تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ (36) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ (37) قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّکُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (38) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَ إِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (39) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِيکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ کَرِيمٌ (40)
قالَ نَکِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَ تَهْتَدِي أَمْ تَکُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (41) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَ هکَذا عَرْشُکِ قالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَ کُنَّا مُسْلِمِينَ (42) وَ صَدَّها ما کانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها کانَتْ مِنْ قَوْمٍ کافِرِينَ (43) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (44)
ترجمه
پس چون آمد سليمان را گفت آيا مدد ميکنيد مرا بمال پس آنچه داد مرا خدا بهتر است از آنچه داد شما را بلکه شما بهديه خود شاد ميشويد
باز گرد بسوى آنها پس هر آينه ميآورم آنها را بلشکرهائى که طاقت نباشد آنها را بآن لشگر و هر آينه بيرون خواهم کرد آنها را از سبا ذليلان با آنکه آنها خوار باشند
گفت اى جماعت کدام يک از شما مى‌آورد نزد من تخت او را پيش از آنکه بيايند نزد من با آنکه منقادان باشند
گفت پليد سرکشى از جن من ميآورم نزد تو آنرا پيش از آنکه برخيزى از جايت و همانا من بر آن تواناى امينم
گفت آنکس که بود نزدش دانشى از کتاب من ميآورم نزد تو آنرا پيش از آنکه برگردد بسوى تو نظرت پس چون ديد آنرا برقرار نزدش گفت اين از فضل پروردگار من است تا بيازمايد مرا که آيا شکر ميکنم يا ناشکرى مينمايم و کسيکه شکر کند پس جز اين نيست که شکر ميکند بر نفع خود و کسيکه ناشکرى کند پس همانا پروردگار من بى‌نياز و داراى کرم است
گفت ناشناس کنيد براى او تختش را به بينيم آيا مى‌شناسد يا ميباشد از آنانکه نميشناسند
پس چون آمد گفته شد آيا اينچنين است تخت تو گفت گوئيا آن آنست و داده شديم دانش را پيش از آن و بوديم مسلمانان
و بازداشته بود او را آنچه بود که ميپرستيد غير از خدا همانا او بود از گروه کافران
گفته شد مر او را داخل شو در قصر پس چون ديد آنرا پنداشتش گودال آبى و بالا زد دو ساقش را گفت همانا آن قصرى است صاف و درخشان شده از آبگينه‌ها گفت پروردگارا بدرستيکه من ستم کردم بر خودم و تسليم شدم با سليمان براى خداوندى که پروردگار جهانيان است.
تفسير
پس از وصول هديه بلقيس و حامل آن به پيشگاه حضرت سليمان
جلد 4 صفحه 151
بحامل فرمود آيا شما ميخواهيد با من کمک مالى کنيد با آنکه آنچه خدا بمن عطا فرموده از نبوت و سلطنت و علم و حکمت بهتر است از آنچه بشما داده از جاه و مال و جلال پس من حاجتى بشما و مالتان ندارم و موجب خوشنودى من نميشود شما بهديه خودتان که مال دنيا است خوشحال ميشويد و اعتنا داريد من شما را بدين حق و توحيد دعوت ميکنم شما براى من هديه ميفرستيد بر گرد با هديه خود بسوى بلقيس و قومش پس قسم بخدا بياورم براى سرکوبى آنها لشگرهائيکه قدرت مقابله با آنرا نداشته باشند و بتحقيق بيرون کنم آنها را از اراضى سبا در حالتى که خوار و ذليل باشند بزوال ملک و عزّت و گرفتارى بفقر و اسارت و بعضى أ تمدّونّي بنون واحده مشدّده قرائت نموده‌اند و قمى ره فرموده پس بر گشت بسوى بلقيس فرستاده او و قضايا را عرضه داشت و او را مطلع از قوّت حضرت سليمان نمود و او دانست که چاره‌ئى ندارد و بجانب آنحضرت کوچ نمود و گفته‌اند از مجموع قضايا يقين به نبوت حضرت پيدا کرد و عازم بزيارت و انقياد و اطاعت گرديد و اشراف قوم هم قبول نمودند که متابعت کنند و چون حضرت از اقبال آنها بجانب خود مطلع شد خواست قدرت و عظمت خداداد خود را باو ارائه دهد تا موجب مزيد معرفت و اذعان کامل او بمقام نبوت گردد و بأعيان مجلس فرمود کدام يک از شما تخت بلقيس را نزد من حاضر ميکند پيش از آنکه آنها بيايند نزد من در حاليکه مسلمان باشند و گفته‌اند چون اوصاف تخت بلقيس را شنيده بود و تمايل او را باسلام احراز فرموده بود ميخواست قبلا تخت او را تصرّف نمايد چون بعد از رسميّت اسلام او تصرف در مالش حرام بود و بنظر حقير اينمعنى از اخلاق انبياء دور است و ظاهرا مراد از اسلام انقياد و تسليم است و مقصود همان ارائه قدرت و عظمت بوده که بدوا ذکر شد در هر حال يکى از بنى جان که بسيار پليد و متمرّد از امر حضرت بود و اخيرا تسليم شده بود و سريع السير و با جربزه بود عرضه داشت که من پيش از آنکه از مجلس حکومتت برخيزى تخت بلقيس را برايت حاضر ميکنم و گفته‌اند تا نيمه روز معمولا براى حکومت جلوس ميفرمود و اظهار توانائى در انجام امر و امانت در حفظ و ايصال آن نمود و مقصودش اين بود که مطمئن باشيد در جواهراتش تعدّى و تفريطى روى نخواهد داد و قمى ره فرموده حضرت سليمان بعد از آنکه عفريت اين اظهار را
جلد 4 صفحه 152
نمود فرمود من ميخواهم زودتر از اين حاضر شود پس آصف بن برخيا عرض کرد من حاضر ميکنم آنرا پيش از آنکه بر گردد بسوى تو چشمت و ظاهرا مقصود آن باشد که الآن بهر چه نظر افکنده‌ئى تا چشم از آن بر دارى و متوجه چيز ديگر شوى من آنرا برايت حاضر ميکنم پس خدا را خواند باسم اعظم و تخت بلقيس از زير کرسى حضرت سليمان بيرون آمد و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت شده که پرسيدند از او که بود آنکسيکه نزد او علمى از کتاب بود فرمود وصى برادرم سليمان بن داود بود و در بصائر و کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرف است و نزد آصف از آن يک حرف بود پس تکلم نمود بآن و خسف شد زمين ميان او و ميان تخت بلقيس تا تخت را بدست خود گرفت بعد زمين بحال اول برگشت زودتر از طرفة العين و نزد ما از اسم اعظم هفتاد و دو حرف است و يک حرف آن مخصوص بخدا است که براى علم غيب خود اختيار فرموده و لا حول و لا قوّة الا باللّه العلى العظيم و در روايت ديگرى از بصائر است که تکلم نمود بآن پس خسف شد زمينى که ميان او و ميان تخت بود و آن دو قطعه زمين تلاقى نمودند و نقل شد تخت از آن قطعه باين قطعه و در روايت ديگرى از کافى است که تکلم نمود بآن پس پاره شد براى او زمينى که در ميان او و سبا بود پس گرفت تخت بلقيس را و گذارد نزد سليمان عليه السّلام پس منبسط شد زمين در کمتر از طرفة العين و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيچيده شد زمين از براى او و عياشى ره از امام هادى عليه السّلام نقل نموده که آنکسيکه داراى علم کتاب بود آصف بن برخيا بود و حضرت سليمان عاجز نبود از معرفت بآنچه معرفت پيدا کرد بآن آصف ولى ميخواست وصى خود را بجن و انس بشناساند تا بدانند که او حجّت است بعد از سليمان عليه السّلام لذا از علمى که خداوند نزد او وديعه گذارده بود آموخت بآصف بامر خدا تا اختلاف نشود در امامتش چنانچه همين معامله را داود با سليمان فرمود بامر خدا براى اثبات امامت و نبوت آنحضرت و تأکيد حجّت از خدا بر خلق و بعد از نقل اين روايات حاجت بذکر اقوال ديگر در تفسير الّذى عنده علم من الکتاب و کيفيت نقل و انتقال تخت نيست و گفته‌اند آصف وزير و خواهر زاده حضرت سليمان بود که عالم بکتب سماوى بود و مراد از کتاب جنس کتب منزله بر انبيا است که معرّف بالف و لام شده و بعضى آنرا لوح محفوظ دانسته‌اند و حضرت
جلد 4 صفحه 153
سليمان بعد از آنکه تخت را در مقابل خود ديد براى اداء شکر نعمت و اخلاص حول و قوت بخدا فرمود اين از تفضّل پروردگار است بر من با آنکه من استحقاق چنين موهبتى را ندارم براى آنکه بيازمايد مرا که آيا شکر گذارى مينمايم و مى‌فهمم که من از خود قوّه‌ئى ندارم يا ناشکرى ميکنم بتصور آنکه من بقوه و قدرت خودم کار ميکنم و کرده‌ام و کسيکه شکر کند بر نفع خود کار ميکند چون شکر موجب دوام نعمت و مزيد آنست و ناشکرى موجب نقص و زوال آن و براى خدا ضررى ندارد چون او بى‌نياز از شکر است و انعامش بمقتضاى بزرگى است که در احسان خود غرضى ندارد و عوضى نميخواهد و گفته‌اند چون ميخواست عقل بلقيس را آزمايش فرمايد دستور داد که هيئت و شکل تخت او را تغيير دادند تا به بيند آنرا مى‌شناسد يا خير و اين شناختن موجب هدايت او بدين حق ميشود يا خير و بعد از آمدن او و ديدن تختش پرسيدند آيا تخت تو اينچنين تختى است براى آنکه امر بر او مشتبه شود و موجب مزيد آزمايش عقل و هوش او گردد و او در جواب گفت گويا اين همان است که دلالت بر کمال عقل و هوش او داشت چون ظاهرا شناخت آنرا ولى نخواست جزما بگويد همان است باحتمال آنکه شايد مثل آن باشد و بعدا اظهار داشت که ما قبل از ديدن اين معجزه علم به نبوت حضرت سليمان پيدا کرديم و اسلام آورديم و مقصودش بعد از مراجعت فرستادگانش بود که حامل هدايا بودند ولى آفتاب‌پرستى بازداشته بود او را از آنکه رسما داخل در دين حق شود چون در بين کفار نشو و نما پيدا کرده بود و سابقه کفر داشت و تا آنزمان اقرار بزبان بر نبوت پيغمبر وقت ننموده بود و بعضى انّها بفتح همزه قرائت نموده‌اند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه حضرت سليمان بازداشت او را از آنکه عبادت غير خدا را بنمايد ولى معناى اول اظهر است و روايت شده که حضرت سليمان پيش از ورود بلقيس امر فرموده بود براى او قصرى ساخته بودند که صحن آن از بلور سفيد بود و از زير آن آب جريان داشت و قمى ره فرموده که در آن آب حيوانات دريائى سير مينمودند و تخت حضرت در صدر عمارت گذارده شده بود و خود بر آن جلوس نموده و بلقيس را احضار فرمود و او چون چشمش بزمين قصر افتاد گمان کرد آب ايستاده است پس لباس خود را از دو ساق پا بالا کشيد و ديده شد موى زيادى که در پاى او بود و حضرت
جلد 4 صفحه 154
فرمود نترس آنچه مى‌بينى آب نيست آن عرصه قصرى است که از بلور صاف و درخشان ساخته شده و بلقيس اظهار ندامت و اقرار بظلم بر نفس خود نمود از عبادت آفتاب يا از گمان بدى که بحضرت برده بود که آن اين بود که ميخواهد او را غرق کند و اقرار باسلام و توحيد پروردگار جهانيان نمود ببرکت معيّت و مصاحبت و حضور در بارگاه سليمانى و حضرت بشياطين امر فرمود که دوائى بسازند براى بردن مو از بدن و آنها اطاعت نموده نوره را تهيه و تقديم داشتند و بلقيس استعمال نمود و حضرت او را براى خود تزويج فرمود.