تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِي شَکٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاکُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (104) وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِينَ (105) وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُکَ وَ لا يَضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (106) وَ إِنْ يَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَ إِنْ يُرِدْکَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (107)
ترجمه
بگو اى مردمان اگر باشيد در شکّ از دين من پس نمى‌پرستم آنانرا که مى‌پرستيد از غير خدا ولى مى‌پرستم خدائيرا که ميميراند شما را و مأمور شدم که باشم از گروندگان
و آنکه مستقيم کن توجّهت را بدين که ثابت باشى بحقّ و مباش البتّه از مشرکان
و مخوان از غير خدا آنچه نفع نمى‌بخشد تو را و ضرر نميرساند تو را پس اگر بجا آوردى همانا تو در آنهنگام باشى از ستمکاران
و اگر برساند تو را خدا ضررى پس نيست دفع کننده‌اى مر آنرا مگر او و اگر بخواهد براى تو خيرى را پس نباشد منع کننده‌اى مر فضل او را ميرساند آنرا بهر کس ميخواهد از بندگانش و او است آمرزنده مهربان.
تفسير
پيغمبر اکرم پس از ارشاد و انذار کفّار که مستفاد از آيات سابقه بود مأمور شد از جانب خداوند که دين خود و آباء گرامش را بعالميان اظهار فرمايد تا اگر شکّى در اعتقاد آنحضرت و حقّيّت دين او داشته باشند رفع شود چون حقّ به اظهار و بيان واضح و آشکار ميشود لذا صريحا نفى شرک و اقرار بتوحيد فرمود با اشاره بآنکه اختيار حيات در کف قدرت الهى است اگر خواسته باشد تمام مردم را در يک آن ميميراند و آنکه از طرف خداوند مأمور شده است به اختيار دين حق و استقامت در آن و توجّه تام و تمام بآن بدون ميل بباطل و شرک بنابراين آيه دوم عطف است بر ما سبق نهايت آنکه تصريح شده است در آن بلفظ امر براى افاده تاکيد و رفع شبهه دلالت
جلد 3 صفحه 55
آن بر وجوب تا کفار بدانند مأموريّت حضرت نسبت به استقامت و جدّيّت تام در ترويج دين حق حتمى است گويا فرموده و گفته شد بمن که استقامت کن بتمام همّت و توجّه قلب براى رواج دين حقّ و محو باطل و نفى شرک و در آيه سوم اشاره شده است بعلّت نهى از شرک که بى‌فائده بودن است در دنيا براى عجز خدايان باطل از کمک نمودن نسبت به پرستش کنندگان خودشان خواه ايصال نفع باشد خواه دفع ضرر و استحقاق عقوبت است در آخرت براى آنکه شرک ظلم بزرگى است و معلوم است که خطاب اگر چه در ظاهر متوجّه به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است ولى مقصود مردمند چنانچه قمّى ره فرموده و در آيه چهارم تصريح شده است بآنکه در ملک وجود مؤثرى جز اراده الهى نيست و رادع و مانعى ندارد پس بايد با او ساخت و از غير او به او پرداخت و اينکه در ضرر تصريح به اراده نشده است با آنکه ايصال و مس ملازم با اراده است براى اشاره بآنستکه اراده الهى اوّلا و بالذّات بخير تعلّق دارد و اينکه احيانا بمقابل آن متعلّق ميشود باقتضاء عمل و کسب بندگان است و اينکه از ضمير راجع به خير عدول به اسم ظاهر که فضل است شده براى اشاره بآنستکه هر خيرى که از خداوند به خلق عائد شود فضل است چون بنده بواسطه عمل حقّى بر خدا پيدا نميکند و معناى استحقاق بعمل قابليّت براى تفضّل است چنانچه قبلا بيان و تحقيق شده و اراده الهى بهيچ وجه تخلّف از مراد پيدا نميکند و ردّ آن ممکن نيست و دائما فيض از مبدء فيّاض بر وفق حکمت و مشيّت بموادّ قابله ميرسد و متعقّب برحمت در نتيجه طاعت و مغفرت در صورت معصيت است اگر مقرون بتوبه و انابه شود انشاء اللّه تعالى.