تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلا تَکُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ ما يَعْبُدُونَ إِلاَّ کَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (109) وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِي شَکٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (110) وَ إِنَّ کُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (111) فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (112)
ترجمه
پس مباش در شک از آنچه مى‌پرستند اين جماعت نمى‌پرستند مگر چنانچه ميپرستيدند پدرانشان از پيش و بدرستيکه ماهر آينه تمام دهنده‌ايم بآنها
جلد 3 صفحه 112
بهره ايشانرا بدون کم و کاست
و بتحقيق داديم بموسى آنکتابرا پس اختلاف شد در آن و اگر نبود و عده‌اى که سبقت گرفت از پروردگارت هر آينه حکم کرده شده بود ميانشان و همانا آنها هر آينه در ترديدى هستند از آن که شک اندازنده است
و بدرستيکه تمامى هر آينه از آنانند که البتّه تمام خواهد داد بآنها پروردگار تو جزاى کارهاشانرا همانا او بآنچه ميکنند آگاه است
پس ثابت باش چنانچه مأمور شدى و کسانيکه توبه نمودند با تو و تجاوز مکنيد همانا او بآنچه ميکنيد بينا است.
تفسير
خداوند اخبار فرموده است مردم را از آنکه جاى شک نيست در بطلان بت و بت پرستى در واقع بنهى پيغمبر خود را از اين امر در ظاهر چنانچه رسم خطابات قرآنيّه است تا آنکه يقين داشته باشند بسوء عاقبت بت پرستان چنانچه در قصص سابقه بيان شد و موجب تسليت خاطر مبارک پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شود که خداوند بالاخره از آنها انتقام خواهد کشيد و بحال خودشان واگذار نخواهد فرمود چون حال اينها مانند حال پدرانشان است در شرک و ضلالت و در آنکه مدرکى براى اين عمل قبيح جز تقليد آباء نداشته و ندارند پس بسهم خودشان از عذاب خواهند رسيد چنانچه رسيدند بدون کم و زياد و محتمل است مراد از جمله و انّا لموفوهم آن باشد که خداوند روزى مقدّر آنها را بدون نقص بآنها خواهد رسانيد و منافات با عذاب دنيوى و اخروى ندارد بلکه وفاء نصيب کامل دنيوى آنها مؤکّد استحقاق عذابشان خواهد بود و خداوند عطا فرمود بحضرت موسى عليه السّلام تورية را و مردم اختلاف نمودند در قبول آن لذا جمعى ايمان آوردند و جمعى کافر شدند چنانچه اختلاف نمودند در ايمان بقرآن و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اختلاف نمودند امّت موسى عليه السّلام چنانچه اختلاف نمودند اين امّت در کتاب و بعد از اين اختلاف خواهند نمود در کتابيکه با قائم عليه السّلام است و براى آنها خواهد آورد و جمعى از مردم منکر آن شوند و آن حضرت گردنشانرا ميزند و اگر نبود گفتار و وعده الهى بانظار و مهلت آنها تا روز قيامت حکم فرموده بود ميان اهل حقّ و باطل بتعجيل در ثواب و عقاب براى تميز آندو گروه از يکديگر و يکى از بدبختيهاى کفّار آنستکه در شک و ترديدند از صحّت کتاب خدا بطوريکه موجب تشويش و اضطراب آنها شده در کليّه عقائد و اعمال چون ريب اقوى از شک است و بر مستقر و مؤثر آن اطلاق ميشود و خداوند تحقيقا تمام بندگانرا
جلد 3 صفحه 113
خواه مؤمن باشند خواه کافر البتّه بجزاى کامل افعالشان از خير و شرّ در دنيا و آخرت خواهد رسانيد و قمّى ره فرموده در قيامت و ظاهرا مراد تکميل آن باشد نه انحصار بآن و در قرائت و ترکيب جمله و انّ کلّا لمّا ليوفّينّهم ربّک اعمالهم بين قراء و ميان نحويّون اختلاف بسيارى شده که ذکر آن با وضوح معناى مراد موجب تطويل مملّ است و ظاهرا در قرائت متعارفه که انّ و لمّا هر دو مشدّد و مورد اشکال است يا بايد قائل شد که لمّا در اصل لمن ما بوده که بعد از قلب نون بميم اولى از سه ميم حذف شده و کلمه ما بمعنى الّذين است و اين قول از قراء نقل شده و حقير باين معنى ترجمه نمودم يا بايد قائل شد که لمّا نافيه و بعد از آن جمله يوفوا اعمالهم مقدّر است بدلالت ليوفينّهم يعنى تاکنون وفا کرده نشدند و بعد از اين وفا ميشود بآنها جزاى اعمالشان که ابن هشام اختيار نموده يا لمّا شرطيّه و بعثوا مقدّر است يعنى چون مبعوث شوند در قيامت جزاى آنها داده خواهد شد که از فرمايش قمّى ره استفاده ميشود و در قرائت لما بتخفيف که آنهم معروف است و اشکال ندارد يکى از دو لام توطئه قسم و ديگرى براى تأکيد و ما زائده است براى فصل ميان آندو يعنى و بدرستيکه تمامى آنها را و اللّه هر آينه وفا ميفرمايد بآنها پروردگار تو جزاى اعمالشانرا و خداوند آگاه است باعمال آنها و چيزى از نظر او محو نمى‌شود و بر او مخفى نميماند پس بايد مستقيم و ثابت باشد پيغمبر اکرم بر جاده حقّ و حقيقت و در دعوت بآن اصولا و فروعا چنانچه مأمور بآن شده است و نيز بايد ثابت و مستقيم باشند کسانيکه توبه از کفر نمودند و بشرف اسلام و ايمان مشرّف شدند در دين خودشان و از غلبه کفّار نينديشند و بوساوس آنها متزلزل نشوند و عدول از حقّ و حقيقت نکنند و تجاوز از حدود الهى و مقرّرات مذهبى ننمايند و متمايل بقوانين و آداب اجانب نشوند و بدانند که خداوند اعمال و عقائد و رفتار و کردار آنها را مى‌بيند و مى‌داند و هر کس را بجزاى عمل خود ميرساند از ابن عبّاس ره نقل شده که هيچ آيه‌اى دشوارتر از اين آيه بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل نشد و براى اين فرمود پير کرد مرا سوره هود و واقعه و امثال آن.
جلد 3 صفحه 114