تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکاناً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (77) قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً کَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَکانَهُ إِنَّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (78) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (79) فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ کَبِيرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْکُمَ اللَّهُ لِي وَ هُوَ خَيْرُ الْحاکِمِينَ (80)
ترجمه
گفتند اگر دزدى کند پس بتحقيق دزدى کرد برادرى که داشت از
جلد 3 صفحه 167
پيش پس پنهان داشت آنرا يوسف در ضمير خود و ظاهر نساخت آنرا براى ايشان گفت شما بدتريد از راه منزلت و خدا داناتر است بآنچه وصف ميکنيد
گفتند اى عزيز همانا مر او را است پدرى پير مرد بزرگوار پس بگير يکى از ما را بجاى او همانا ما مى‌بينيم تو را از نيکوکاران
گفت پناه بخدا از آنکه بگيريم مگر کسى را که يافتيم مال خودمان را نزد او همانا ما آن هنگام باشيم ستمکاران
پس چون نااميد شدند از او بر کنارى رفتند رازگويان گفت بزرگترشان آيا نميدانيد که پدرتان بتحقيق گرفت از شما پيمان مؤکّد بنام خدا را و از پيش آنچه تقصير کرديد در باره يوسف پس هرگز خارج نشوم از اين زمين تا دستورى دهد مرا پدرم يا حکم کند خدا براى من و او است بهترين حکم کنندگان.
تفسير
عيّاشى ره از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که حضرت اسحق عليه السّلام کمربندى داشت که به پيغمبران و بزرگترين اولاد آنها ارث ميرسيد و آن نزد عمّه حضرت يوسف بود که بعد از مادرش حضانت او را عهده‌دار شد و بسيار دوست داشت او را روزى حضرت يعقوب فرستاد نزد خواهر خود براى آنکه يوسف عليه السّلام را از او بگيرد او يک شب مهلت خواست و چون صبح شد پيراهنى بر او پوشانيد و کمربند را زير پيراهن بکمر او بست و روانه‌اش نمود و ادّعاء کرد که کمربند موروث من گم شده و چون تجسس نمودند آنرا بکمر يوسف عليه السّلام زير پيراهن بسته ديدند و گفت يوسف دزديده و آئين آنزمان اين بود که دزد را صاحب مال نزد خود نگاه ميداشت لذا يوسف عليه السّلام بعمّه مسترد شد و باين حيله موفق بمقصود گرديد و قريب باين مضمونرا در مجمع بائمه اطهار عليهم السلام نسبت داده و قمّى ره نيز نقل نموده و گفته‌اند اين عمّه بزرگترين اولاد حضرت اسحق عليه السّلام بود برادران در اين موقع براى تبرئه خودشان از عمل منسوب بابن يامين گفتند تعجّبى ندارد اگر او مرتکب چنين عملى شده و چيز تازه‌اى نيست برادر بزرگترش هم اين سابقه را داشت و مقصودشان حضرت يوسف عليه السّلام بود که با او از يک مادر بودند و او متوجّه شد بنقطه نظر آنها ولى چيزى در جوابشان نفرمود و ترتيب اثرى نداد بگفته آنها جز آنکه سرّا با خود حديث نفس فرمود که شما بدتر از دزديد که با برادران و پدرتان کرديد آنچه کرديد و در خاتمه کلام علنا فرمود خداوند داناتر است بصدق و کذب گفتار شما يعنى ميداند که ساحت يوسف مبرّى از هر
جلد 3 صفحه 168
تهمتى است پس از اين برادران از راه التماس پيش آمده عرضه داشتند که اين شخص يعنى بن يامين پدر پير عظيم الشأنى دارد که او را بما سپرده و از ما ميخواهد و بعد از برادر مادريش باو انس گرفته خوب است شما يکى از ما را بجاى او حبس و توقيف يا استخدام فرمائيد و او را اجازه دهيد که ما با خود ببريم تا در خدمت پدر شرمنده نباشيم و ما ميدانيم که تو از احسان در باره خلق مضايقه ندارى و اميدواريم که ملتمس ما را اجابت فرمائى حضرت در جواب فرمود معاذ اللّه که ما غير از آنکس که متاع خود را نزد او يافتيم بگيريم چون اگر خواسته باشيم غير او را در عوض بگيريم ستمکار بشمار خواهيم رفت در نزد شما و ساير مردم و مورد ملامت ميشويم و اينکه فرمود کسيکه متاع خودمان را نزد او يافتيم و نفرمود کسيکه دزدى کرده براى آن بود که دروغ نگفته باشد و اگر ميخواست بجاى بن يامين يکى از آنها را توقيف فرمايد اگر چه واقعا ظلم بغير نبود چون آنها راضى بودند ولى تعدّى از حق بود چون بر خلاف صلاح و امر الهى بود و اطلاق ظلم بر ظلم بنفس و تجاوز از حدّ در کلام الهى بسيار و چون برادران از حضرت يوسف و اجابت او بکلّى مأيوس شدند بکنارى رفته راجع بتکليف خودشان که بمانند يا بروند به کنعان محرمانه با يکديگر گفتگو کردند و اينکه استيأسوا فرموده و يأسوا نفرموده براى دلالت سين و تاء بر مبالغه است در اين حال برادر بزرگتر آنها که يهودا بود بر حسب نقل عيّاشى از امام صادق عليه السّلام بآنها فرمود آيا عهد و ميثاق پدر را فراموش کرديد در باره بن يامين با آنکه قبلا تقصير کرديد در حق يوسف و مقصّر شديد نزد پدر من که روى مراجعت بکنعان را ندارم اينجا مى‌مانم تا پدرم امر بمراجعت فرمايد يا خدا فرجى عنايت کند و موفق بگرفتن برادر شوم هر چه خدا مقدّر فرموده خوب است چون او بهترين حکم کنندگان است و او در مصر ماند و خدمت حضرت يوسف ميرسيد و راجع بخلاص ابن يامين صحبت ميکرد تا از شواهدى کشف کرد که در خانه يوسف عليه السّلام از اولاد يعقوب عليه السّلام کسانى وجود دارند و در مجمع برادر بزرگتر بر حسب سنّ را از جمعى نقل نموده که روبيل بوده و قمّى ره فرموده لاوى گفت سخن مرقوم را و گفته‌اند بزرگى او از جهت عقل بوده و بعضى شمعون را اعقل و اعلم دانسته‌اند و اللّه اعلم.
جلد 3 صفحه 169