولاد است و در بعضى فرموده‌اند مراد خوف از تلف عيال در وضع حمل و خوف از فرعون است و هر يک در محل و مورد خود از ظاهر و باطن صحيح و مناسب است و بعضى طوى را بمعناى طى کرده شده گرفته‌اند و بنابراين حال است براى وادى يعنى انّک بالواد المقدّس الّذى طويته و در علل از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که آن وادى مقدّس شد براى آنکه پاکيزه شد در آن ارواح و برگزيده شد در آن ملائکه و سخن گفت خداوند با موسى سخن گفتنى و نيز خداوند بموسى عليه السّلام فرمود و من برگزيدم تو را به نبوت پس گوش ده آنچه را بتو وحى ميشود که همان معناى نبوّت است و بنابراين لما يوحى قابل تعلق به اخترتک و استمع هر دو است يعنى برگزيدم تو را براى چيزيکه وحى ميشود پس گوش ده آنرا و اوّل جمله‌ئى که بآنحضرت وحى شد توحيد خداوند يگانه و نفى شريک و اخلاص در عبادت بود که منتهاى علم و کمال عمل است و پس از آن اقامه نماز براى ادامه ياد خدا و مشغول شدن قلب و زبان بذکر او که طريقه موحّدين و سيره مقرّبين است و از چند روايت معتبره استفاده ميشود که مراد آنستکه هر گاه نمازى از شخص فوت شود هر وقت يادش بيايد بايد بخواند ماداميکه وقت نماز حاضرش تنگ نشده باشد و بايد دانست که مسلما روز قيامت خواهد آمد نهايت آنکه وقتش معلوم نيست چون خداوند خواسته است مخفى باشد و ناگهان آشکار گردد تا مردم از آن خائف و ترسان باشند و بقدرى خداوند باخفاء آن اهتمام دارد که نزديک بود وقت آنرا بر خلق و خويش مخفى کند و اين کلام را معمولا براى مبالغه در کتمان امرى ميگويند چنانچه در مجمع و جوامع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نزديک بود مخفى کنم آنرا از خودم و بعضى «اکاد اخفيها من نفسى» قرائت نموده‌اند و قمّى ره نيز نقل نموده پرسيدند چگونه مخفى مينمايد آنرا بر خودش فرمود قرار ميدهد آنرا بدون وقت و بعضى گفته‌اند مراد بيرون آوردن از خفاء است چون اخفاء باين معنى نيز ميآيد در هر حال روز قيامت ميآيد و پنهان است وقتش يا ميآيد و نزديک است ظاهر شود بمعناى اخير براى آنکه هر کس بپاداش کار خود از خوب و بد برسد پس نبايد حضرت موسى و امت او را باز دارد از تصديق بروز قيامت يا
جلد 3 صفحه 502
نماز کسيکه ايمان بيکى از آن دو ندارد و متابعت هواى نفس امّاره خود را نموده در اين بى‌ايمانى پس هلاک شود العياذ باللّه آنحضرت يا کسيکه باز داشته شده است از اين عقيده حقه مانند فرعون و فرعونيان چون ادلّه قطعيّه بر ثبوت هر دو اقامه شده است بطوريکه جاى شبهه و ترديد براى احدى باقى نمى‌ماند مگر آنکه خواسته باشد هوا پرستى کند ..