تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (104) يَوْمَ يَأْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ (105) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ (106) خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّکَ إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (107) وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (108)
ترجمه
و تأخير نمى‌اندازيم آنرا مگر براى مدتى شمرده شده
روز که بيايد سخن نگويد کسى مگر بدستورى او پس بعضى از آنها بدبختند و برخى خوشبخت
پس امّا کسانيکه بدبخت شدند پس در آتشند مر آنها را است در آن فريادى مانند اوّل صداى خر و ناله‌اى مانند آخر صدايش
جاودانيانند در آن تا برپا است آسمانها و زمين مگر مقداريرا که بخواهد پروردگار تو همانا پروردگار تو بجا آورنده است آنچه را بخواهد
و امّا کسانيکه خوشبخت شدند پس در بهشتند جاودانيان در آن تا بر پا است آسمانها و زمين مگر مقدارى را که بخواهد پروردگارت اعطاء فرموده عطائى را بريده نشدنى.
تفسير
خداوند روز قيامت را تأخير نمى‌اندازد مگر براى انقضاء ايّام معدوده متناهيه تا در آنمدت که هر قدر زياد باشد چون معدود و متناهى است کم است بندگان بوظائف خود عمل نمايند و بکمال لايق خود برسند و مستحقّ نعيم ابدى شوند و چون موعد مقرّر برسد ديگر جاى سخن گفتن در اطراف تقصير بندگان بعنوان اعتذار يا شفاعت يا توسل بوسائل نجات براى کسى نيست مگر با اذن و اجازه خداوند و اين در يکى از مواقف آنروز است و آنجا که فرموده اين روزى است که سخن نميگويند و اذن داده نميشود بآنها تا معذرت بخواهند در موقف ديگر است چنانچه در توحيد از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده است و مردم بر حسب اقتضاء ذات و طينت اصليّه خودشان بر دو قسمند بعضى شقى و برخى سعيدند چنانچه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده است که شقى کسى است که شقى شده در شکم مادرش و سعيد کسى است که سعيد شده در شکم مادرش و جاى اشقياء آتش جهنّم است که مخلدند
جلد 3 صفحه 109
در آن مگر عنايت الهى و هدايت انبياء و اولياء و علماء و صلحاء شامل حال آنها شده باشد که با ايمان مجرّد يا مقرون بعمل صالح از دنيا رفته باشند که البتّه مخلّد در آتش نخواهند بود اگر چه معصيت کار باشند و مدتها بسوزند تا پاک شوند و جاى سعداء بهشت جاويد است مگر تقدير الهى و اغواء شياطين و اضلال معاندين موجب شده باشد که اقتضاء ذات و فطرت اصليّه کسى باطل شود و بفعليّت نرسد و در آخر کار با صورت قبيحه کفر از دنيا برود که البتّه اهل بهشت نخواهد بود ولى کسيکه با سعادت ذاتى يا اکتسابى يا شفاعت شفعاء يا پس از سوختن و پاک شدن ببهشت برود مخلد است در آن و عطاء الهى هيچگاه از او مقطوع نخواهد بود مؤيّد اين معنى است روايتى که از امام باقر عليه السّلام در کافى نقل نموده و در ذيل آيه شريفه انّ اللّه لا يخفى عليه شى‌ء در سوره آل عمران ذکر شد که دلالت دارد بر آنکه شقاوت و سعادت طفل در شکم مادر مقدر ميشود با شرط بداء که اشاره بامکان تغيير حال او است بتغيير موجبات سعادت و شقاوت در لوح محو و اثبات و بنابراين مراد از ما شاء ربّک در دو آيه کسانى هستند که از استحقاق خلود در جهنّم و بهشت خارج شده‌اند و استعمال کلمه ما باين معنى نادر نيست مانند سبّح للّه ما فى السّموات و فانکحوا ما طاب لکم من النّساء و امثال اينها و مراد از کسانيکه شقى يا سعيد شده‌اند که مستثنى منهم در دو آيه ميباشند آنانند که شقاوت يا سعادت که عبارت از معصيت و اطاعت بنده از خداوند است از آنها تحقّق پيدا کرده باشد اگر چه دوام نداشته باشد و باين اعتبار استثناء از آنها شده است و اشکالى ندارد ولى مفسّرين شقى و سعيد را بکسيکه مستحقّ دوزخ و بهشت شده باشد تفسير نموده‌اند و در مراد از استثناء دچار اشکال شده‌اند مخصوصا نسبت بمستحق بهشت که بادلّه قطعيّه خلود آنها ثابت و محقّق است و در ذيل آيه هم اشاره بآن شده لذا در مجمع ده وجه از مفسّرين عامّه و خاصه براى حلّ اشکال نقل نموده و يک وجه را اختيار فرموده و نسبت بجمع کثيرى از مفسّرين عامّه و خاصه داده و حاصل اين وجه آنستکه کسانيکه مؤمن و معصيت کارند چندى در جهنّمند و پس از آن داخل بهشت ميشوند و اينها تا در جهنّمند در زمره اشقياء محسوبند و چون داخل بهشت شدند از سعداء ميباشند و استثناء از خلود در دو آيه بملاحظه اين جماعت است نهايت آنکه در آيه اوّل باعتبار انتهاء امر و در آيه دوّم باعتبار ابتداء امر است و براى
جلد 3 صفحه 110
تصحيح نفى خلود گفته‌اند دوام چنانچه با منقطع الآخر بودن منافى است با منقطع الاول بودن هم منافى است و مراد از کلمه مادر ما شاء ربّک در اوّل اشخاص مذکوره‌اند و در ثانى وقت معيّن در بدو امر است و مؤيد اين معنى است روايتى که از امام باقر عليه السّلام در صافى نقل فرموده که اين دو آيه در غير اهل خلود است از اهل شقاوت و سعادت و در مجمع هم چند روايت از ابن عبّاس ره و غيره براى تأييد اين وجه ذکر شده و انصاف آنستکه اگر اشکالى باشد اين وجه احسن وجوه است و در نفحات وجه ديگرى ذکر فرموده و نسبت باکثر مفسّرين داده و ظاهرا آنرا اختيار نموده و آن اين است که مقصود از استثناء بيان نفوذ اراده الهى است که اگر بخواهد عذاب را از اشقياء رفع و نعمت را از سعداء قطع ميفرمايد ولى نخواسته و نميکند براى دلالت ادلّه قطعيّه بر خلود و مؤيّد اين معنى است ذيل آيه اوّل که دلالت بر نفوذ اراده الهيّه دارد و ذيل آيه دوّم که دالّ بر عدم انقطاع نعمت است و قمّى ره نار و جنّت را بعذاب برزخ و بهشت دنيا که ارواح اهل ايمان منتقل بآن ميشود تفسير فرموده و عطاء غير مجذوذ را باعتبار اتّصال آن بنعيم آخرت دانسته و فرموده اين ردّ کسانى است که منکر عذاب قبر و ثواب و عقاب در دنيا و عالم برزخ شده‌اند و فيض ره فقط اين وجه را ذکر و تأييد فرموده بآنکه خلود در کلام الهى مقيّد بمادامت السّموات و الارض شده و ظاهر از سماوات و ارض آسمانها و زمين دنيا است و بروايتى که از امام صادق عليه السّلام وارد شده است که در قيامت صبح و شبى نيست و عذاب بامداد و شام اشقياء در آتش برزخ است که خدا فرموده النّار يعرضون عليها غدوّا و عشيّا و يوم تقوم السّاعة أدخلوا آل فرعون اشدّ العذاب و بنابراين مراد از استثناء انقطاع عذاب و ثواب آنها است بفواصلى در برزخ يا بعد از فناء دنيا و قبل از تعيين تکليف آنها در آخرت و اين وجه را در مجمع نسبت بشيخ طوسى قدّس سرّه داده و از آنجناب نقل نموده نسبت آنرا بجمعى از مفسّرين خاصه و بنظر حقير اين معنى از جهاتى خلاف ظاهر است حتى از همان جهت که فيض ره آنرا مؤيّد اين تفسير قرار داده چون ظاهر جمله مادامت السّموات و الارض آنستکه براى تأکيد خلود ذکر شده و آنکه اين جمله از الفاظ تأييد است يعنى از الفاظى است که در کلام عرب از معناى حقيقى خود منسلخ شده و بطور کنايه در مقام اثبات دوام و ابديّت براى امرى ذکر ميشود چنانچه در مجمع بيان شده و
جلد 3 صفحه 111
امثله ديگرى هم ذکر فرموده‌اند و والد ما جد حقير در شفاء الصّدور آن الفاظ را استقصاء فرموده لذا بعيد است در آيه شريفه معناى حقيقى اين جمله اراده شده باشد و بر فرض اراده مراد آسمان و زمين مناسب با عالم آخرت است چون از تفريع بر آيات سابقه معلوم ميشود که اين دو آيه در مقام بيان حال اهل محشر و جمع شدگان در روز قيامت است و مربوط بعالم برزخ نيست و در اين مقام وجه ديگرى براى حلّ اشکال بنظر حقير رسيده و آن اين است که مراد از استثناء در آيه اوّل انتقال معصيت کاران از اهل ايمان باشد از جهنّم به بهشت و در آيه دوّم مراد استثناء سابقون مقرّبون باشد از خلود در بهشت جسمانى و اشاره بفائز شدن ايشان باشد بمقام رضوان و سايه عرش و مقامات رفيع‌تر و اين منافات ندارد با ادلّه خلود سعداء در بهشت چون اين مقامات هم از بهشت است نهايت آنکه بهشت روحانى است که لذّت آن فوق لذائذ جسمانى است و جنّتى که در آيه دوّم ذکر شده ظاهر در بهشت جسمانى است که متبادر از جنّت در اذهان عامّه است و براى رفع توهّم زوال نعمت از سعداء بملاحظه ظاهر استثناء در ذيل آيه تصريح شده بآنکه عطاء الهى از ايشان قطع نخواهد شد اين چند وجه که براى دفع اشکال ذکر شد غير از وجهى است که در بدو امر از ظاهر آيات بنظر حقير رسيد و بيان شد و بر آن تقريب اشکالى وارد نيست تا محتاج بجواب باشد چنانچه اشاره شد و تعجّب از آنستکه حضرات مفسرين اين وجه را بعنوان دفع اشکال هم ذکر ننموده‌اند و بذکر وجوه رکيکه پرداخته‌اند که حقير از نقل آنها اعراض نمودم و بعضى گفته‌اند خداوند داناتر است بمراد از استثنائى که فرموده و اين کاشف از کمال اهمّيت باشکال است و عيّاشى ره از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مراد از بهشت و آتش در اين آيات دوستى آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و دوستى دشمنان ايشان است و بنابراين هم بايد تقرير استثناء بتقريب اوّل شود و اللّه اعلم ..