تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ إِبْراهِيمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَ لَمْ يَکُ مِنَ الْمُشْرِکِينَ (120) شاکِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَ هَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (121) وَ آتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (122) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِينَ (123) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَيَحْکُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما کانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (124)
ترجمه
- همانا ابراهيم بود بتنهائى امّتى مطيع براى خدا حقجوى و نبود از اهل شرک
شکر گذارنده بود مر نعمتهاى او را بر گزيدش و هدايت نمودش براه راست
و داديم او را در دنيا نيکوئى و همانا او در آخرت هر آينه از شايستگان است
پس وحى نموديم بتو که پيروى کن کيش ابراهيم را که حقجوى بود و نبود از شرک آورندگان
جز اين نيست که قرار داده شد شنبه بر آنانکه اختلاف کردند در آن و همانا پروردگار تو هر آينه حکم ميکند ميان آنها روز قيامت در آنچه بودند که در آن اختلاف مينمودند.
تفسير
- در مجمع نسبت به بيشتر مفسّرين داده که مراد از امّت، مقتدا و معلّم خير است و از ابن اعرابى نقل نموده که بمرد عالم امّت ميگويند و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که امّت بر يکى و بيشتر اطلاق ميشود چنانچه خداوند در اين آيه اطلاق فرموده و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اين اطلاق براى آنستکه او متديّن بدينى بود که احدى غير از او متديّن بآن دين نبود پس بتنهائى امّتى بود و مراد از قانت مطيع است و مراد از حنيف مسلمان است و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند باين تعبير فضيلت داده است باو و از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که آنزمان در دنيا يکنفر بيشتر عبادت خدا را نمينمود و اگر غير از او کسى بود که عبادت ميکرد خداوند در اين آيه او را ذکر ميفرمود و پس از چندى مأنوس فرمود خدا او را باسماعيل و اسحق پس سه نفر شدند و بنظر حقير اطلاق لفظ جمع بر مفرد براى تعظيم و تجليل و ساير نکات محسّنه، رائج است و اينجا مجوّز اطلاق، علم و نبوت و امامت و فضيلت و شرافت و هدايت و انفراد بعبادت و ساير صفات کماليّه است و منافاتى بين معانى مذکوره نيست چون ممکن است تمامى مراد باشد چنانچه ظاهر است و از ابن مسعود نقل شده که مراد از قانت کسى است که فرمانبردار و دائم در عبادت باشد و مراد از حنيف گفته‌اند ثابت بر حقّ و معرض از باطل و منقيم در طاعت و دين حقّ اسلام است و ذيل آيه اشاره
جلد 3 صفحه 326
بتکذيب قريش است که گمان ميکردند بر ملّت حضرت ابراهيم ميباشند با آنکه بت‌پرست بودند و مقام شکرگزارى آنحضرت از نعم الهيه معلوم است که معترف بود و صرف ميفرمود تمام نعم الهى را در آنچه خلق شده بود براى آن و روايت شده است که هيچ وقت بى‌ميهمان غذا تناول نميفرمود و خداوند او را برگزيد و اختيار فرمود به نبوّت و رسالت و امامت و هدايت فرمود بدين اسلام و راه راست و عطا فرمود باو در دنيا حسنه را يعنى محبوبيّت عامّه که ارباب ملل مختلفه همه او را دوست داشتند و احترام مينمودند و تمجيد ميکردند و عمر طولانى با وسعت رزق و توفيق طاعت و نام نيک و اعقاب صالحه که تمام انبياء بنى اسرائيل و حضرت ختمى مرتبت از نسل او بوجود آمدند و در آخرت از شايستگان براى بهشت است چنانچه از خداوند مسئلت فرمود که ملحق فرما مرا بشايستگان و اجابت شد و در اين آيه التفات از غيبت بتکلّم شده است براى ابراز عنايت و مزيد کرامت و چون براى ترغيب بمقام صلاح و اشاره باجابت دعاء آنحضرت فرمود انّه فى الآخرة لمن الصالحين با آنکه مقام او فوق صلاح است در آيه بعد اشاره بفضيلتى براى آنحضرت فرمود که براى احدى از عالميان نيست تا تلافى شود که فرمود پس وحى نموديم ما بتو اى محمّد که متابعت و پيروى کن ملّت ابراهيم را که مستقيم در توحيد و نفى شرک بود و چون تفاوت زيادى ميان اين فضيلت و ساير فضائل آنحضرت بود عطف بثمّ شد که دالّ بر تباعد است و البتّه کسيکه اشرف انبياء و خاتم مرسلين مأمور به تبعيّت و پيروى از او باشد مقامش معلوم است که بيرون از حدّ وصف و بيان است و منافى با اشرفيّت حضرت ختمى مرتبت نيست چون آن فضيلت باعتبار سبقت او است در طريقه حقّه واحده و اين شرافت باعتبار کمال دين و تمام نعمت و ساير جهات فضيلت و شرافت است که نميتوان احصاء نمود و عيّاشى ره از امام حسين عليه السّلام نقل نموده که احدى بر ملّت ابراهيم عليه السّلام نيست مگر ما و شيعيان ما و ساير مردم برى هستند از آن و چون جاى اين اشکال بود که يهود بعقيده خودشان بگويند اگر محمد پيرو ملّت ابراهيم است چرا عيد او را که شنبه بود بجمعه تبديل نمود خداوند در آيه اخيره جواب فرمود باين تقريب که عيد حضرت ابراهيم هم جمعه بود و چون حضرت موسى عليه السّلام امر نمود به بنى اسرائيل که
جلد 3 صفحه 327
هفته‌اى يکروز را که خداوند براى آنها تعيين فرمايد مشغول بعبادت شوند و آنها در تعيين آنروز اختلاف نمودند خداوند براى امتحان آنها شنبه را معيّن فرمود که مأمور شدند بتعطيل و اجتناب از صيد ماهى در آنروز و بمکر و حيله مخالفت نمودند و معذب بعذاب الهى گشتند چنانچه در سوره اعراف گذشت و اين حاصل جمع بين اقوال مختلفه در اين مقام است و تمام اختلافات بحکم الهى در روز قيامت رفع خواهد شد و از آن جمله اختلاف مسلمان و يهود و نصارى است در تعطيل و شرافت روز جمعه و شنبه و يکشنبه که رفع خواهد شد بظهور حجّت انشاء اللّه تعالى ..