تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (65) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (66) قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (67) وَ کَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (68) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِي لَکَ أَمْراً (69)
قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْ‌ءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً (70) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَکِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَ خَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (71) قالَ أَ لَمْ أَقُلْ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (72) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَ لا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (73) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُکْراً (74)
قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (75)
ترجمه
پس يافتند بنده‌اى از بندگان ما را که داده بوديم او را رحمتى از جانب خودمان و آموخته بوديم او را از نزدمان دانشى
گفت باو موسى آيا پيروى
جلد 3 صفحه 439
کنم ترا براى آنکه بياموزى مرا از آنچه آموخته شدى دانش نافعى
گفت همانا تو هرگز نتوانى با من صبر نمودن
و چه گونه صبر ميکنى بر آنچه احاطه ندارى بآن از راه دانش
گفت زود باشد که بيابى مرا اگر بخواهد خدا صبر کننده و نافرمانى نکنم مر تو را در کارى
گفت پس اگر پيروى کنى مرا پس مپرس از من از چيزى تا ابتدا کنم براى تو از آن به بيانى
پس رفتند تا وقتى که سوار شدند در کشتى شکاف داد آنرا گفت آيا شکاف دادى آنرا تا غرق کنى اهلش را بتحقيق بجا آوردى کار ناشايسته‌اى
گفت آيا نگفتم همانا تو هرگز نميتوانى با من صبر نمودن
گفت مؤاخذه مکن مرا بآنچه فراموش کردم و مينداز مرا از کارم بمشقّت
پس رفتند تا وقتى که ملاقات نمودند پسرى را پس کشت او را گفت آيا کشتى نفس پاکى را بغير عوض نفسى بتحقيق بجا آوردى کار ناپسندى
گفت آيا نگفتم مر ترا همانا تو هرگز نميتوانى با من صبر نمودن.
تفسير
در آيات سابقه نتيجه مسافرت حضرت موسى با يوشع عليه السّلام براى تحصيل علم بيان شد که ملاقات حضرت خضر بود در ساحل دريا کنار سنگى لذا خداوند فرموده پس يافتند موسى و يوشع بنده‌اى از بندگان ما را که داده بوديم باو منصب نبوّت را از جانب خودمان که رحمتى برتر و بالاتر از آن نيست با عمر طولانى و تعليم نموده بوديم باو رشحه‌اى از رشحات علم غيب را که مخصوص بما است در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نزد خضر علمى بود که نوشته نشده بود براى موسى در الواح تورية و موسى گمان ميکرد که تمام علوم در الواح براى او نوشته شده و پس از سلام و جواب و شناسائى و اکرام از طرفين موسى عليه السّلام بحضرت خضر گفت آيا اجازه ميفرمائى پيروى کنم از تو و چندى مصاحب با تو باشم که بياموزى بمن از آنچه خدا بتو آموخته از علم باطن چيزيرا که خير و صلاح دنيا و آخرت من در آن باشد حضرت خضر فرمود تو استطاعت و توانائى بر صبر و تحمّل مشاهده ناملايمات همراهى مرا ندارى چون حضرت خضر مأمور بکمک درماندگان و دستگيرى از ضعفاء و فقراء در باطن بود و حضرت موسى مأمور بظاهر و اصلاح امور دنيا و آخرت مردم در نتيجه متابعت از شرع و شريعت و هر يک مقامى را بر حسب استعداد خودشان واجد بودند که ديگرى استعداد
جلد 3 صفحه 440
تحمّل آنرا نداشت لذا حضرت موسى نميتوانست امريرا که ظاهرا با موازين شرع منطبق نيست مشاهده نمايد و ساکت باشد چون طبعا غيور و متعصّب در دين و حفظ نواميس الهى بود و در روايات ائمه اطهار به اين معنى تصريح شده که موسى مأمور بامرى بود که خضر طاقت آنرا نداشت و خضر مأمور بامرى بود که موسى طاقت آنرا نداشت و موسى اعلم از خضر بود ولى چون در دل او خطور نمود که واجد تمام علوم است و ممکن بود از اين راه غرورى عارض او شود خدا خواست باو ارائه دهد کسى را که اعلم از او است در خصوص علمى که مخصوص بخدا است و رشحه‌اى از رشحات آنعلم را باو عنايت فرموده تا معلوم شود که شخص بهر مرتبه‌اى از علم و دانش برسد باز واجد تمام علوم نيست و بايد دست از تحصيل علم بر ندارد و در مقام طلب علم از رنج مسافرت و تحمّل ذلّت و فروتنى مضايقه ننمايد لذا حضرت موسى با آنکه پيغمبر الو العزم و افضل و اعلم از حضرت خضر بود چون براى تحصيل علم مخصوصى نزد او حاضر شده بود با کمال خضوع و خشوع خواهش نمود که تبعيّت او را بپذيرد براى کسب علم و بعد از آنکه حضرت خضر فرمود تو طاقت صبر بر تبعيّت مرا ندارى چون نمى‌توانى به بينى و ساکت باشى اموريرا که با ظاهر شرع منطبق نيست ولى در باطن داراى مصلحت است و تو احاطه علمى بر اسرار و مصالح خفيّه آنها ندارى با کمال ادب جواب داد انشاء اللّه تعالى صبر خواهم نمود و نافرمانى از من مشاهده نخواهى فرمود و خضر فرمود پس اگر حاضر براى پيروى من شدى نبايد امرى را که مشاهده کنى از من صادر ميشود مورد انکار و اعتراض قرار دهى تا من خودم سرّ و حکمت آنرا براى تو بيان کنم و حضرت موسى قبول کرد و در واقع ملتزم شد که اشکالى بکارهاى او ننمايد تا وقتى که حضرت خضر خودش صلاح بداند که بيان سرّ آنرا بنمايد و ظاهرا از اينجا يوشع از آن دو پيغمبر خدا جدائى اختيار نمود و مراجعت کرد و آن دو در ساحل دريا سير مينمودند تا آنکه خواستند با کشتى مسافرت بجائى نمايند کشتيبان حضرت خضر را شناخت و هر دو را بدون گفتگو سوار بر کشتى نمود و چون آن دو بزرگوار در کشتى نشستند و براه افتاد حضرت خضر شکاف و شکستى در کشتى احداث فرمود و جاى آنرا مسدود نمود بقدريکه آب وارد کشتى نشود و حضرت موسى برآشفت و بالحن عتاب آميزى باو
جلد 3 صفحه 441
گفت کشتى را شکستى براى آنکه اهلش را غرق کنى کار ناشايسته بزرگى کرد خضر فرمود نگفتم تو طاقت صبر بر رفاقت با من را ندارى و حضرت موسى زبان بعذر خواهى گشود و گفت مگير مرا بآنچيزى که از روى غفلت و فراموشى از من سر زد و ميفکن مرا در مشقّت خجلت و شرمسارى و مؤاخذه بر خلاف عهدى که سهوا از من صادر شد چون عصمت انبياء از سهو و نسيان در احکام شرعيّه و اموريست که موجب سلب اطمينان از اقوال و افعال ايشان شود نه در اين قبيل موارد که مورد ابتلاء عموم نيست خصوصا در جائيکه منشأ آن عدم توجّه و تذکّر براى استغراق در مشاهده انوار غيبيّه الهيّه باشد و حضرت خضر صرف نظر فرمود و مسافرت دريا بپايان رسيد و بخشکى رسيدند و با يکديگر در ساحل دريا راه مى‌پيمودند ناگاه پسرى را که با چند پسر ديگر مشغول بازى بود حضرت خضر بدون سؤال و تفتيش حال کشت و حضرت موسى عنان صبر و شکيبائى را از دست داد و شديدا برآشفت و گفت آيا کشتى نفس پاک و پاکيزه از گناهى را بدون مجوّز شرعى که قصاص است و قتل نفس در مقابل قتل نفس واقع شود الحق کار ناشايسته و ناروا و منکرى کردى حضرت خضر فرمود همانا عقلها حاکم بر فرمان خدا نيست فرمان خدا حاکم بر عقلها است تسليم باش در برابر آنچه مى‌بينى و صبر کن بر آن آيا نگفتم بتو همانا تو طاقت صبر بر تبعيّت از مرا ندارى و چون حضرت موسى در دفعه دوم عتاب خود را شديدتر کرده بود حضرت خضرهم کلمه بتو را بر جمله سابق در جواب زياد فرمود تا حضرت موسى متوجّه شود که خلاف قرار داد از او مکرّر صادر شده و بيشتر مورد ملامت است و ظاهرا ايندفعه حضرت موسى قرار را فراموش نکرده بود ولى يکدفعه از مشاهده قتل ناگهانى آن طفل بى‌گناه از حال طبيعى خارج شد و نتوانست خود ا نگهدارى کند.
جلد 3 صفحه 442