تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلاً (37) لکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَ لا أُشْرِکُ بِرَبِّي أَحَداً (38) وَ لَوْ لا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مالاً وَ وَلَداً (39) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ يُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (40) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (41)
وَ أُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ کَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ يَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّي أَحَداً (42) وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مُنْتَصِراً (43) هُنالِکَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَ خَيْرٌ عُقْباً (44)
ترجمه
گفت مر او را رفيقش وقتى که با او صحبت ميکرد آيا کافر شدى بآنکه آفريد تو را از خاک پس از نطفه پس درست کرد تو را مردى
ولى من ميگويم او است خدا پروردگار من شريک نمى‌گردانم با پروردگارم احديرا
و چرا وقتى که داخل شدى در باغت نگفتى هر چه خدا خواهد شود نيست توانائى مگر از خدا اگر مى‌بينى که من کمترم از تو در مال و اولاد
پس شايد پروردگارم بدهد بمن بهتر از باغ تو و بفرستد بر آن آفتى از آسمان پس گردد زمينى صاف
يا گردد آبش بزمين فرو رفته پس هرگز نتوانى مر او را جستن
و احاطه شد بآفت، ميوه‌اش پس گرديد چنانکه زير و رو ميکرد دو دستش را براى آنچه خرج کرده بود در آن و حال آنکه درختان افتاده بودند روى چوب بستهاى افتاده و ميگفت ايکاش من شريک نکرده بودم با پروردگارم احديرا
و نبود او را گروهى که يارى کنند او را غير از خدا و نبود قادر بر دفاع از خود
در چنين جائى نصرت مخصوص خدا است که حقّ است او بهتر است از راه پاداش و بهتر از جهت عاقبت کار.
تفسير
- پس از ختم مقالات فاسده مرد سابق الذّکر با رفيق فقيرش که اهل ايمان بود او در جواب گفت براى توبيخ و ملامت آنمرد که آيا کافر شدى بآنکه آفريد تو را از خاک براى آنکه اصل خلقت بنى آدم از خاک است پس از نطفه که از غذا توليد ميشود و اغذيه از خاک پس معتدل نمود خلقت و قامت و اندام تو را و ساخت مردى کامل و تمام عيار مانند ساير افراد انسان چون شک در معاد موجب کفر است ولى من ميگويم چون کلمه لکنّا مرکب است از لکن و انا با اسقاط همزه و اثبات الف و حذف اقول او است خداوند پروردگار و روزى دهنده من و شريک قرار
جلد 3 صفحه 427
نميدهم براى پروردگارم احدى از مخلوقات او را و اين اعتقاد جازم، کافى است براى افتخار من بر تو که شاک و متزلزلى و چرا وقتى داخل باغت شدى براى اداء شکر و اقرار بعجز خود در برابر قدرت خداوند نگفتى آنچه خدا خواهد ميشود و آنچه نخواهد نميشود نيست توانائى و قوه و قدرتى براى احدى مگر از جانب خدا تا دلالت داشته باشد بر آنکه امور منوط بمشيت الهى است و آنچه نصيب تو شده از منافع و اموال بخواست خدا بوده نه بسعى و کوشش خودت و اگر مى‌بينى مرا که مال و او لآدم کمتر از تو است از فضل خداوند بعيد نيست که در آتيه نزديکى يا در آخرت عطا فرمايد بمن چيزهائى که بهتر باشد از باغ تو و از قهر خدا دور نيست که بفرستد براى کفر و کفران نعمت تو و ويران نمودن باغت آفات آسمانى را از قبيل باد سام و صاعقه و تگرگ و امثال اينها چون حسبان بمعناى چيز انداخته شده مانند تير و سنگ و بلا و عذاب است و بعضى آنرا جمع حساب و مأخوذ از آن دانسته‌اند يعنى چيزيرا که مقدّر شده براى تصفيه حساب اعمالت و در نتيجه باغت خالى شود از اشجار و زراعات و بگردد زمين صاف و ساده و همواريکه پاى در آن بلغزد و رونده از رفتار بماند براى نرمى آن يا فرو رود آب آن باغ در زمين بطوريکه نتوانى ديگر تهيّه و تدارک آنرا بنمائى و خداوند با آنمرد بعد از اين گفتار بر طبق آن رفتار فرمود و يکى از آفات سماوى احاطه نمود بر کليّه ميوجات آن باغ و درختان آن بطوريکه صبح که وارد باغ شد ديد چفته‌هاى موها افتاده روى زمين و درختها خوابيده روى آنها و از ميوه‌ها اثرى نيست لذا دو دست را بيکديگر ميماليد و زير و رو ميکرد از اندوه و تأسف بر خرجى که براى آبادى آن باغ کرده بود و از روى ندامت و پشيمانى بر اعمال و اقوال خود ميگفت ايکاش من براى خدا شريک قرار نميدادم احديرا و مانند رفيقم خداشناس و موحّد بودم و در مجمع فرموده که در خبر است خداوند آتشى فرستاد که آن باغ را سوزاند و آبش بزمين فرو رفت و با آنکه مغرور بمال و اولاد و اعوان خود بود در آنحال کسانى نبودند که بتوانند يارى کنند او را جز خدا و خود او هم نتوانست جلوگيرى کند از بلاى الهى يا استرداد نمايد عوض اموال تلف شده خود را چون منتصر بمعناى دادستان است و در چنين روز و جائيکه روز و جاى انتقام از کافر و ظالم است خواه در دنيا باشد خواه در آخرت نصرت و
جلد 3 صفحه 428
يارى مخصوص بخدا است که حقّ و ثابت است يا اختيار دارى و پادشاهى مخصوص باو است چون ولايت بکسر که به اين معنى است نيز قرائت شده در هر حال پاداش الهى بهترين پاداشها و عاقبت اطاعتش بهترين عواقب است و گفته‌اند چون فهميده بود ويرانى باغش در اثر کفر و کفران بوده پشيمان شده بود براى آنکه باغش خراب شده نه براى آنکه کار بدى کرده لذا توبه‌اش قبول نشد ..