تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ «26» وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ «27» وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ «28» فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ «29» فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (30)
إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَکُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (31) قالَ يا إِبْلِيسُ ما لَکَ أَلاَّ تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (32) قالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (33) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِيمٌ (34) وَ إِنَّ عَلَيْکَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (35)
ترجمه
و بتحقيق آفريديم آدم را از گل خشکى از لاى ريخته شده
و جن را آفريديمش پيش از آن از آتش سوزان
و هنگاميکه گفت پروردگار تو مر فرشتگان را که من آفريننده‌ام آدمى را از گل خشکى از لاى ريخته شده
پس چون درست کردم آنرا و دميدم در آن از روحم پس بيفتيد مر او را سجده کنندگان
پس سجده کردند فرشتگان همگى بتمامى
مگر شيطان که ابا نمود از آنکه باشد با سجده کنندگان
گفت اى شيطان چيست مر تو را که نميباشى با سجده کنندگان
گفت نباشم که سجده کنم مر آدمى را که آفريدى او را از گل خشک از لاى ريخته شده
گفت پس بيرون رو از آن پس همانا توئى رانده شده
و بدرستيکه بر تو است دورى از رحمت تا روز جزا.
تفسير
خداوند حضرت آدم را خلق فرمود از گل خشک شده‌اى ميان تهى که
جلد 3 صفحه 251
اگر چيزى يا باد بآن ميخورد صدا ميکرد و باين مناسبت از آن بصلصال که مأخوذ از صلصله بمعناى قعقعه سلاح است تعبير شده و بعضى گفته‌اند چهل سال اين قالب بى‌روح در آفتاب بود و ملائکه چنين صورتى را نديده بودند و نميدانستند خداوند از آن چه اراده فرموده و اين کالبد ساخته شده بود از لاى ريخته شده بصورت آدمى يا لجن بد بو چون حمأ بمعناى لاى و لجن است و مسنون بمعناى مصوّر يا ريخته شده يا بوى بد گرفته است و در اين باب حديثى در سوره بقره ذيل آيه و علّم آدم الاسماء ذکر شد و جانّ پدر اجنّه را که قمّى فرموده او پدر ابليس است خداوند قبلا خلق فرموده بود از آتش سوزان نافذ در مسامّ ابدان و بعضى گفته‌اند جانّ همان ابليس، شيطان معروف است ولى از بعضى روايات استفاده ميشود که اجنّه و شياطين دو نوعند اجنّه مؤمن و کافر دارند و شياطين همگى کفّارند از نسل ابليس و زاد و ولد ندارند تخم ميگذارند مانند پرندگان و اولادشان تمامى ذکورند اناث ندارند در هر حال خداوند قبلا بملائکه فرمود من ميخواهم آدمى را از چنين مادّه‌اى خلق کنم و چون اعضاء و جوارح آنرا راست و درست نمودم و از روح خود در آن دميدم در برابر آن سجده کنيد و ظاهرا مراد آنست که او را قبله خود قرار دهيد و براى خدا سجده کنيد و اين نهايت خضوع و احترام ملائکه بود از او چون سجده براى غير خدا جائز نيست و از چند روايت معتبره استفاده ميشود که آن روح مطهر و مقدّس و برگزيده‌اى بود که خداوند خلق فرموده بود آنرا بيد قدرت خود و نسبت داد آنرا بخود تشريفا مانند خانه کعبه که آنرا خانه خود خوانده و مأخوذ از ريح بمعناى باد است چون شبيه بآنست در لطافت و در علم حکمت ثابت شده که روح انسانى از عالم امر و مجرّد است از مادّه و تعلّق ميگيرد از عالم غيب اولا به بخار لطيف منبعث از قلب و افاضه ميکند بآن قوّه حيات را پس سرايت ميکند با آن قوّه در شرائين و اعماق بدن ولى تعلّق آن تدبيرى است نه حلولى يعنى حاکم در آن است نه ممزوج بآن و بر اين معنى شواهدى هم در اخبار ائمه اطهار موجود است و بنابراين تعبير بنفخ که بمعناى دميدن است از باب تمثيل و تشبيه معقول بمحسوس است نه بطور حقيقت مگر آنکه گفته شود نفخ هر چيزى بحسب حال آنچيز است نفخ موجود مجرد، عبارت از تعلّق دادن آنست چون حکما گفته‌اند الفاظ موضوع است براى معانى عامّه نه
جلد 3 صفحه 252
معانى متبادره و در اين باب اخبارى در سوره بقره ذيل آيات راجع بقصه حضرت آدم گذشت و پس از امر الهى بسجده در مقابل حضرت آدم کليّه و تمام ملائکه که اصناف متعدده بودند و هر صنفى بعبادت مخصوصى اشتغال داشتند در پيشگاه او خاضع و ساجد شدند جز ابليس عليه اللعنة که تکبر و خود سرى نمود و اباء و امتناع کرد که با ملائکه سجده نمايد چون از جنس آنها نبود و از بنى جانّ بود نهايت آنکه چندى با آنها در آسمان مشغول بعبادت بود و مأمور بسجود شد و باين مناسبت بکلمه الا استثناء از آنها شده است مانند آنکه پادشاه حکم کند اهل تهران بيرون روند از شهر و همه بروند جز يکنفر که از اهل تهران نباشد و مقصر شود که معلوم ميشود مراد ساکنان در تهران بوده اينجا هم معلوم ميشود مراد از ملائکه ساکنان ملأ اعلى بودند که اشتغال بعبادت خدا داشتند و محتمل است استثناء منقطع باشد که در کلام عرب و قرآن رائج است و بعضى گفته‌اند ابليس هم از ملائکه بوده ولى خلاف تحقيق است در هر حال خداوند باو فرمود چه موجب شد تو را که با ملائکه سجده نکردى آن ملعون با کمال تکبّر و غرور جواب داد نباشد و نشايد مرا که مخلوقم از نار که جسم لطيف نورانى است که سجده کنم در برابر آدمى که آفريدى آنرا از گل و لاى که جسم کثيف ظلمانى است و افتخار نمود باصل و نسب و غفلت کرد از علم و ادب لذا خطاب پر عتاب از مصدر جلال باو صادر گرديد که بيرون شو از منزلت و مکانت خود در آسمان و خارج شو از زمره ملائکه همانا توئى مطرود و مردود و محروم از هر خير و کرامت و رحمت و سعادت تا روز قيامت که روز جزاى متمردان و متکبّران و گنه‌کاران است و اين دليل است بر آنکه آن ملعون هيچگاه مشمول رحمت نخواهد شد ..