سوره یوسف، آیه ۴۰ · جزء ۱۲ · صفحه ۲۴۰
مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُكُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
این معبودهایی که غیر از خدا میپرستید، چیزی جز اسمهائی (بیمسمّا) که شما و پدرانتان آنها را خدا نامیدهاید، نیست؛ خداوند هیچ دلیلی بر آن نازل نکرده؛ حکم تنها از آن خداست؛ فرمان داده که غیر از او را نپرستید! این است آیین پابرجا؛ ولی بیشتر مردم نمیدانند!
معنی کلمات و عبارات
«سُلْطَانٍ»: دلیل و برهان. حجّت و مدرک. «الْحُکْمُ»: حکومت و فرمانروائی. حکم و فرمان. «الْقَیِّمُ»: راست و درست. ثابت و پابرجا.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- مصریان عصر یوسف(ع) و اجدادشان ، مردمى مشرک و پرستشگر خدایانى متعدد و دروغین بودند. «ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سمیتموها أنتم و ءاباؤکم»
۲- هر معبودى جز خداوند ، تنها داراى نامى از خدایى و خالى از هنر و حقیقت آن «ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سمیتموها»
مقصود از «أسماء سمیتموها» (نامهایى که شما بر معبودها نهاده اید) این است که این نامها ، الفاظى اند که مصداقى در خارج ندارند. اسمهایى بى مسمى و نامهایى بى نشانند.
۳- یوسف(ع) ، براى هم بندان زندانى خویش شایسته نبودن معبودهایشان را براى پرستش ، تشریح کرد و بر لزوم یکتاپرستى استدلال کرد. «ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً ... ذلک الدین القیم»
۴- شرک ورزى و اعتقاد به معبودهایى غیر از خداى یکتا ، زاییده پندار و توهم آدمیان است. «إلاّ أسماءً سمیتموها»
۵- خداوند ، هیچ رخصتى براى پرستش معبودهاى اهل شرک نداده است. «ما أنزل الله بها من سلطن»
برداشت فوق، ناظر به این مطلب است که مراد از «سلطاناً»، حجت و دلیل نقلى باشد.
۶- شرک ، پندارى فاقد دلیل عقلى و نقلى ، و پرستش معبودهایى جز خدا ، عارى از هر نوع برهان و حجت «ما أنزل الله بها من سلطن»
«سلطان» مى تواند به معناى حجت، اعم از عقلى و نقلى باشد و مى تواند به معناى سیطره - که برخاسته از اقتدار است - باشد. برداشت فوق، ناظر به معناى اول است. گفتنى است که بر این مبنا، ضمیر در «بها» به عبادت - که از «تعبدون» استفاده مى شود - باز مى گردد.
۷- معبودهاى اهل شرک ، فاقد هرگونه اقتدار و سیطره اند. «ما أنزل الله بها من سلطن»
برداشت فوق ، بر این مبناست که مراد از «سلطان» سیطره و اقتدار باشد. بر این مبنا ، ضمیر در «بها» به «أسماء» - که مراد از آن معبودهاست - برمى گردد.
۸- توان و قدرت موجودات ، عطایى از خداوند به آنهاست. «ما أنزل الله بها من سلطن»
۹- استدلالها و براهین ، افاضاتى است از ناحیه خداوند بر قلب و اندیشه انسانها «ما أنزل الله بها من سلطن»
براى مردود شمردن پندار اهل شرک کافى بود که گفته شود: مشرکان دلیلى براى عقیده و مرامشان ندارند. رد آن پندار با جمله «ما أنزل الله ...» (خداوند برهانى براى عبادت معبودها قرار نداده است) براى رساندن حقیقتى است، که در برداشت فوق آمده است.
۱۰- عقاید آدمى ، باید متکى بر دلیل و برهان عقلى یا نقلى باشد. «ما أنزل الله بها من سلطن»
۱۱- شناخت حقیقت موجودات و شؤون آنها ، تنها از طریق برهان دست یافتنى است. «ما أنزل الله بها من سلطن»
۱۲- حاکمیت و سیطره بر هستى ، در انحصار خداوند است. «ما أنزل الله بها من سلطن إن الحکم إلاّ لله»
مقصود از «حکم» یا حکم تکوینى یا حکم تشریعى و یا اعم از هر دو نوع است. برداشت فوق ، ناظر به نوع تکوینى آن است.
۱۳- تنها خداوند داراى حق قانون گذارى و تشریع احکام است. «إن الحکم إلاّ لله»
برداشت فوق بر این مبناست که مقصود از «حکم» حکم تشریعى باشد.
۱۴- لزوم عبادت خدا و ضرورت پرهیز از پرستش غیر او ، فرمان خداوند به انسانهاست. «أمر ألاّتعبدوا إلاّ إیاه»
۱۵- مشرکان به پندار فرمان خدا بر پرستش معبودهاى خویش ، آنها را عبادت مى کنند.* «أمر ألاّتعبدوا إلاّ إیاه»
۱۶- توحید و یکتاپرستى ، آیینى بدون کمترین انحراف و کجى، و شرک پندارى منحرف و نادرست است. «أمر ألاّتعبدوا إلاّ إیاه ذلک الدین القیم»
«قیّم» به معناى مستقیم و بدون انحراف و کجى است.
۱۷- تنها ادیانى که قرین برهان باشند ، از کجى و انحراف مبرّا هستند. «ما أنزل الله بها من سلطن ... أمر ألاّتعبدوا إلاّ إیاه ذلک الدین القیم»
۱۸- توحید و یکتاپرستى ، آیینى استوار و متکى بر برهان ، و شرکْ پندارى سست و بى بنیاد است. «ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً ... أمر ألاّتعبدوا إلاّ إیاه ذلک الدین القیم»
از معانى «قیّم» مستقیم و استوار است و از آن جا که یوسف(ع) پس از اقامه برهان بر توحید و لزوم یکتاپرستى و یادآورى نبود دلیل بر شرک و پرستش غیر خدا، فرمود: «ذلک الدین القیم» معلوم مى شود: ثبات و استوارى توحید به خاطر برهانى بودن آن، و سستى شرک ناشى از نبود دلیل بر آن است.
۱۹- اکثریت مردم (مشرکان) ، ناآگاه به استوارى توحید و یگانه پرستى و اتکاى آن بر برهان «ذلک الدین القیم و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
در برداشت فوق ، «الناس» عموم مردم گرفته شده است. بر این اساس ، مقصود از «أکثر» مشرکان خواهد بود. مفعول «لایعلمون» به قرینه جمله هاى قبل ، استوارى توحید بر برهان و دلیل برهانى نداشتن شرک است.
۲۰- مردم ، در صورت آگاهى از براهین توحید ، به یکتاپرستى گرایش خواهند یافت. «و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
۲۱- تنها آنان که توانایى تفکیک عقاید صحیح و حقیقى را از عقاید پندارى و وهمى دارند ، عالمند.* «ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سمیتموها ... و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
۲۲- جهل و نادانى مردم ، زمینه ساز پیدایش شرک و پرستش غیر خدا «ما أنزل الله بها من سلطن ... و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
۲۳- اکثر مشرکان ، ناآگاه به درستى و استوارى توحید و سستى و نادرستى شرک «ما تعبدون من دونه ... و لکنّ أکثر الناس لایعلمون»
برداشت فوق، بر این اساس است که مراد از «الناس» مشرکان باشد.بنابراین «و لکنّ أکثر الناس لایعلمون» گویاى این نکته است که: بیشتر مشرکان [حقیقت] را نمى دانند و برخى از آنان بدان آگاهند ; ولى به خاطر عناد یا خوف از دست دادن ریاست و مانند اینها، به توحید نمى گرایند.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
احتجاج یوسفبرهان در توحید عبادیبی منطقی شرک عبادیتشخیص عقیده صحیححق تشریع احکامرد عبادت معبودان باطلروش شناخت موجوداتمنشأ قدرت موجوداتنعمت احتجاجیوسف و توحید عبادییوسف و معبودان باطلاتقان توحید عبادیشرک مصریان باستاناهمیت برهان در دینحق قانونگذاریحقیقت توحیدزمینه شرک عبادیزمینه گرایش به توحیدحقوق خدانقش برهانیوسف و همبندانشرک اکثریتآثار خیال پردازیعقیده مصریان باستانمنشأ عقیده باطلجهل اکثریت مشرکانمشرکان و توحیدگمراهی شرکاهمیت اجتناب از شرکرد شرکمشرکان و معبودان باطلپوچی معبودان باطلجهل اکثریتمنشأ تشریع احکامآسیب شناسی دیناهمیت عبادت خداپوچی شرکجهل مشرکانمنشأ شرکاهمیت برهان در عقیدهبطلان شرکحقیقت شرکعجز معبودان باطلبینش مشرکانعقیده باطلحاکم آفرینشآثار جهلتوحید افعالیتوحید عبادیقصه یوسفآثار علمحاکمیت خداعطایای خدااوامر خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۸۸)
- پرستش خدای یگانه، زمینهساز ازادی انسان از بندگی افریدگان+۴ آیه
- احتجاج یوسف(علیه السلام) برضدّ بتپرستی، به گواهی عقل و فطرت به برتری خدای یگانه بر خدایان متعدّد+۱ آیه
- تقلیدی و نامبرهن بودن بتپرستی، حجّت یوسف(علیه السلام) برضدّ شرک+۱ آیه
- ضرورت اخلاص در عبادت+۳ آیه
- ادب یوسف(علیه السلام) در برخورد با دوستان زندانی خود+۲ آیه
- اگاهی اندکی از مردم به استواری یگانهپرستی+۱ آیه
- نااگاهی بیشتر انسانها از استواری و سعادتبخشبودن ایین توحیدی و سستی و نادرستی شرک+۱ آیه
- نااگاهی اکثریّت انسانها، زمینه پیدایش شرک و پرستش غیر خدا
- بتپرستی مردم عصر یوسف(علیه السلام)، امری سابقهدار در میان نیاکان انان
- بیمنطقی و دلیل نداشتن بتپرستی، دلیل بطلان ان+۶ آیه
- بتها معبودانی پوچ و بیحقیقت+۴ آیه
- اعتقاد مشرکان عصر یوسف(علیه السلام) به ربوبیّت بتها+۱ آیه
- نامگذاری بتها و پرستش انها از سوی بتپرستان، بدون حجّت و برهان الهی+۴ آیه
- مشرکان، فاقد هرگونه دلیل و برهان برای اثبات شرک خود+۳ آیه
- براهین، افاضاتی از ناحیه خدا بر قلب و اندیشه انسانها+۳ آیه
- تبلیغ یوسف(علیه السلام) به توحید و یکتاپرستی در زندان، برای همبندان مشرک خویش+۱ آیه
- انحصار حاکمیّت و فرمانروایی، به خداوند یکتا+۶ آیه
- توحید عبادی، از فرمانهای مؤکّد خداوند+۳ آیه
- تبلیغ توحید برای هم بندان مشرک خود و اثبات حقّانیّت ان، با طرح سؤال و استدلال از سوی یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
- جهل انسانها، مانع گرایش به توحید+۳ آیه
- توحید و یکتاپرستی، دینی استوار و جاودانه+۱ آیه
- شرک، زاییده جهل+۲ آیه
- لزوم اجتناب، از پرستش بتها+۴ آیه
- ممنوعیّت احتجاج، بدون اگاهی و از روی جهل+۴ آیه
- حرمت بت پرستی+۸ آیه
- حرمت هرگونه شرک ربوبی+۴ آیه
- وجوب توحید و اخلاص، در عبادت و بندگی خداوند+۳ آیه
- خداوند، حاکم و فرمانروای مطلق هستی+۲ آیه
- حق تشریع و قانونگذاری، تنها از انِ خدا+۴ آیه
- پوچ بودن معبودان باطل، دلیل خیر بودن خداوند نسبت به انها+۱ آیه
- انحصار داوری، در تمامی امور، از انِ خداوند+۵ آیه
- مردم مصر در دوران یوسف(علیه السلام)، منکر ربوبیّت یگانه خدا+۱ آیه
- دین توحیدی و مطابق فطرت، دین قیّم و حافظ مصالح حیاتی انسانها+۲ آیه
- شرکورزی، مایه انحراف و گمراهی از دین حنیف و صراط مستقیم الهی+۱ آیه
- شرکورزی، ایینی فاقد پشتوانه علمی و منطقی+۴ آیه
- تقلید کورکورانه از پدران، موجب شرکورزی به خدا+۵ آیه
- شرکورزی، زاییده جهل و نااگاهی انسان+۹ آیه
- مبارزه و تبلیغ یوسف(علیه السلام) بر ضدّ شرک و پرستش غیر خدا+۲ آیه
- پسندیده بودن برخورد مؤدّبانه با مشرکان+۲ آیه
- مشرکان، در شمار جاهلان
- اندیشه شرک در برابر پرستش خدای یکتا، مورد انتقاد و سرزنش یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
- انتقاد یوسف(علیه السلام) از بت پرستی و شرک هم بند زندانی خود+۱ آیه
- عجز و ناتوانی مشرکان، از ارایه هرگونه دلیل و شاهدی بر راستی شرک خویش+۵ آیه
- پرستش خدایان متعدّد، به وسیله مصریان باستان+۲ آیه
- لزوم عبادت خدا و ضرورت پرهیز از پرستش غیر او، فرمان خداوند به انسانها+۱ آیه
- وجوب پرستش خدای یگانه و پرهیز از پرستش غیر او+۳ آیه
- خداوند، فراخوان انسانها به عبادت خالصانه اش+۱ آیه
- عبادت خدای یکتا، ایینی استوار و متکی بر برهان و بدون کم ترین انحراف و کجی
- عبادت خداوند، ایینی استوار و بدون کم ترین انحراف و کجی
- خداوند، فراخوان انسانها به عبادت+۱ آیه
- بطلان و پوچی عبادت غیر خدا+۱ آیه
- عبادت غیر خدا، کاری غیر منطقی و بدون برهان و دلیل+۳ آیه
- پرهیز از پرستش غیر خدا، فرمان الهی به بندگان
- عدم جواز پرستش غیر خدا+۱ آیه
- جهل، باعث گرایش ادمی به عبادت غیر خدا+۲ آیه
- مشرکان، پرستشگر معبودانی اعتباری و متکی به خدایانی پوچ و واهی+۲ آیه
- معبودان باطل، عاجز و فاقد اقتدار و سیطره
- احتجاج یوسف(علیه السلام) بر ضدّ بت پرستی، به گواهی فطرت و عقل به برتری خدای یگانه بر خدایان متعدّد+۱ آیه
- احتجاج با مشرکان، راهی برای بیدار ساختن فطرت توحیدی مشرکان+۱ آیه
- علم و اگاهی، شرط راهیابی به دین، از راه فطرت+۲ آیه
- اعتقاد یوسف(علیه السلام) به قضای الهی و حاکمیت ان بر هستی
- حاکمیّت قضای الهی، در نظام عالم و جهان هستی+۶ آیه
- بت پرستی و عبادت غیر خدا، از عوامل استحقاق نکوهش+۲ آیه
- نامگذاری بتها، به الوهیّت بدون حجّت و دلیل+۵ آیه
- نامگذاری بتها به خدایان، در عصر یوسف علیه السلام بدون حجّت و برهانی الهی
- دعوت پیامبران به اگاهی و خردمندی، در مقابل سنّتگرایی مشرکان و ایین تقلیدی انان از نیاکان خود+۳ آیه
- مصریان عصر یوسف علیه السلام و نیاکانشان، مردمی مشرک و پرستشگر خدایان دروغین
- مصریان عصر یوسف علیه السلام و اجدادشان، مردمی مشرک
- پرستش معبودهای دروغین نیاکان مشرک مصریان عصر یوسف علیه السلام متّکی بر پندار و زاییده توهّم
- وجوب تبرّی و بیزاری جستن از شرک+۱ آیه
- وجوب عقیده به توحید و اخلاص، در عبادت و بندگی+۳ آیه
- ولایت تمام امور تکوینی و تشریعی، در انحصار خداوند+۳ آیه
- تقلیدی و بیبرهان بودن شرک، حجّت یوسف علیه السلام بر ضدّ مشرکان+۱ آیه
- احتجاج یوسف علیه السلام بر ضدّ بتپرستی، با برانگیختن عقل و فطرت مخاطبان خود، درباره برتری خدای یگانه بر خدایان متعدّد+۱ آیه
- تبلیغ یوسف علیه السلام با بیان حقایق و پیامهای الهی+۴ آیه
- مهربانی و ملاطفت یوسف علیه السلام با همبندان خود، در فراخوانی انان به توحید و پرهیز از شرک+۲ آیه
- استوار نبودن شرک بر برهان، از پیامهای تبلیغی یوسف علیه السلام برای دوستان زندانی خود+۱ آیه
- انحصار حاکمیت به خدا، از سخنان یوسف علیه السلام به هنگام تبلیغ و دعوت همبندان خود+۲ آیه
- جهل اکثر مردم به توحید و پرستش خدا، از سخنان تبلیغی یوسف علیه السلام برای همبندان خود+۱ آیه
- استواری دین جاوید بر پایه توحید، از سخنان تبلیغی یوسف علیه السلام برای جوانان همبند خود+۲ آیه
- یوسف علیه السلام، دعوت کننده همبندان مشرک خویش به توحید و پرستش خدای یگانه+۲ آیه
- جهل بیشتر انسانها، موجب شرک و بت پرستی از تعالیم یوسف علیه السلام: یصحِبَیِ السّجنِ ءَاربابٌ مُتَفَرّقونَ خَیرٌ امِ اللَّهُ الوحِدُ القَهّار ء ما تَعبُدونَ مِن دونِهِ الّا اسماءً سَمَّیتُموها انتُم وءاباؤُکُم ما انزَلَ اللَّهُ بِها مِن سُلطنٍ انِ الحُکمُ الّا لِلَّهِ امَرَ الّا تَعبُدوا الّا ایّاهُ ذلِکَ الدّینُ القَیّمُ ولکِنَّ اکثَرَ النّاسِ لا یَعلَمون+۱ آیه
- پرستش خدای یگانه، از اموزههای یوسف علیه السلام+۱ آیه
- رواج شرک و بتپرستی، در زمان یوسف علیه السلام+۱ آیه
- توحید و نفی شرک، از تعالیم دین یوسف علیه السلام+۲ آیه
- ادب یوسف علیه السلام، در برخورد با دوستان زندانی خود+۲ آیه
- تبلیغات توحیدی یوسف علیه السلام در زندان مصر+۴ آیه
- یوسف علیه السلام، تعبیرکننده خواب همبندان زندانی، پس از بیان اعتقاد توحیدی خود و دعوت انان به خدای یگانه+۵ آیه