المیزان جلد۱۰ بخش۹
«بیان آیات»
اين آيات از سنتى الهى خبر مى دهند که همواره در ميان خلقش جارى است ، و آن اين است که خداى سبحان ، با قضايى حق قضاء رانده و تقديرى کرده که نه رد مى شود و نه تبديل ، و آن اين است که به سوى هر امتى رسولى گسيل بدارد تا رسالتها و پيامهايش را به آن امت برساند، آنگاه خودش بين آن رسول و آن امت حکم فصل کند، يعنى آن پيامبر و گروندگان به او را حفظ نموده منکرين را که نبوت آن پيامبر را تکذيب مى کنند هلاک فرمايد.
در اين آيات بعد از بيان آن سنت ، رسول گرامى خود (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) را دستور داده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۱
که به امتش خبر دهد که آنچه در امتهاى گذشته جارى شده بود در اين امت نيز جارى خواهد شد و اين امت هيچگونه امتياز و استثنايى از اين کليت ندارد. چيزى که هست رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم) در آنچه که خداى تعالى تلقينش کرده چيزى براى پاسخ از سوال مشرکين که پرسيده بودند «وقت عذاب کى است» بيان نفرموده و تنها اين را فرموده که «قضاى الهى حتمى است و اين امت (نيز مانند ساير امتها) عمر و اجلى دارد».
همانطور که يک فرد از انسان عمرى دارد و بعد از تمام شدن عمرش اجلش فرا مى رسد. و اما اينکه زمان نزول آن اجل کى است بطور عجيبى مبهم گذاشت . و هيچ اشارهاى به آن نفرمود.
و ما در سابق در تفسير آيه «و ما کان اللّه ليعذبهم و انت فيهم و ما کان اللّه معذبهم و هم يستغفرون» گفتيم که اين آيه خالى از اشعار و اشاره به اين معنا نيست که امت اسلام بعد از رحلت رسول خدا چيزى نميگذرد که نعمت استغفار از آنان گرفته مى شود و آن وقت است که عذاب بر آنان نازل ميشود.
و باز در سابق گفتيم که شواهد همه دلالت دارد بر اينکه اين آيه (يعنى آيه سوره انفال ) مثل همه سوره انفال در مدينه نازل شده ، پس آيات مورد بحث که در مکه نازل شده قبل از آن بوده ، و آن آيات نسبت به اين آيات جنبه شرح و توضيح را دارد. در سوره انفال آنچه در اينجا مبهم ذکر شده توضيح داده ، و اين خبر که امت اسلام چنين و چنان مى شود يکى از اخبار غيبى قرآن کريم است.
ولى بعضى از مفسرين داستان عذابى که خداى تعالى در اين آيات ذکر فرموده حمل بر عذاب آخرت کرده اند، در حالى که زمينه اين آيات با چنين حملى مساعدت ندارد.
«وَ إِمَّا نُرِيَنَّک بَعْض الَّذِى نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّک فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثمَّ اللَّهُ شهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ»:
اصل کلمه «اما نرينک ان نرک - اگر نشانت دهيم»، بوده دو چيز بر آن اضافه شده يکى حرف «ما»، و ديگرى نون تاکيد ثقليه . و ترديد، بين نشان دادن ، و بين توفّى و قبض
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۲
روح کردن براى اين است که يکسان بودن آن دو را برساند، و بفهماند مطلب در هر دو فرض جريان دارد. و معنايش اين است که:
بازگشت خلق و اين امت به هر حال به سوى ما است ، چه اينکه در حال حيات تو عذاب بر آنان نازل کنيم، و چه بعد از وفات تو. و کلمه «ثم» براى افاده تاءخير به حسب ترتيب کلام است ، نه افاده تاءخير زمانى، نميخواهد بفرمايد: خداى تعالى بعد از آنکه امت تو به سويش برگشتند شاهد بر اعمال آنها است ، خير، خدا امروز هم شاهد بر آنان است . و غرض از اين آيه دلگرم کردن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) است ، و هم اين است که زمينه اى باشد براى آيات بعد که مساءله قضاى عذاب را بيان مى کنند.
و معناى آيه اين است که: اى رسول گرامى من ! خوشحال و دلگرم باش که ما آنچه به امت تو وعده داديم واقع خواهيم ساخت، چه اينکه بعضى از آن را در حال حياتت به تو نشان بدهيم ، و چه اينکه تو را قبل از نشان دادن آن قبض روح کنيم ، چون به هر حال زمام آنان به دست ماست ، و ما شاهد و ناظر هستيم بر آنچه که مى کنند، بر آن اعمالى که به خاطر آن اعمال مستوجب عذاب مى شوند، رفتار آنان نه از نظر ما غايب و پنهان مى ماند، و نه ما فراموششان مى کنيم.
در اين آيه التفاتى از متکلم مع الغير (نشانت بدهيم ) به غايب (و خدا شاهد بر اعمال ايشان است ) بکار رفته تا دلالت کند بر اينکه چرا خداى تعالى شاهد بر اعمال امت اسلام است ، و بفهماند علتش اين است که اللّه است و اللّه شاهد بر هر عملى ميباشد و مقتضاى الوهيتش اين است که شاهد بر اعمال هر کسى باشد.
دو قضاء الهی در فرستادن پیامبران برای هدایت مردم
«وَ لِکلِّ أُمَّةٍ رَّسولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسولُهُمْ قُضىَ بَيْنَهُم بِالْقِسطِ وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ»:
اين آيه شريفه از قضائى الهى خبر مى دهد که به دو قضاء تقسيم مى شود:
يکى اينکه هر امتى از امتها رسولى دارد، که حامل رسالت و پيامهاى خداى تعالى به سوى ايشان است ، و ماءمور است آن پيامها را به آنان ابلاغ نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۳
و قضاء دوم اين است که وقتى پيامبر هر امتى به سوى آن امت آمد و رسالت الهى را به آنان ابلاغ نمود، قهرا اختلاف راه انداخته گروهى تصديقش و گروه ديگر تکذيبش کردند در آن زمان خداى تعالى بين آنان قضاء به حق و عدل . ميراند، بدون اينکه به آنان ستم روا بدارد. اين آن معنائى است که از آيه شريفه با کمک سياق و زمينه گفتار استفاده مى شود.
و از آن برمى آيد که در جمله «فاذا جاء رسولهم» کوتاه گويى و حذف بکار رفته و نيز به جاى اسم ظاهر ضمير بکار رفته ، و تقدير کلام چنين است: «فاذا جاء رسولهم اليهم و بلغ الرسالة فاختلف قومه بالتکذيب و التصديق قضى بينهم بالقسط - همين که رسولشان به سوى آنان آمد و رسالت خود را ابلاغ نمود، مردم در تکذيب او و تصديقش دو دسته شدند، پس خداى تعالى به عدالت بين آن دو حکم کرد».
دليل بر اينکه آيه شريفه چنين تقديرى دارد، جمله «قضى بينهم بالقسط و هم لا يظلمون» است، چون قضاوت در جائى درست است که پاى اختلافى در ميان باشد، و چون در جائى که قضاوت و داورى به نفع يک طرف و قهرا به ضرر طرف ديگر است ، و قهرا آن ضرر، يا حقکشى است و يا عذاب ، هر جا که سخن از قضاوت به ميان آيد اين سوال به ذهن شنونده وارد مى شود که آيا اين قضاوت به عدالت است يا حقکشى؟ و آيا در اين قضاوت به آن کسى که عليه او حکم شده ظلم شده است يا نه ، لذا در جمله مورد بحث فرمود: خداى تعالى به عدالت داورى مى کرده ، و به هيچ قومى ستم نميکرده.
و اما اينکه چرا نفرمود: «لکل امة نبى»؟ در پاسخ ميگوئيم: ما قبلا در مباحثى که در جلد دوم اين کتاب پيرامون نبوت داشتيم فرق ميان رسول و نبى را بيان کرديم ، و قضاوتى که در آيه مورد بحث سخن از آن رفته از خواص رسالت است ، نه نبوت.
«وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ»:
اين جمله حکايت سؤ الى است از ناحيه مشرکين از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم )، که زمان اين قضاوتى که خدا وعدهاش را داده کى است، و به دليل اينکه خداى تعالى به رسول گرامى اش دستور داده که در پاسخ آنان بفرمايد: «بگو من براى خودم مالک هيچ ضرر و نفعى نيستم مگر آنچه که خدا خواسته باشد، و براى هر امتى اجل معينى است'»، منظور از آن قضاء، قضاء دنيوى است.
و نيزسؤ ال کنندگان بعضى از مشرکين معاصر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بوده اند، چون از جمله «براى هر امتى اجل معينى است» مى فهميم که خداى تعالى به خاطر نافرمانى يک امت آن امت را قبل از فرا رسيدن اجلش در دنيا هلاک نمى کند.
و نيز از جمله «بگو من مالک نفع و ضرر خويش نيستم...» مى فهميم سؤال کنندگان بعضى از مشرکين معاصر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۴
پس ، اينکه بعضى از مفسرين گفته اند: «منظور از قضاء، عذاب روز قيامت ، و درخواست کنندگان بعضى از مشرکين امت هاى قبل از اسلام بوده اند» گفتارى است که نبايد به آن اعتناء شود.
«قُل لا أَمْلِک لِنَفْسى ضرًّا وَ لا نَفْعاً إِلا مَا شاءَ اللَّهُ لِکلِّ أُمَّةٍ ...»:
جمله سؤالى «متى هذا الوعد ان کنتم صادقين»، در معناى اين است که: چه زمانى پروردگار تو به اين وعده اى که به تو و تهديدى که به ما داده وفا مى کند؟ چه زمانى است که خدا بين ما و بين تو قضاء مى راند، و ما را هلاک و تو و ايمان آورندگان به تو را نجات مى دهد؟ و جو زندگى را براى تو صاف و هموار مى سازد، تا زمين يکسره در اختيار شما قرار بگيرد، و شما از شر ما راحت شويد، و چرا پروردگار تو در اين قضايش عجله نمى کند؟ چون کلام مشرکين کلامى بوده که جنبه تعجيز و استهزاء داشته.
در حقيقت خواسته اند بگويند «پروردگار تو هيچ کارى نمى تواند بکند، و اين تهديدهاى تو، بيهوده اى بيش نيست ، و گرنه چرا عجله نمى کنى و آن را عملى نمى سازى؟» شاهد بر اينکه مشرکين چنين منظورى داشته اند اين است که در آيات بعد که سخن از استعجال مشرکين به ميان مى آورد از آنان حکايت مى کند که گفتند: «لو ما تاتينا بالملائکة ان کنت من الصادقين».
آرى ، گفتار مشرکين اگر شکافته شود چنين معنائى را مى رساند، و چون در چنين معنايى بود خداى سبحان پيامبر خود را تلقين کرد تا در پاسخشان اين حقيقت را بيان کند که خود آن جناب مالک نفع و ضرر خودش نيست، نه مى تواند ضررى را از خودش دفع کند و نه مى تواند منافعش را به سوى خود جلب نمايد، و نه در جلب آن عجله کند، مگر آن ضررهايى را که خدا خواسته باشد از آن جناب دفع شود، و آن منافعى که خدا خواسته باشد به سوى آن جناب جلب شود. وقتى آن جناب مالک نفع و ضرر خود نيست چگونه مى تواند پيشنهاد آنان را عملى ساخته ، در قضاء و عذاب آوردن عجله کند، پس اين استعجال مشرکين از جهالت آنان است.
و آنگاه از اصل سؤال که تعيين زمان نزول عذاب بود پاسخى اجمالى داده و از تعيين وقت اعراض نموده و به بيان ضرورت و حتميت وقوع پرداخته . و علت اينکه از تعيين وقت اعراض نمود اين است که وقت مذکور جزء غيب عالم است ، که به جز خداى تعالى هيچ کس به آن آگاهى ندارد، و از عالم امر است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۵
که خداى تعالى احدى را بر آن مسلط نفرموده ، و همين معنا در تفسير آيات اين سوره گذشت آنجا که فرمود: «و يقولون لولا انزل عليه آية من ربه فقل انما الغيب لله فانتظروا انى معکم من المنتظرين...».
بر اساس قضای الهی، هر امتی، اجل و پايانى دارد
و اما اينکه چرا در پاسخ ، حتميت وقوع آن را ذکر کرد؟ براى اين بود که حتميت وقوع آن عذاب مصداقى بود از يک حقيقت ، که خود از نواميس عامه و سنتهاى جارى در عالم است ، در نتيجه با ذکر حتميت وقوع هم پاسخ را داده و هم به حقيقتى اشاره کرده تا در نتيجه عقده اى که موجب اين سؤال شده حل و شبهه دفع گردد، و آن حقيقت اين است که:
در عالم کون براى هر امتى اجلى است که به هيچ وجه از آن اجل تخطى نمى کند، و آن اجل هم از آن امت تخطى نمى کند، و خواه ناخواه آن اجل خواهد رسيد و هنگام رسيدن نه در واقع شدنش در موقعى که معين شده اشتباه مى کند، و نه در لحظه وقوع ، ساعتى جلوتر و يا عقب تر واقع مى گردد.
بيانگر اين حقيقت جمله «لکل امة اجل اذا جاء اجلهم فلا يستاخرون ساعة و لا يستقدمون» است ، يعنى و شما مسلمين نيز امتى هستيد از امم ، و خواه ناخواه شما نيز مانند ساير امتها اجلى داريد، وقتى اجلتان رسيد نمى توانيد آن را پس و پيش کنيد.
مشرکين وقتى اين کلام را بشنوند، و در آن تدبر کنند قهرا برايشان روشن مى گردد که درخواست بيجايى کرده اند، چون هر امتى حياتى اجتماعى و وراء حيات فردى که مخصوص تک تک افراد است دارد، و حيات اجتماعى هر امتى از بقاء و عمر آن مقدارى را دارد که خداى سبحان برايش مقدر کرده.
و همچنين از سعادت و شقاوت و تکليف و رشد و ضد رشد و ثواب و عقاب سهمى را دارد، که خداى تعالى برايش معين فرموده و اين حقيقت از چيزهايى است که تدبير الهى عنايتى به آن دارد، همچنانکه در تک تک انسانها طابق النعل بالنعل چنين تقديراتى را مقدر فرموده.
بعد از تدبر و درک اين حقيقت آن وقت به ياد شواهد تاريخى مى افتند که آثار باستانى و خرابه هاى عهد کهن و کاخهاى خالى از سکنه با زبان بى زبانى برايشان شرح مى دهد، همچنانکه قرآن کريم اخبار بعضى از اين امتها از قبيل : قوم نوح و عاد، قوم هود و ثمود قوم صالح و کلده و قوم ابراهيم (عليه السلام ) و اهل سدوم ، و سائر مؤ تفکات (قوم لوط) و قبطيان (قوم فرعون ) و اقوامى ديگر را براى آن مشرکين آورده.
پس اين همه اقوام که منقرض شدند، و سر و صدا و آوازه شان به خاموشى گرائيد جز در اثر عذاب الهى و هلاکت دسته جمعى منقرض نشدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۶
و معذب نگشتند مگر بعد از آنکه پيامبرانشان با آيات و معجزاتى روشن بيامد، و هيچ رسولى به سوى آنان گسيل نشد مگر آنکه درباره دين حقى که او آورده بود اختلاف کردند، بعضى ايمان آوردند و جمعى که هميشه اکثر مردم بوده اند دعوت او را تکذيب کردند.
اين داستانها، مؤ منين را نيز راهنمائى مى کند به اينکه امت معاصر پيامبر اسلام نيز - که درباره دين حقى که آن جناب آورده بود اختلاف کردند - بزودى دچار همان سرنوشتى خواهند شد که آن امتها دچار شدند، و آن اين است که بزودى خداى تعالى بين آنان و بين فرستاده خودش قضاوت عملى خواهد کرد، يعنى به همان علتى که آن امتها را عذاب کرد، اينان را نيز عذاب خواهد فرمود، و خداى تعالى در کمين آنان است.
در اينجا به عهده دانشمندان است که به يک نکته توجه کنند و آن اينست که هر چند خداى تعالى سخن را درباره خصوص مشرکين آغاز کرد، ولى در بين اين سخن ، مجرمين از اين امت را نيز تهديد فرمود.
پس همه آن تهديدها شامل مجرمين اين امت نيز مى شود، و چون در ميان اهل قبله مجرمين بسيارند، پس اين امت نيز بايد منتظر عذاب الهى باشد، عذابى لازم و برقرار که خداى تعالى با آوردن آن بين آنان و پيامبرشان حکم فصل خواهد کرد. و آنچه را که شيطان تلقينشان کرده و به دلهايشان افکنده که «اين امت، امتى مورد رحمت است و خدا به احترام پيامبر آنان که نبى رحمت است عذاب دنيايى را از آنان برداشته ، و از چنين عذابى آنها را در امان کرده ، هر چند که در همه اقسام گناهان و خطاها غرق شوند، و هر پرده اى از حيا را پاره سازند» بايد فراموش کنند و متوجه باشند که:
هيچ مسلمانى نمى تواند به چنين خرافه اى معتقد باشد و چگونه ممکن است چنين چيزى را به اسلام نسبت داد، با اينکه در منطق اسلام احدى نزد خدا احترامى ندارد مگر به تقوا؟ و چگونه چنين چيزى از معارف اسلام است با اينکه قرآن مؤمنين را به امثال آيه زير خطاب کرده و فرموده: «ليس بامانيکم و لا امانى اهل الکتاب من يعمل سوء يجز به»؟!
و اى بسا از تجاوزگرانى که از اين مقدار هم تجاوز کرده عذاب آخرت را نيز عطف بر عذاب دنيا کرده و گفته اند که «امت اسلام نه در دنيا عذاب مى بيند و نه در آخرت ، هم نيکوکارش آمرزيده است و هم گنهکارش، و براى اين امت در دنيا باقى نمى ماند مگر اين کرامت که هر چه دلش خواست بکند، براى اينکه خداى عزوجل پرده امنيت به روى اين امت کشيده ، و اما در آخرت برايش باقى نمى ماند مگر مغفرت و بهشت».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۷
و معلوم است که بنا به گفته اينان براى اين ملت و شريعت باقى نميماند مگر يک مشت احکام و تکاليف گزافى که - العياذ باللّه - خداى تعالى ، رب العالمين آنها را بازيچه و سرگرمى خود قرار داده ، نه از مخالفين آن احکام بازخواست مى کند که چرا مخالفت کرديد؟ و نه براى امتثال کنندگان فرقى با مخالفين ميگذارد، بلکه هم امتثال کنندگان را به بهشت ميبرد و هم مخالفين و عاصيان را، (و اگر از آنان بپرسى آخر فايده اين احکام و تکاليف چه بود؟ که اين همه انبياء و اولياء به خاطر آن کشته شدند و رنجها تحمل کردند؟ در پاسخ خواهند گفت : کارهاى خدا چون و چرا ندارد! «لا يسئل عما يفعل و هم يسئلون» و «سبحانه و تعالى عما يقولون علوا کبيرا».
همه اين نظريه هاى باطل ناشى از اعراض از ذکر خدا و دورى از کتاب او است ، که به گفته قرآن کريم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) در قيامت خواهد گفت: «پروردگارا امت من از اين قرآن قهر کردند، و آن را مهجور و متروک گذاشتند».
سرزنش آنان که از روى استهزاء، شتاب در نزول عذاب را درخواست کردند
«قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَابُهُ بَيَتاً أَوْ نهَاراً مَّا ذَا يَستَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ»:
کلمه «بيات» و کلمه «تبييت» به معناى آمدن در شب است ، و غالبا در مورد شرّ استعمال مى شود، مثل اينکه بخواهند از آمدن دشمن در شب خبر دهند.
و از آنجا که جمله «متى هذا الوعد ان کنتم صادقين » در دو آيه قبل در معناى اين بود که درخواست کرده باشند خداى تعالى در فرستادن آن عذابى که آنان را ناگزير از ايمان آوردن بسازد عجله کند، لذا بعد از آنکه در پاسخ آنان فرمود که اين عذاب محقق الوقوع است ، اينک در اين آيه دوباره به توبيخ و مذمت آنان پرداخته ، توبيخ از دو جهت ، اول از اين جهت که در آمدن آن عذاب درخواست تعجيل کردند، با اينکه آن عذاب اگر بيايد ناگهانى خواهد آمد، و اين براى يک انسان عاقل از حزم و احتياط به دور است که از چنين عذابى بر حذر نباشد و در آمدن آن درخواست ، عجله کند، لذا براى افاده اين توبيخ به رسول گرامی اش تلقين کرد که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۸
«قل ارايتم»، بگو به من خبر دهيد «ان اتيکم عذابه بياتا»، اگر عذاب خدا شبانه بيايد «او نهارا»، و يا در روز فرا رسد، با اينکه عذابى است که جز به ناگهانى نمى آيد چون شما از لحظه آمدنش خبر نداريد «ما ذا يستعجل منه» ديگر مجرمين در آمدن چه چيز عجله و شتاب را درخواست مى کنند، آيا در آمدن عذاب درخواست عجله مى کنند با اينکه مجرم خودشان هستند و اگر عذاب بيايد گريبان غير آنان را نميگيرد؟
بنابراين در جمله «ما ذا يستعجل منه المجرمون» التفاتى از خطاب (ارايتم - به من خبر دهيد) به غيبت (يستعجل ) بکار رفته ، و گرنه بايد ميفرمود: «ما ذا تستعجلون منه و انتم مجرمون». و گويا نکته اين التفات اين باشد که خواسته است رعايت حال مجرمين را کرده رو در رو به آنان نفرموده باشد که شما مجرميد و چنين عذابى در پى داريد چون ملاک و علت عذاب در شما هست و آن ارتکاب جرم است.
و توبيخ از جهت دوم اين است که ايمان آوردن را تاخير انداخته اند براى روزى که ديگر ايمان سودى به حالشان نداشته باشد، و آن روز نزول عذاب است ، چون در آن روز پديدار شدن نشانه هاى عذاب بطور قطع ناگزيرشان ميکند به اينکه ايمان بياورند. آرى ، اين معنا تجربه شده که آدمى وقتى مشرف به هلاکت مى شود ايمان مى آورد.
از سوى ديگر ايمان ، خود توبه اى است ، و توبه در هنگام پديدار شدن نشانه هاى عذاب و لحظه اى که آدمى مشرف به مرگ مى شود قبول نمى شود، لذا فرمود: «اثم اذا ما وقع» العذاب («آمنتم به» آيا گذاشتيد وقتى که عذاب واقع شد به آن (به قرآن و يا به خداى تعالى) ايمان آورديد؟ «الن» يعنى آيا در اين لحظه ايمان آورديد؟ در حالى که: «و قد کنتم به تستعجلون» قبلا خود شما درخواست مى کرديد زودتر آن عذاب بيايد، و معناى اين استعجالتان اين بود که بفهمانيد ما اعتنائى به اين عذاب نداريم ، در حقيقت با اين درخواست خود ميخواستيد تهديد خداى تعالى را تحقير و استهزاء کنيد.
«ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظلَمُوا ذُوقُوا عَذَاب الخُْلْدِ هَلْ تجْزَوْنَ إِلا بِمَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ»:
اين معنا به ذهن نزديکتر است که آيه شريفه متصل باشد به آيه «لکل امة اجل»، که در اين صورت آيه اول حتمى بودن وقوع عذاب بر مشرکين و نابود کردن آنان را بيان مى کند، و آيه دوم اين نکته را ميرساند که بعد از وقوع عذاب به آنان گفته مى شود:
حال بچشيد عذاب جاودانه را که همان عذاب آخرت است ، و شما در اين روز کيفر نميشويد مگر به عمل خودتان ، همان اعمالى که مى کرديد و همان گناهانى که مرتکب مى شديد و اين است سزاى شما. و اين خطاب (ذوقوا: بچشيد) خطاب زبانى نيست ، بلکه خطاب تکوينى است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۰۹
ميخواهد بفرمايد: هر عملى عکس العمل و اثرى دارد و ممکن نيست که عذاب کفر و گناه به کافر و گنهکار نرسد. و بنابراين معنا اين دو آيه ، يعنى آيه: «قل ارايتم» تا جمله «يستعجلون» داراى زمينه اعتراض ، و وارد در اين موردند.
«وَ يَستَنبِئُونَک أَ حَقُّ هُوَ قُلْ إِى وَ رَبى إِنَّهُ لَحَقُّ وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ»:
کلمه «يستنبونک» به معناى «يستخبرونک» است ، يعنى از تو خبر ميخواهند. و جمله : «احق هو» بيان همان خبرى است که از آن سوال کرده اند، و ضمير «هو» بطورى که از زمينه کلام بر مى آيد به قضاء و يا به عذاب بر مى گردد، و به هر کدام برگردد برگشت عبارت به يک معنا است ، ميفرمايد: از تو خبرگيرى مى کنند که آيا آن قضاء و يا آن عذاب حق است؟
در اينجا خداى سبحان به پيامبرش دستور داده پاسخ را که عبارت است از اثبات آن عذاب به جميع جهات تاءکيد مؤکد نموده در جواب آنان با سوگند بگويد: اين عذاب حتما و قطعا حق و ثابت است ، براى اينکه مقتضى آن موجود و مانع آن مفقود است.
پس اين که فرمود: «قل اى و ربى انه لحق» (براى اثبات حقيت کلام از چند جهت تاکيد شده ) يکى از جهت سوگند، دوم آوردن کلمه «ان» و سوم آوردن حرف «لام»، و چهارم آوردن جمله به صورت جمله اسميه (آن عذاب حق است )، چون ممکن بود بفرمايد: «قل اى و ربى يحق العذاب و يا يقطع العذاب». و جمله «و ما انتم بمعجزين» بيان عدم مانع است - همچنانکه جمله قبلى وجود مقتضى را اثبات مى کرد - و ميفرمايد: شما نمى توانيد خدا را از فرستادن عذاب عاجز سازيد، و از رسيدن عذاب بر خود مانع شويد.
«وَ لَوْ أَنَّ لِکلِّ نَفْسٍ ظلَمَت مَا فى الاَرْضِ لافْتَدَت بِهِ ...»:
اين آيه به شدت عذاب و اهميت خلاصى از آن در نزد آنان اشاره مى کند. و جمله «و اسروا الندامة» به معناى اين است که ندامت و پشيمانى خود را پنهان و کتمان مى کنند تا گرفتار شماتت و امثال آن نشوند. و ظاهرا منظور از قضاء و عذابى که در آيه شريفه آمده عذاب و قضاء دنيوى است نه غير دنيوى.
مالکيت خداى تعالى با هیچ قدرتی قابل مقايسه نيست
«أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَلَکِنَّ أَکْثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ»:
اين آيه شريفه و آيه بعدش برهانى است بر حق بودن مطلبى که قبلا فرموده بود، و آن اين بود که عذاب مورد تهديد حق است و واقع خواهد شد، و هيچ مانعى نيست که بتواند از وقوع آن منع کند. و صورت برهان چنين است:
آنچه در آسمانها و زمين است از آنجا که مملوک خداى يگانه بى شريک است خداى تعالى مى تواند هر نوع تصرفى که فرض شود در آن بنمايد و هر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۰
تصرفى در آنها به خداى تعالى منتهى مى شود، و غير از خدا هيچ کسى سهمى از اين مالکيت ندارد، و در نتيجه هيچ تصرفى در آن نمى توان کرد مگر به اذن او، پس اگر غير از خداى تعالى کسى تصرف در چيزى کرد تصرف او فقط مستند به اراده خداى تعالى است و به هيچ مقتضى ديگر و خارجی اى مستند نيست. يعنى هيچ مقتضى ديگرى که خارج از ذات مقدس او باشد نمى تواند در ذات و اراده او تصرف و از اراده و فعل او جلوگيرى نمايد. پس ، خداى تعالى آنچه مى کند از جانب خود مى کند، نه اينکه مقتضائى از خارج ذاتش و يا مانعى از خارج در کار او ارتباط و دخالت داشته باشد.
پس ، هر گاه خداى سبحان اراده اى کند آن را به کرسى مى نشاند و انجام ميدهد، بدون اينکه مددکارى او را کمک کند و يا مانعى از کارش و انفاذ اراده اش جلوگيرى کند، و چون وعدهاى دهد وعده اش حق است و تخلف ندارد، و هيچ منصرف کننده اى نيست که او را وادار سازد به اينکه وعده اش را تغيير دهد.
پس اگر با نظرى دقيق در ملک مطلق و حقيقى خداى تعالى نظر کنيم به اين حقيقت هدايت مى شويم و علم پيدا مى کنيم که وعده خداى تعالى وعده حق است ، يعنى آميخته با باطل نيست ، اما چه بايد کرد که اکثر مردم - يعنى عوام الناس - اين نظر دقيق را ندارند و در نتيجه از درک آن عاجزند، و يا اگر توانائى درک آن را دارند به فهم ساده و عوامانه خود اکتفا نموده و به آن علاقه ورزيده ، حاضر نمى شوند از آن دست بردارند، در نتيجه اين اکثريت ، ملک خداى تعالى را به ملک و سلطنت پادشاهان و انسانهائى که بر ساير انسانها سرورى و استکبار دارند قياس نموده ، فکر مى کنند که خداى تعالى نيز مانند يک پادشاه داراى سلطنت و قدرت و ساير چيزهائى است که ديگران درباره اش سر و دست مى شکنند. و او را داراى قدرت مطلقه اى ميدانند که هر کارى بخواهد مى تواند بکند و هر حکمى بخواهد ميتواند براند.
در عين حال گاه مى شود که آنچه مى خواهد واقع نمى شود و يا وعده اى که مى دهد عملى نميگردد، چون مصلحت خود و يا ديگران را در وفاى به آن وعده نمييابد، و يا مانع ديگرى او را از وفاى به وعده اش باز مى دارد. آنگاه ملک و سلطنت خداى تعالى را به چنين سلطنتى قياس نموده ميپندارند که خداى تعالى هم ممکن است در اهدافى که دارد به موانعى برخورد نموده آنچه مى خواهد واقع شود واقع نشود، و آنچه وعده داده به موانعى برخورد کند و نتواند به آن وفا کند. علاوه بر اين خيال مى کنند وعده الهى هم مانند وعده انسانها از مقوله گفتار است که گاهى با خارج منطبق مى شود و گاهى نمى شود.
و حال آنکه حقيقت ملک و سلطنت يک سلطان و سعه قدرت و نفوذ اراده او اين است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۱
که مردم او را به اين اعتبار ميشناسند و چنين اعتقادى درباره او دارند، نه اينکه او در واقع چنين باشد. (واقعيت او همين است که يک انسانى است مانند ساير انسانهاى سراپا حاجت و نقص ، به شهادت اينکه ) وقتى گردش گردون فلک او را زير فشار بلاها و گرفتاريها خرد کرد و در آخر هلاکش ساخت و يا به خاطر عواملى عقائد مردم درباره او دگرگون شد، ديگر نه ملکى برايش باقى مى ماند و نه قدرت و نفوذ اراده اى.
و معناى اينکه درباره اش مى گويند هر کارى بخواهد مى کند و هر چه دوست بدارد برايش فراهم مى شود، اين است که اسباب ظاهرى عالم مساعد با خواست او و موافق با دلخواه او است ، به شهادت اينکه اگر آن اسباب و عوامل مساعدت ننمايد و روى خوش نشان ندهد، همين آقاى پادشاه نيرومند چاره اى به جز تسليم ندارد و نمى تواند با آن قدرت موهومى که براى خود فرض کرده بود اسباب و عوامل جهان را تسليم و خاضع در برابر خود بسازد، همچنانکه نمى تواند در مرگ و حيات و جوانى و پيرى و سلامت و بيمارى و امور بسيارى ديگر دخل و تصرفى بکند.
پس ، روشن گرديد که چنين افرادى نه مالکند و نه ملک ، و نه قادرند و نه نافذ الارادة و نه هيچ چيز ديگر. به خلاف خداى تعالى و ملک و سلطنت و اراده او که او مالک حقيقى خلق خويش است ، به اين معنا که هستى هر موجودى قائم به وجود او و تکون يافته به امر او و تحول پذير به اذن او است ، و هر تصرفى که او در خلق خود مى کند تصرفى است که از پيش خود ميکند نه به خاطر اقتضاى امرى خارج از ذات خود، چون هيچ موجود داراى اقتضائى که خارج از ذات خداى تعالى باشد و خدا را وادار به تصرفى کند وجود ندارد، همچنانکه چيزى که او را از کارش باز بدارد و مانع شود وجود ندارد.
پس هر چيزى و هر اثرى بطور مستقيم و بطور استقلال منسوب به خود خداى تعالى است ، و اگر به غير خدا هم نسبت بدهيم باز به اذن او است ، و به مقدار اذنى است که او به غير خود داده ، با اين حال چگونه ممکن است چيزى از مشيت او تخلف کند و به غير او برگشت نمايد با اينکه در اين ميان غيرى نيست تا چيزى به سوى او رجوع داشته باشد و به آن غير منسوب شود؟
وعدۀ خداى تعالى، تخلف ناپذیر است
و قول خداى تعالى همان فعل او است ، به اين معنا که او کارى را که مى کند آن کار به خودى خود بر مقصود او دلالت مى کند. خوب ، با اينکه معناى قول خدا اين است ديگر چگونه ممکن است که در قول او دروغ راه يابد، با اينکه قول او متن عالم خارج است و عين خارجى است ، قول او منم و توئى و سراسر اين عالم است که هيچ جاى آن دروغ نيست ، دروغ و خطا مختص به مفاهيم ذهنى است ، هر مفهوم ذهنى که با خارج منطبق باشد حقيقت است و خبر دادن از آن خبرى است راست ، و هر مفهوم ذهنى که با خارج منطبق نباشد خلاف حقيقت است و خبر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۲
دادن از آن خبرى است دروغ . و همچنين چگونه ممکن است وعده او باطل باشد با اينکه وعده او عبارت است از همان عملى که او با ما خواهد کرد و فعلا براى ما غايب است و جنبه آينده را دارد که احتمال دارد تحقق بيابد و يا تحقق نيابد، ولى براى خداى تعالى که کليه اسباب را به سوى آن وعده متوجه ساخته غايب نيست و ردخور ندارد.
پس دقت نظر در اين حقايق معناى ملک خداى تعالى نسبت به آسمانها و زمين را براى دانش پژوه متدبر روشن مى سازد و نيز روشن مى سازد که لازمه اين چنين مالکيت اين است که وعده او حق و غير قابل ترديد باشد، و ترديد آن به جز جهل به مقام خداى تعالى هيچ انگيزه اى نداشته باشد.
رده:تفسیر المیزان