آیه ۵۶ سوره یوسف

سوره یوسف، آیه ۵۶ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۲

وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

و این‌گونه ما به یوسف در سرزمین (مصر) قدرت دادیم، که هر جا می‌خواست در آن منزل می‌گزید (و تصرّف می‌کرد)! ما رحمت خود را به هر کس بخواهیم (و شایسته بدانیم) میبخشیم؛ و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کنیم!

معنی کلمات و عبارات
«مَکَّنَّا»: سلطه و قدرت و جاه و نعمت دادیم. مسلّط و متصرّف در امور کردیم. «یَتَبَوَّأُ»: منزل و مأوی می‌گزید. «حَیْثُ»: هرجا. هرگونه.
نزول
نکات آیه
۱- پادشاه مصر ، پیشنهاد یوسف(ع) را پذیرفت و مدیریت کشت و برداشت محصولات و ذخیره سازى و توزیع آنها را به او سپرد. «اجعلنى على خزائن الأرض ... و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض» ۲- یوسف(ع) در سرزمین مصر به منزلتى والا و قدرتى بلامنازع دست یافت. «مکّنّا لیوسف فى الأرض یتبوّأ منها حیث یشاء» «تمکین» (مصدر مکّنّا) به معناى مکان دادن و نیز به معناى قدرت بخشیدن است. مناسبت حکم و موضوع و نیز قید «فى الأرض» مى رساند که معناى دوم اراده شده است. بنابراین «مکّنّا لیوسف فى الأرض» ; یعنى، به یوسف در سراسر سرزمین مصر قدرت و سلطنت بخشیدیم. و «حیث یشاء» حاکى از نبود قدرتى در برابر اوست. ۳- یوسف(ع) آزاد و متمکن براى استقرار و تصرف در هر نقطه از سرزمین مصر «مکّنّا لیوسف فى الأرض یتبوّأ منها حیث یشاء» «یتبوّأ» به معناى منزل گرفتن و اقامت کردن است. جمله «یتبوّأ منها حیث یشاء» (در هر جاى مصر که مى خواست منزل مى گرفت و اقامت مى کرد) به منزله تفسیر براى «مکّنّا...» است و لذا کنایه از اقتدار او براى دخل و تصرف در سراسر سرزمین مصر مى باشد. ۴- یوسف(ع) داراى ولایت از جانب خداوند براى تصرف در تمامى سرزمین مصر «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض یتبوّأ منها حیث یشاء» جمله «مکّنّا لیوسف ...» هم شامل اقتدار تکوینى است و هم گویاى اقتدار تشریعى ; یعنى ، خداوند به او اجازه دخل و تصرف در همه سرزمین مصر را عطا کرد. ۵- سرگذشت یوسف(ع) (نجات از چاه کنعان تا رسیدن به وزارت و نیل به قدرت) به اراده خداوند و بر اساس تدبیر او بود. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض» ۶- جریان اسباب و علّتها ، به دست خدا و در اختیار اوست. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض» ۷- حاکمیت اراده الهى بر جریان تاریخ و حوادث آن «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض» ۸- حکومتها در شرایط بحرانى کشور ، مى توانند آزادى مردم را در تصرّف اموال و املاک خویش محدود ساخته ، آنان را به سمت مصالح همگانى سوق دهند. «اجعلنى على خزائن الأرض ... کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض یتبوّأ منها حیث یشاء» ۹- خداوند ، هر کس را بخواهد از رحمت خاص خویش برخوردار مى کند. «نصیب برحمتنا من نشاء» ۱۰- اقتدار کامل و بدون منازع یوسف(ع) در مصر ، پرتوى از رحمت خاص خداوند بر او بود. «کذلک مکّنّا لیوسف ... نصیب برحمتنا من نشاء» ۱۱- به قدرت رسیدن یوسف(ع) پس از بردگى و اسارت در زندان ، دلیلى متقن بر حاکمیت مشیّت الهى بر تمامى اسباب و علّتهاست. «کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض یتبوّأ منها حیث یشاء نصیب برحمتنا من نشاء» جمله «رحمت خویش را بر هر کس که خواهیم شامل مى گردانیم و به او قدرت مى بخشیم» - که مفاد «نصیب برحمتنا...» است - به منزله ادعایى است که با «کذلک مکّنّا ...» بر آن استدلال شده است ; یعنى، خداوند برده اى را که اختیاردار خودش نیز نبود به جایى رسانید که اختیار همگان را دارا شد، و این دلیلى روشن بر حاکمیت مطلق الهى است. ۱۲- حاکمیت مشیّت خدا و نفوذ اراده او «نصیب برحمتنا من نشاء» ۱۳- قدرت و مکنت دانشمندان نیکوکار ، نعمت و رحمت الهى بر آنان است. «إنى حفیظ علیم. و کذلک مکّنّا لیوسف ... نصیب برحمتنا من نشاء» از مصداقهاى رحمت الهى (رحمتنا) به قرینه «مکّنّا لیوسف فى الأرض» دستیابى انسانهایى چون یوسف(ع) به قدرت و مکنت است. ۱۴- خداوند ، نیکوکاران را در دنیا از پاداشهاى خویش بهره مند مى سازد. «و لانضیع أجر المحسنین» به قرینه آیه بعد ، مراد از «أجر» پاداشهاى دنیوى است. ۱۵- خداوند در اعطاى پاداش به نیکوکاران ، ذره اى از پاداش آنان نمى کاهد. «و لانضیع أجر المحسنین» ۱۶- یوسف(ع) از زمره محسنان بود. «و لانضیع أجر المحسنین» ۱۷- دستیابى یوسف(ع) به قدرت در سرزمین مصر و بهره مندى او از رحمت خاص الهى ، پاداش کارهاى نیک او بود. «کذلک مکّنّا ... نصیب برحمتنا ... و لانضیع أجر المحسنین» ۱۸- به قدرت رسیدن یوسف(ع) در سرزمین مصر ، دلیلى روشن بر ضایع نشدن اجر نیکوکاران از ناحیه خداوند است. «و کذلک مکّنّا لیوسف فى الأرض ... و لانضیع أجر المحسنین» ۱۹- عفت و پاکدامنى ، امانت و صداقت ، یکتاپرستى ، کتمان نکردن دانش و مسؤولیت پذیرى، از مصادیق نیکوکارى است. «و لانضیع أجر المحسنین» از مصداقهاى مورد نظر براى «المحسنین» یوسف(ع) است. بنابراین توصیفها و ویژگیهاى یاد شده براى او ، مصادیق احسان و نیکوکارى در دیدگاه قرآن مى باشد. ۲۰- برخوردارى محسنان از رحمت خاص خداوند در دنیا ، مشیّت و خواست اوست. «نصیب برحمتنا من نشاء و لانضیع أجر المحسنین» ۲۱- مشیّت الهى، نظام دار و قانونمند است. «نصیب برحمتنا من نشاء و لانضیع أجر المحسنین» جمله «لانضیع ...» و نیز «لأجر الأخرة ...» پس از «من نشاء» بیان مى کند که خداوند خواسته که رحمت خویش را به محسنان مؤمن و با تقوا عطا کند ; یعنى ، اعطاى رحمت بدون دلیل و قابلیت نیست.
تفسیر (۸)
روایات و احادیث
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۹۰)
  • برتری پاداشهای اخرتی+۱ آیه
  • ازادی یوسف(علیه السلام) برای استقرار و تصرّف در هر نقطه از سرزمین مصر
  • یوسف(علیه السلام)، از نیکان+۴ آیه
  • احسان یوسف(علیه السلام) سبب رسیدن وی به جاه و جلال در سرزمین مصر و بهرهمندی از رحمت خاصّ الهی
  • وعده خداوند، به ضایع نشدن پاداش نیکوکاران+۴ آیه
  • اعطای قدرت و منزلت اجتماعی به یوسف(علیه السلام)از سوی خداوند، پاداش احسان او
  • تشویق خداوند به احسان+۱ آیه
  • مُصیب
  • امانتداری یوسف(علیه السلام)، زمینه پیشنهاد پذیرش مسؤولیت در سرزمین مصر+۲ آیه
  • امانتداری یوسف(علیه السلام)، سبب قرار گرفتن او در زمره نیکوکاران+۱ آیه
  • بهرهمندی یوسف(علیه السلام) از پاداش دنیایی و اخرتی در سایه امانتداری+۲ آیه
  • بهرهمندی یوسف(علیه السلام) از عنایات خدا در دنیا و اخرت در پرتو امانتداری+۲ آیه
  • امانتداری، نمودی از نیکوکاری+۱ آیه
  • امانتداری، ملاک قرار گرفتن در زمره نیکوکاران+۱ آیه
  • برخورداری یوسف(علیه السلام) از پاداش الهی در اخرت در پرتو امانتداری+۲ آیه
  • اعطای قدرت و منزلت اجتماعی به یوسف(علیه السلام)از جانب خداوند، پاداش احسان او
  • برتری پاداشهای اخرتی برای مؤمنان با تقوا+۱ آیه
  • خداوند، منشا پاداش در دنیا+۲ آیه
  • قدرت و توانایی یوسف(علیه السلام) در سرزمین مصر، پاداش احسان، ایمان و تقوای وی از جانب خدا+۱ آیه
  • برخورداری یوسف(علیه السلام)، از رحمت الهی
  • تضمین پاداش نیکوکاران، از جانب خدا+۴ آیه
  • احسان و نیکوکاری، موجب برخورداری از پاداش الهی+۶ آیه
  • پذیرش پیشنهاد یوسف(علیه السلام) در مدیریّت کشت و برداشت محصولات و ذخیرهسازی، از سوی پادشاه مصر+۱ آیه
  • تقوا، عامل رسیدن یوسف(علیه السلام) به مقام حکومتی در مصر+۲ آیه
  • تقواپیشگی، سبب برخورداری از رحمت خداوند+۱ آیه
  • یوسف(علیه السلام)، از متّقیان+۲ آیه
  • شکوفایی تمدّن مصر باستان در عصر یوسف(علیه السلام)+۷ آیه
  • پایهریزی و شکوفایی تمدّنهایی بزرگ، در سایه حکومتهای خدادادی رهبران الهی+۵ آیه
  • استحباب احسان و نیکی به دیگران+۶ آیه
  • مجاز بودن حکومتها، در محدود کردن ازادی مردم برای تصرّف اموال و املاک خود و سوق دادن ان به سمت مصالح عمومی، در شرایط بحرانی+۴ آیه
  • ناچیز بودن دستیابی به قدرت و سلطنت زمینی، در قیاس با پاداش اخرتی+۱ آیه
  • احسان، از شرایط حاکمان
  • ایمان، از شرایط حاکمان+۱ آیه
  • تقوا، از شرایط حاکمان+۱ آیه
  • اسان بودن ملاقات با حاکمان، از ویژگیهای حکومت صالح+۱ آیه
  • دریغ نکردن یوسف(علیه السلام)، از دانش و مدیریت خویش در حکومت مصر، به رغم ازار دیدن از ان+۳ آیه
  • برخورداری یوسف(علیه السلام)، از نعمت سلطنت و حکومت اعطایی خداوند+۲ آیه
  • درخواست یوسف(علیه السلام) از پادشاه مصر برای تصدّی مقام حکومتی، به دلیل امانتداری و کاردانی اش و موافقت پادشاه با ان+۲ آیه
  • به حکومت رسیدن یوسف(علیه السلام)، پس از بردگی و اسارت در زندان، دلیلی متقن بر حاکمیّت مشیّت الهی بر تمامی اسباب
  • بهره مندی نیکوکاران از پاداش خیر و برتر اخروی+۱ آیه
  • پاداشهای خیر اخرتی، نمودی از رحمت خداوند+۱ آیه
  • بهره مندی یوسف(علیه السلام) در اخرت، از پاداشی برتر و بهتر از دنیا و مواهب ان+۱ آیه
  • برخورداری نیکوکاران، از پاداشهای الهی در دنیا+۲ آیه
  • برتری پاداشهای اخرتی، بر پاداشهای دنیایی+۲ آیه
  • بهره مندی یوسف(علیه السلام)، از پاداش خداوند در دنیا+۱ آیه
  • راستی و راستگویی، از مصادیق نیکوکاری+۱ آیه
  • محسنان، از مشمولان رحمت خداوند
  • رفاه یوسف(علیه السلام) پس از دوران دشوار زندان+۴ آیه
  • احسان و نیکوکاری، از عوامل رفاه و برخورداری
  • مشیّت خداوند، منشا رفاه انسانها
  • خداوند، منشا حکومت انسانها در زمین+۳ آیه
  • سفر برادران یوسف از کنعان به مصر، برای تهیّه اذوقه+۳ آیه
  • سکونت و مکانت یوسف(علیه السلام) در سرزمین مصر+۲ آیه
  • عفّت و پاکدامنی، از مصادیق نیکوکاری
  • پاداشهای دنیوی و اخروی یوسف(علیه السلام)دستاورد ایمان و ملازمت او بر عفّت و پرهیزکاری+۲ آیه
  • پاداش عفّت و کارهای نیک یوسف(علیه السلام)، دستیابی او به قدرت در سرزمین مصر و بهره مندی او از رحمت خاصّ الهی+۱ آیه
  • ابادانی مصر، در عصر یوسف(علیه السلام)+۵ آیه
  • به قدرت رسیدن یوسف(علیه السلام) در سرزمین مصر، برخاسته از مشیّت امیخته با رحمت خداوند
  • احسان و نیکوکاری، زمینه دستیابی به حکومت و قدرت در زمین
  • تمدّنها، از اثار و نشانه های قدرت خدا+۶ آیه
  • خداوند، منشا اعطای توانمندی و قدرت+۳ آیه
  • کشاورزی، دارای اهمّیّت، در قوام جامعه و حکومت+۲ آیه
  • جواز تعاون و همکاری با حاکمان کفرپیشه، برای خدمت به انسانها+۳ آیه
  • بهرهمندی از رحمت الهی، منوط به مشیّت او
  • برخورداری محسنان از رحمت خاصّ خداوند در دنیا، به مشیّت و خواست او
  • برخورداری مصریان از حکومت، نشانه تمدّن ان دیار+۵ آیه
  • ابادانی مصر، در عصر یوسف علیه السلام+۶ آیه
  • مُصیب/ اسماوصفات
  • احسان به دیگران از اداب معاشرت در روابط اجتماعی+۲ آیه
  • مُمکِّن/ اسماوصفات+۳ آیه
  • یوسف علیه السلام از مؤمنان به خدا و اخرت+۲ آیه
  • تهیه اذوقه از مصر عامل حرکت کاروان کنعایان از موطن خود+۲ آیه
  • به قدرت و سلطنت رسیدن یوسف علیه السلام در غیر وطن خود+۱ آیه
  • متوطّن شدن یوسف علیه السلام در مصر، تقدیری از سوی خداوند
  • ازادی یوسف علیه السلام برای استقرار و تصرّف، در هر نقطه از سرزمین مصر
  • رؤیای عزیز مصر و تعبیر ان به وسیله یوسف علیه السلام، سبب رسیدگی مجدّد به اتّهام زلیخا علیه ان حضرت و اثبات بیگناهی او+۸ آیه
  • رسیدن یوسف علیه السلام به حکومت در سرزمین مصر، از پاداشهای خدا به احسان و نیکیهای وی+۲ آیه
  • برخورداری یوسف علیه السلام از رحمت الهی، مصداق اعطای پاداش الهی به احسان و اعمال نیک وی
  • شکوفایی تمدن مصر باستان، در عصر یوسف علیه السلام+۷ آیه
  • رفاه و اسایش یوسف علیه السلام، پس از دوران دشوار زندان و رسیدن به مقام حکومت+۵ آیه
  • یوسف علیه السلام از نیکان+۴ آیه
  • امانتداری یوسف علیه السلام، زمینه پیشنهاد پذیرش مسیولیّت در سرزمین مصر+۱ آیه
  • امانتداری یوسف علیه السلام، سبب قرار گرفتن او در زمره نیکوکاران+۱ آیه
  • بهرهمندی یوسف علیه السلام، از پاداش دنیایی و اخرتی در سایه امانتداری+۲ آیه
  • ایمان یوسف علیه السلام سبب برخورداری وی از اجر و پاداش الهی+۱ آیه
  • بهرهمندی یوسف علیه السلام از رحمت خدا، با تصدّی مقام حکومتی در مصر
  • تقوای یوسف علیه السلام، از اسباب اعطای پاداشهای الهی به وی+۱ آیه
  • تقوا، از عوامل موفقیت یوسف علیه السلام در احراز حکومت و عزت دنیایی+۳ آیه
  • برخورداری یوسف علیه السلام از حکومت، در مصر+۶ آیه
  • یوسف علیه السلام، معرّفی کننده شخصیت و دانش خود برای حکومت و تدبیر امور اقتصادی، در پیشگاه پادشاه مصر+۲ آیه
واژه‌ها