تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (36) قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (37) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (38) قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (39) إِلاَّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (40)
قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (41) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَکَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِينَ (42) وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (43) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (44)
ترجمه
گفت اى پروردگار من پس مهلت ده مرا تا روزى که برانگيخته ميشوند
گفت پس همانا تو از مهلت داده شدگانى
تا روز وقت دانسته شده
گفت پروردگار من براى آنکه موجب گمراهى من شدى هر آينه زينت ميدهم براى
جلد 3 صفحه 253
ايشان در زمين و هر آينه گمراه ميکنم آنها را بتمامى
مگر بندگان تو از آنها که خالص شدگانند
گفت اين راهى است بر من راست
همانا بندگان من نيست مر تو را بر ايشان سلطنتى مگر کسانيکه پيروى کردند تو را از گمراهان
و همانا جهنم هرآينه وعده گاه آنها است تمامى
مر آنرا است هفت دراز براى هر درى است از آنها پاره‌اى قسمت شده.
تفسير
ابليس پس از آنکه از درگاه ربوبيّت رانده و از رحمت رحيميه نااميد گرديد از خداوند بپاداش عباداتى که تا آنزمان کرده بود در خواست نمود که خداوند باو تا قيامت که روز بعث خلايق است عمر دهد و عذاب نفرمايد او را و اين مهلت را خداوند باو داد ولى تصريح بروز قيامت نفرمود بلکه فرمود تا روز که وقت آن معلوم است براى خدا که محتمل است روز قيامت باشد چنانچه جمعى گفته‌اند و محتمل است روز مرگ خلائق باشد که آنوقتى است که نفخه اوّل صور دميده ميشود چنانچه در علل از امام صادق عليه السّلام نقل شده و فرموده است ابليس ميان نفخه اوّل و دوم ميميرد و محتمل است روز بعث و ظهور امام زمان باشد چنانچه عياشى ره از آنحضرت نقل نموده و آنکه امام زمان آن ملعون را در مسجد کوفه ميکشد و آن روز وقت معلوم است و آنملعون پس از گرفتن مهلت عرضه داشت اى پروردگار من براى آنکه امر نمودى مرا بسجود آدم که شأن من نبود و اين موجب محروميت من شد از رحمت تو زينت ميدهم در نظر بنى آدم باطل و معصيت تو را و گمراه ميکنم ايشانرا بتمامى مگر بندگان تو را از آنها که خالص نمودى ايشانرا براى طاعت خود و بعضى مخلصين بکسر لام قرائت نموده‌اند يعنى مگر بندگان تو را که خالص نمودند نفوس خود را براى طاعت تو و نسبت اغواء بخداوند بگمان شيطان رجيم بود که تصوّر مينمود امر خداوند بسجود موجب گمراهى او شده با آنکه تکبر و غرور و خودسرى او موجب گمراهى و بدبختى و شقاوت ابدى او گرديد و الا خداوند کسيرا اغواء و اضلال نميفرمايد مگر مراد از اغواء نوميدى و محروميت باشد چنانچه مکرر در مواردى ذکر شده که مراد از اضلال ترک اعانت و مخذوليت است و اينجا هم بعضى گفته‌اند و محتمل است مراد از اغواء حکم الهى بغوايت و ضلالت ابليس باشد يعنى براى آنکه حکم کردى بغوايت و ضلالت من گمراه
جلد 3 صفحه 254
ميکنم بندگان تو را و اين حکم را استفاده نموده از لعنت ابدى و طرد خود از درگاه احديّت در کلام الهى و اين معنى را نديدم کسى ذکر کرده باشد از مفسّرين با آنکه بنظر حقير لطيف و مناسب است و معانى ديگرى ذکر کرده‌اند که ظاهرا بى‌وجه و دور از نظر و ذوق است در هر حال اين موجب لجاج و عناد و عداوت او با خدا و حضرت آدم عليه السّلام و اولاد او گرديد و کافر شد بکفرى که اشدّ اقسام کفر است با آنکه معتقد بود بوحدانيّت خدا و نبوّت انبياء او پس بايد پناه برد بخدا از وجود اين صفات در نفس که چه بسيار شخص را به اسفل السّافلين جهنّم خواهد کشاند و خداوند در جواب شيطان فرمود اين اخلاص در عقائد و اعمال که خودت گفتى راهى است بسوى من اگر کلمه على بمعناى الى باشد چنانچه بعضى گفته‌اند يا راهى است که لازم است بر من رعايت آن که فيض ره فرموده و آن راه مستقيم و راست است انحراف و اعوجاجى ندارد هر کس ميتواند از آنراه بمن و اصل شود و تو نميتوانى کسيرا باجبار از آنراه باز دارى چون تو بر بندگان من سلطنت ندارى فقط ميتوانى آنها را وسوسه نمائى و از راه راست باز دارى و در اين صورت آنها خودشان باختيار در تحت تصرّف و سلطنت تو در آمده‌اند و از من بى‌لطفى نسبت بآنها نشده و موعد ما با آنها جهنم است که تمامى بايد در آن جاى گيرند و آن هفت در دارد و هر درى مخصوص بدسته‌اى از گمراهان و اتباع شيطان است و بعضى کلمه على را بکسر لام بر وزن فعيل قرائت نموده‌اند و در مجمع اين قرائت را نسبت بامام صادق عليه السّلام داده و بعلوّ شرف تفسير ميشود و در کافى از آنحضرت اين قرائت بطورى نقل شده که فيض ره احتمال داده بنحو اضافه صراط بعلى باشد يعنى اين راه راست ولايت على عليه السّلام است که مستقيم است و از امام سجّاد عليه السّلام عيّاشى ره نقل نموده که آن امير المؤمنين عليه السّلام است و بنابراين کلمه هذا اشاره بوجود مبارک آنحضرت است که شايد شبح آن در عرش موجود و مرئى بوده است و نيز در کافى از آنحضرت نقل نموده که و اللّه نيست مراد از بندگانى که شيطان بر آنها سلطنت ندارد مگر ائمه و شيعيان ايشان و عيّاشى ره نيز اين معنى را از آنحضرت نقل نموده و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که موعد وقوف مردم است بر صراط و نيز قمّى ره فرمودم که داخل ميشود در هر درى از درهاى جهنم اهل ملّتى و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که فرمود جهنّم
جلد 3 صفحه 255
را هفت در است طبقه‌ها دارد هر طبقه‌اى فوق طبقه‌اى است و يک دست مبارک را روى دست ديگر گذارد و فرمود اين چنين است خداوند جنان را بر زمين وضع فرمود و نيران را بعضى فوق بعضى اسفل آنها جهنّم است و فوق آن لظى و فوق آن حطمه و فوق آن سقر و فوق آن جحيم و فوق آن سعير و فوق آن هاويه و در روايت ديگرى اسفل را هاويه ذکر نموده و اعلى را جهنّم و بعضى براى هر در و طبقه‌اى اهلى ذکر کرده‌اند و چون دليلى براى آن اقامه و مناسبتى اعتبار نشده بود حقير نقل ننمودم بلى از روايت خصال از امام صادق عليه السّلام استفاده ميشود که يک در مخصوص باهل شرک و يک در مخصوص به بنى اميّه و يک در مخصوص بنو اصب و خوارج و کسانى است که از ائمه اطهار اعراض نموده‌اند و اين هم معلوم است که درک اسفل جايگاه منافقان است و بنظر حقير طبقات بحسب مراتب تبعيّت از شيطان است و از زير زمين شروع شده پائين ميرود و البتّه گناهکاران از اهل ايمان در طبقه اوّل جاى دارند که عذابش خفيف‌تر و وقوفش آسان‌تر است و محتمل است مراد از هفت در دوزخ هفت معصيت کبيره باشد که جمعى کبائر را منحصر بآنها دانسته‌اند شرک و قتل و قذف و اکل مال يتيم و زنا و فرار از جهاد و عقوق و الدين و بعضى هفت در جهنّم را عبارت از هفت خلق که اصول اخلاق ذميمه است دانسته‌اند که در اوّل کتاب ذيل آيه اهدنا الصراط المستقيم ذکر شد و اللّه اعلم ..