المیزان جلد۱۰ بخش۱۸
هر کس در جايى که لايق آن است، قرار داده مى شود
مطلب ديگرى که درباره جمله مورد بحث داريم، اين است که:
وقوع اين جمله، يعنى جملۀ «وَ يُؤتِ کُلَّ ذِى فَضلٍ فَضلَهُ»، که از اعتناء به فضل هر صاحب فضلى حکايت مى کند، بعد از جملۀ «يُمَتِّعکُم مَتَاعاً حَسَناً إلَى أجَلٍ مُسَمًّى» که مى فهماند خداى تعالى، همۀ انسان ها را از زندگى برخوردار مى کند، إشعار به دو نکته دارد:
يکى اين که: مى فهماند منظور از «متاع» در جملۀ اولى، متاع عمومى و مشترک بين همه افراد مجتمع است. و به عبارتى ديگر: منظور از «متاع»، زندگى اجتماعى حسن است، و منظور از «فضل» در جمله دوم، خصوص آن مزايایى است که خداى تعالى، به بعضى افراد در مقابل فضيلتى که دارند، مى دهد.
نکته ديگر اين که: جملۀ اولى، به برخوردارى از زندگى دنيا اشاره دارد، و جملۀ دوم، مربوط به ثواب آخرت است. ثوابى که خداى تعالى در مقابل اعمال صالح مى دهد. اعمال صالحى که قائم به تک تک افراد است.
البته ممکن هم هست اشاره باشد به هر دو نوع پاداش. هم پاداش دنيوى و هم پاداش اخروى، و بخواهد بفرمايد: هر کس در جهات دنيوى، زيادتى با خود بياورد که اقتضاى زيادت در مزيتى از مزاياى اخروى را دارد، خداى تعالى آن مزيت زائد اخروى را به او مى دهد، و هر صاحب زيادت و فضلى را، چه اين که آن زيادت در صفتى از صفات باشد و چه در عملى از اعمال صالح، در مقامى جاى مى دهد که آن صفت و آن عملش، اقتضاى آن مقام را داشته باشد.
و خلاصه کلام، مى خواهد بفرمايد:
هر کسى را در جایى که لايق آن است، قرار مى دهد، نه اين که فاضل در ديندارى و مفضول را، به يک چوب براند، و خصوصيات افراد را ناديده بگيرد و بر روى درجات و منازلى که اعمال و مساعى اجتماعى دارند، خط بطلان بکشد. و چنان نيست که در آن سراى، حال افراد زحمتکش با نشاط و افراد تنبل و کسل يکسان باشد. و حال افراد جدّى، آن هم جدّى در اعمال دقيق و مهم، با حال افراد بازيگر، آن هم بازيگر در اعمالى پست و حقير، يک جور باشد. و همچنين اختلاف هایى که افراد از جهات ديگر دارند، ناديده گرفته شود.
«فَإن تَوَلَّوا فَإنِّى أخَافُ عَلَيکُم عَذَابَ يَومٍ کَبِيرٍ» - يعنى: پس اگر با اين حال (تَتَوَلَّوا) اعراض کنيد. - کلمۀ «تَوَلَّوا»، در اصل «تَتَوَلَّوا»، مخاطب از فعل مضارع باب تفعّل است، نه جمع غايب ماضى آن باب. دليل گفتار ما، کاف خطاب در «عَلَيکُم»، و نيز خطاب هاى متعددى است که در دو آيه قبل بود. پس نبايد به گفتار بعضى از مفسران گوش داد که گفته اند: کلمۀ «تَوَلَّوا»، جمع مذکر غايب، از فعل ماضى باب تفعّل است. چون فساد اين سخن واضح است.
نقد سخن يکى از مفسران، در ارتباط با آیه: «يُمَتِّعکُم مَتَاعاً حَسَناً»
يکى از مفسران، در تفسير جملۀ «يُمَتِّعکُم مَتَاعاً حَسَناً إلَى أجَلٍ مُسَمًّى»، حرف عجيب و غريبى زده و گفته است: «اين جمله، همچنان که در تفسير سوره «يونس» نيز گفتيم، مى خواهد از نجات امت محمّدى، از عذاب انقراض خبر دهد»، و من نفهميدم اين خبر را از کجاى آيه استفاده کرده!
احتمال مى دهم او از اين جا به اشتباه افتاده که خيال کرده آيه شريفه، مى خواهد به امت اسلام شرط کند که اگر به خدا و آياتش ايمان بياورند، خداى تعالى، آنان را به حياتى نيکو خواهد رساند. حياتى که انقراض پذير نباشد. چون امت اسلام شرط را تحقق داده و ايمان آوردند، خداى تعالى هم اسلام را در دنيا منتشر کرد.
وليکن همه مى دانيم با اين که رسول «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، فرستاده خدا به سوى عامه بشر بود، با این حال، عامّه بشر به وى ايمان نياوردند. آن هایى هم که ايمان آوردند، ايمان همگی شان، خالص از نفاق نبود، و خلاصه ايمان زبانی شان از ظاهرشان، به باطنشان راه نيافته و از زبان به قلب نرسيده بود.
و اگر صرف ايمان بعضى از امت با کفر اکثريت امت در تحقق شرط کافى باشد و باعث شود که خداى تعالى عذاب استيصال را از امتى بردارد، اين مقدار ايمان در امت نوح و هود و ساير انبياء نيز وجود داشت. آنان نيز، امت خود را به همان چيزى دعوت کردند که محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دعوت کرد. آن ها نيز، همان شرطى را کردند که آن جناب کرد. ولى ديديم که عذاب عمومى همه را گرفت، و خداى تعالى، تنها مؤمنان را نجات داد: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين».
با اين که قرآن کريم، از نوح و هود و صالح و وعده هایى حکايت کرده که به مردم خود دادند، از آن جمله، از نوح حکايت کرده که به قوم خود گفت: «استَغفِرُوا رَبَّکُم إنَّهُ کَانَ غَفّاراً * يُرسِلِ السَّمَاءَ عَلَيکُم مِدرَاراً * وَ يُمدِدکُم بِأموَالٍ وَ بَنِينَ وَ يَجعَل لَکُم جَنَّاتٍ وَ يَجعَل لَکُم أنهَاراً».
و از هود «عليه السلام» حکايت کرده که به قوم خود فرمود: «وَ يَا قَومِ استَغفِرُوا رَبَّکُم ثُمّ تُوبُوا إلَيهِ يُرسِلِ السَّمَاءَ عَلَيکُم مِدرَاراً وَ يَزِدکُم قَوَّةً إلى قُوَّتِکُم وَ لَا تَتَوَلَّوا مُجرِمِينَ».
و به طور کلّى، از نوح و هود و صالح و انبياء بعد از ايشان «عليهم السلام» حکايت کرده که به قوم خود گفتند: «أفِى اللّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم وَ يُؤَخِّرَکُم إلَى أجَلٍ مُسَمًّى».
و اما اين که آن مفسر گفت: «همچنان که در تفسير سوره «يونس» نيز گفتيم»، ما به تفسير سوره «يونس» او مراجعه کرديم و غير از ادعا، هيچ بيانى نيافتيم، و ما در همان سوره گفتيم که سوره «يونس»، صريح در اين است که خداى تعالى، به زودى در بين امت اسلام و بين پيامبرش قضاوت خواهد کرد، و آنان را عذاب و مؤمنان ايشان را نجات مى دهد. اين سنت الهى است که همواره در امت هاى گذشته جريان يافته: «وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَبدِيلاً».
«إِلى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئٍ قَدِيرٌ»:
اين جمله، در مقام تعليل مطلبى است که جملۀ «فَإن تَوَلَّوا فَإنِّى أخَافُ عَلَيکُم عَذَابَ يَومٍ کَبِيرٍ»، آن را افاده مى کرد، و آن مطلب، مسأله معاد بود. مى فرمود: «اگر اعراض کنيد، من بر شما بيم دارم که گرفتار عذاب روزى بزرگ شويد، زيرا بازگشت شما به سوى خداست».
و اين جمله، در عين اين که تعليل است، ذيلش شبهه اى را که ممکن است در دل کفار خلجان کند و فکر کنند: «چگونه ممکن است که ما بعد از مردن دوباره زنده شويم»، دفع نموده، مى فرمايد: «خدا بر هر کارى توانا است».
و معناى مجموع آيه، چنين است که:
اگر از بت پرستى دست برنداشتيد و حاضر نشديد که خدا را به خلوص بپرستيد، من بر شما مى ترسم از عذاب روزى بزرگ. روزى که در پيش روى شما است، و به زودى با آن مواجه مى شويد. و آن، روز قيامت است. روزى است که بعد از مُردن، دوباره زنده مى شويد. چون بازگشت همه شما، به سوى خدا است، و خدا قادر است بر هر کارى و بر اين که شما را دوباره زنده کند، و از اين کار عاجز نيست. پس بر شما باد که از استبعاد و ترديد در اين مسأله دورى کنيد.
بنابراين، آيه شريفه، خود قرينه اى است بر اين که منظور از: «يوم کبير»، همان روز قيامت است.
قمى، در تفسير خود، بدون ذکر نام امام «عليه السلام» روايت کرده که امام فرموده: منظور از «عذاب يوم کبير»، عذاب دود و صيحه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۶
آيات ۵ - ۱۶ سوره هود
أَلا إِنّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَستَخْفُوا مِنْهُ أَلا حِينَ يَستَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصُّدُورِ(۵)
وَ مَا مِن دَابَّةٍ فى الاَرْضِ إِلّا عَلى اللَّهِ رِزْقُهَا وَ يَعْلَمُ مُستَقَرَّهَا وَ مُستَوْدَعَهَا کُلُّ فى کتَابٍ مُّبِينٍ(۶)
وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلى الْمَاءِ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسنُ عَمَلاً وَ لَئن قُلْت إِنَّکُم مَّبْعُوثُونَ مِن بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ کفَرُوا إِنْ هَذَا إِلّا سِحْرٌ مُّبِينٌ(۷)
وَ لَئنْ أَخَّرْنَا عَنهُمُ الْعَذَاب إِلى أُمَّةٍ مَّعْدُودَةٍ لَّيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْس مَصرُوفاً عَنهُمْ وَ حَاقَ بهِم مَّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۸)
وَ لَئنْ أَذَقْنَا الانسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ کفُورٌ(۹)
وَ لَئنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السيِّئَات عَنى إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ(۱۰)
إِلّا الَّذِينَ صَبرُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ أُولَئک لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کبِيرٌ(۱۱)
فَلَعَلَّک تَارِکٌ بَعْض مَا يُوحَى إِلَيْک وَ ضَائقُ بِهِ صَدْرُک أَن يَقُولُوا لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ کَنزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّمَا أَنت نَذِيرٌ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شئٍ وَکيلٌ(۱۲)
أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ مُفْترَيَاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ استَطعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۱۳)
فَإِلَّمْ يَستَجِيبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَن لا إِلَهَ إِلّا هُوَ فَهَلْ أَنتُم مُّسلِمُونَ(۱۴)
مَن کانَ يُرِيدُ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا وَ زِينَتهَا نُوَفّ إِلَيهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَ هُمْ فِيهَا لا يُبْخَسُونَ(۱۵)
أُولَئک الَّذِينَ لَيْس لهَُمْ فى الاَخِرَةِ إِلّا النَّارُ وَ حَبِط مَا صنَعُوا فِيهَا وَ بَاطِلٌ مَّا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۷
«ترجمه آیات»
آگاه باشيد که مشرکان سينه هاى خود را عقب می کشند تا خود را از خدا (و شنيدن کلام او) پنهان کنند. آگاه باشيد که در همان لحظه که جامه خود را به سر می کشند، خدا از آنچه که پنهان مى کنند و از آنچه که اظهار می دارند، اطلاع دارد، چون که او داناى به اسرار دل ها است. (۵)
هيچ جنبده اى در زمين نيست، مگر آن که خدا رزق او را به عهده گرفته، او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را می داند، رزق همه در کتابى روشن (که همان علم خداست)، معين شده است. (۶)
او، کسى است که آسمان ها و زمين را در شش روز خلق کرد و عرش (قدرت) او بر آب قرار داشت، و غرضش از اين خلقت، آن بود که شما را بيازمايد کداميک بهتر عمل مى کنيد، (با اين حال) اگر تو اى پيامبر، به ايشان بگويى که بعد از مرگ دوباره زنده می شويد، آن هايى که کافر شدند، به طور حتم خواهند گفت: اين قرآن، سحرى است آشکار. (۷)
و ما اگر عذاب آن ها را تا مدتى اندک و معين تأخير بيندازيم، حتما به عنوان مسخره مى گويند: موجب بازداشتن عذاب از آمدن چيست؟ آگاه باشيد که روزى که قرار است بيايد، خواهد آمد و از ايشان بر نخواهد گشت، و فرا می گيرد ايشان را، همان عذابى که به آن استهزاء مى کردند. (۸)
(به طور کلّى، وضع انسان چنين است که) اگر رحمتى را که به وى بچشانديم، از او بگيريم، به نوميدى شديدى گرفتار مى شود، و به خاطر ناسپاسى که دارد و نعمت را از ما نمی داند، اميد برگشتن آن را از دست مى دهد. (۹)
و اگر بعد از بيمارى که به وى رسيده، شفا و عافيتى به او بچشانيم، می گويد دردهاى بدى از من دور شد، و آن چنان شادى مى کند و فخر می فروشد که گويى، بهبودى را از ما ندانسته، و احتمال برگشتن بيمارى را نمی دهد. (۱۰)
مگر آن ها (که در سايه ايمان راستين) صبر و استقامت ورزيدند و عمل صالح انجام دادند، که براى آن ها، آمرزش و اجر بزرگى است. (۱۱)
شايد (علت ايمان نياوردن کفار اين باشد که) تو پاره اى از آيات را که به سويت وحى شده ،به ايشان نرسانده اى، ترسيده اى که بگويند: چرا گنجى بر او نازل نشده؟ و يا چرا فرشته اى از طرف خدا با او نيامده؟ تو فقط بيم دهنده هستى و خداوند، نگاهبان و ناظر بر همه چيز است. (۱۲)
بلکه آن ها مى گويند: قرآن را به دروغ به خدا بسته اى. اگر چنين مى گويند، بگو: شما اگر راست می گویيد، به کمک هر کسى که می توانيد، ده سوره مثل قرآن را بسازيد، و به خدا افتراء و نسبت دهيد. (۱۳)
و اگر آن ها دعوت شما را اجابت نمی کنند، پس بدانيد که قرآن به علم خدا نازل شده و در معبودى جز او نيست، آيا بعد از اين همه سخنان منطقى، اسلام مى آوريد، يا نه؟ (۱۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۸
کسى که از تلاش خود، تنها زندگى دنيا و زينت آن را بخواهد، ما نتيجه تلاش ايشان را به طور کامل می دهيم، و در آن هيچ نقصانى نمی يابند. (۱۵)
اما اين ها، همان هايند که در آخرت، به جز آتش بهره اى ندارند، و آنچه در دنيا تلاش کرده اند، بى نتيجه مى شود، چون هر چه کرده اند، باطل بوده است. (۱۶)
«بیان آیات»
اين آيات، پاره اى از رفتار و گفتار مشرکان در ردّ بر نبوت خاتم الانبياء «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و نيز رفتار و گفتارى که در ردّ کتاب نازل بر آن حضرت داشته اند را، حکايت نموده و از آن ها با ذکر دليل و حجت، پاسخ مى دهد.
از جمله رفتار ناپسندشان اين بوده که: به خداى تعالى، بى حرمتى مى کردند، و از جمله گفتارهاى باطلشان اين بوده که مى گفتند: چرا آن عذابى که ما را بدان تهديد می کنى، نازل نمى شود؟ و چرا با اين پيامبر گنجى نازل نشد؟ و يا چرا همراه او فرشته اى نيامد؟ و يا گفتند: اين قرآن را، وى به دروغ به خدا نسبت مى دهد. البته در اين آيات، پاره اى معارف ديگر نيز خاطرنشان شده است.
«أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَستَخْفُوا مِنْهُ...»:
کلمۀ «يَثنُون»، از باب «ثنى الشَّئ، يَثنَاهُ، ثَنياً» است، بر وزن «فَتَحَ، يَفتَحُ، فَتحاً»، و مصدر آن، يعنى «ثَنَى»، به معناى عطف و پيچاندن است، و نيز به معناى ردّ بعضى بر بعض ديگر است.
صاحب مجمع البيان می گويد: اصل «ثَنشى»، به معناى عطف است. وقتى بخواهى بگویى فلانى را از فلان، يا فلان عمل منصرف کردم، می گویى: «ثَنَيتُهُ عَن کَذَا»، و از همين باب است کلمه «اثنان: دو». چون دومى از هر چيز عطف به اولى آن مى شود، و به سوى آن برگردانده مى شود.
«ثناء» هم که به معناى مدح است، از اين باب است. زيرا در مدح و ستودن، فضايل شخص ممدوح را، يکى يکى ذکر مى کنند. دومى را به اولى و سومى را به دومى عطف می نمايند.
و کلمۀ «استثناء» نيز، از همين باب است. چون در استثناء، نظر خود را به جمله قبل بر می گردانى و افرادى را از آن استثناء می کنى. وى در معناى جملۀ «لِيَستَخفُوا مِنهُ» گفته است: کلمۀ «استِخفَاء» به معناى طلب خفاء چيزى است، و همچنين است کلمۀ «تخفّى»، و همچنين دو کلمۀ «استغشى» و «تَغَشّى»، يک معنا دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱۹
پنهان شدن مشرکان، براى پرهيز از روبرو شدن با دعوت پيامبر «ص»
پس منظور از جملۀ «يَثنُونَ صُدُورَهُم لِيَستَخفُوا مِنهُ»، اين است که مشرکان با سينه هاى خود به طرف عقب متمايل مى شوند و سرهايشان را زير می اندازند تا خود را از شنيدن کتاب آسمانى پنهان بدارند، تا وقتى قرآن خوانده مى شود، به گوششان نخورد.
و اين تعبير، کنايه است از اين که کفار، خود را در هنگام تلاوت قرآن از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و يارانى که نزد آن جناب بودند، پنهان مى کردند که در آن محل ديده نشوند، و على الظاهر حجت بر آنان تمام نگردد.
«ألَا حِينَ يَستَغشَونَ ثِيَابَهُم يَعلَمُ ...» - از اين تعبير چنين بر مى آيد که گويا مشرکان، سرهاى خود را نيز با جامه خود می پوشاندند، و لذا خداى تعالى خبر داد به اين که او می داند و خبر دارد از آنچه مشرکان در خفاء و ظهور انجام مى دهند. پس اين که در هنگام تلاوت قرآن خود را پنهان می نمايند، هيچ سودى به حالشان ندارد. زيرا خداى تعالى پنهان و آشکار آنان را می داند.
بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «يَستَغشَونَ ثِيَابَهُم»، اين است که: شب ها در خانه هاى خود پنهان مى شوند و هنگام خوابيدن، خود را در زير لحاف پنهان مى کنند. چون مخفی ترين حال آدمى، همان حال اضطجاع است. حالى است که آدمى، خود را در زير لحاف قرار مى دهد. و معناى آيه، اين است که:
مشرکان، سينه هاى خود را منحرف مى کنند، تا خود را هنگام تلاوت قرآن، از اين کتاب آسمانى پنهان کرده باشند، ولى خداى تعالى، سرّ و آشکار آنان را در نهفته ترين احوالشان می داند، و نهفته ترين احوالشان، آن حالتى است که براى خواب، لحاف خود را به سر می کشند، و اين توجيه خالى از ظهور نيست.
اين آن معنایى است که سياق آيه افاده مى کند. البته چه بسا معانى ديگرى براى آيه ذکر کرده اند که از سياق آيه بعيد است. از آن جمله گفته اند: ضمير در جملۀ «لیيَستَخفُوا مِنهُ»، به خداى تعالى، يا به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر می گردد.
و معناى آيه، اين است که: خود را از خدا و يا از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پنهان می دارند.
بعضى ديگر گفته اند: معناى جملۀ «يَثنُونَ صُدُورَهُم»، اين است که: سينه هاى خود را بر کفر می پيچند.
جمعى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: سينه ها را از دشمنى با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آکنده می سازند. معانى ديگرى نيز براى آيه کرده اند، که گفتيم همه آن ها بعيد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۰
خداوند متعال، ضامن رزق همه جنبندگان است
«وَ مَا مِن دَابَّةٍ فى الاَرْضِ إِلّا عَلى اللَّهِ رِزْقُهَا ...»:
کلمۀ «دَابّة»، به طورى که در کتب لغت آمده، به معناى هر موجودى است که حرکتى هر چند اندک داشته باشد، و بيشتر در نوع خاصى از جنبندگان استعمال مى شود. اما قرينه مقام آيه، اقتضاء دارد که عموم منظور باشد. براى اين که زمينه کلام، بيان وسعت علم خداى تعالى است. به همين جهت است که به دنبال جملۀ «ألَا حِينَ يَستَغشَونَ ثِيَابَهُم يَعلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعلِنُونَ إنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُور» آمده است.
و اين معنا، يعنى يادآورى رزق تمامى جنبنده ها و اين که خداى تعالى، ضامن آن می باشد، براى اين است که سعۀ علم خدا و آگاهی ااش به همه حالات جنبندگان را اثبات کند، و مقتضى آن است که جملۀ «وَ يَعلَمُ مُستَقَرَّهَا وَ مُستَودَعَهَا»، به منزله عطف تفسير باشد براى جملۀ «عَلَى اللّهِ رِزقُهَا». در نتيجه، برگشت معنا به اين مى شود که: کُلّ جنبده هایى که در زمين هستند، رزقشان بر عهدۀ خداى تعالى است - و هرگز بدون رزق نمى مانند.
پس خداى تعالى، دانا و باخبر از احوال آن ها است. هر جا که باشند، اگر در قرارگاهى معين باشند، قرارگاهى که هرگز از آن خارج نمی شوند، مانند دريا براى ماهى، و نظير صدف که در گوشه اى از ته دريا زندگى مى کند، خداى تعالى، رزقش را در همان دريا مى دهد.
و اگر قرارگاه معينى نداشته باشند و هر جا که هستند، به عنوان موقت اند، مانند مرغان هوا و مسافران دور شده از وطن، و يا آن جا که هستند تا زمانى معين می باشند و پس از مدتى بيرون مى آيند، مانند جنين در رحم مادر، خداى تعالى، رزقشان را در همان جا می دهد.
و کوتاه سخن اين که:
خداى تعالى، آگاه به حال هر جنبده اى است که در پهناى زمين زندگى مى کند. (در آنِ واحد، ناظر احوال و برآرنده حاجت ميلياردها جنبنده است، که در هوا و روى زمين و زير زمين و در شکم مادران هستند)، و چگونه چنين نباشد، با اين که رزق آن ها، به عهدۀ آن جناب است. و معلوم است که رزق، وقتى به روزى خوار مى رسد که روزى دهنده، آگاه به حاجت او و با خبر از وضع او و مطلع از محل زندگى او باشد. چه محل زندگى موقت و چه محل زندگى دائمى اش.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۱
از همين جا روشن مى شود که منظور از دو کلمۀ «مُستَقَر» و «مُستَودَع»، هم آن محلى است که جنبده، فعلا در آن هست، و مادامى که در زمين است و زندگى دنيوى و زمينى را می گذراند، در آن جا قرار دارد. و هم آن محل موقتى است که چند صباحى در آن قرار می گيرد، و سپس از آن جا مفارقت کرده، به محلى ديگر منتقل مى شود.
اين معنایى است که به نظر ما رسيد، ولى بعضى از مفسران گفته اند:
منظور از «مُستَقَر» و «مُستَودَع»، اماکن جنبندگان در حيات و بعد از ممات است. و يا مراد از اين دو کلمه، صلب جنس نر و رحم جنس ماده است. و يا مقصود از کلمۀ «مستقر»، مسکن هایى است که بعد از تولد در زمين دارند، و از کلمۀ «مُستَودَع»، مواد زمينى است که بالقوه بعدها جنبده می شود. ليکن اين معانى از سياق آيه بعيد است، مگر آن که جملۀ «مُستَقَرَّهَا وَ مُستَودَعَهَا» را، جمله اى جداى از سياق دانسته، بگوييم در مقام تفسير ماقبل خود نيست.
و ما در تفسير آيه شريفه: «وَ هُوَ الَّذِى أنشَأکُم مِن نَفسٍ وَاحِدَةٍ فَمُستَقَرٌّ وَ مُستَودَع» مطالبى آورديم، که مناسب با اين مقام است. هر که بخواهد، می تواند به آن جا مراجعه نمايد.
و اما اين که فرمود: «عَلَى اللّهِ رِزقُهَا»، کلامى است که دلالت مى کند بر اين که دادن رزق بر خداى تعالى واجب است، و در قرآن کريم، مکرر آمده که روزى دادن، يکى از افعال مختص به خداى تعالى است، و اين که روزى، حقى است براى خلق، بر عهده خداى تعالى.
به اين آيات دقت فرماييد: «أمَّن هَذَا الَّذِى يَرزُقُکُم إن أمسَکَ رِزقَهُ»، که به خوبى دلالت دارد بر اين که غير از خداى تعالى، روزى دهنده اى نيست.
«إنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو القُوَّةِ المَتِين».
«وَ فِى السَّمَاءِ رِزقُکُم وَ مَا تُوعَدُونَ * فَوَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الأرضِ إنَّهُ لَحَقٌّ مِثلَ مَا أنَّکُم تَنطِقُونَ».
و اين اشکال وارد نيست که چگونه بر خداى تعالى، حقى براى حلق او ثابت می شود. براى اين که اين حق را خود خداى تعالى، بر خود واجب کرده، نه اين که کسى از او طلبکار باشد، و در کلام خداى تعالى، براى اين مطلب نظايرى هست.
مثل اين که مى فرمايد: «کَتَبَ عَلَى نَفسِهِ الرَّحمَة». و يا می فرمايد: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين»، و آيات ديگرى از اين قبيل.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۲
اعتبار عقلى هم مؤيد اين معنا است. براى اين که «رزق»، عبارت است از: هر چيزى که مايه دوام حيات مخلوقات زنده است، و چون هستى اين مخلوقات، از فيض خداى تعالى است، چيزى هم که هستى آن ها بستگى به آن دارد، نيز از ناحيه اوست، و همان طور که خداى تعالى در ايجاد مخلوقات شريکى نداشته، در روزى دادن به آن ها و هر چيز ديگرى که نيازمند به آنند، نيز شريکى ندارد.
«کُلٌّ فِى کِتَابٍ مُبِين » - ما در تفسير سوره «انعام»، آيه ۵۹، و نيز در سوره «يونس»، آيه ۶۱، در معناى «کتاب مبين»، مطالبى ايراد کرديم. خوب است خواننده به آن دو مورد مراجعه نمايد.
مراد از خلقت آسمان ها و زمین، در شش روز
«وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض فى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلى الْمَاءِ»:
بحث پيرامون چگونگى خلقت آسمان ها و زمين را، از طريق آيات کلام اللّه مجيد و رواياتى که در تفسير آن ها از اهل عصمت «عليهم السلام» رسيده، به سوره «حم سجده» موکول مى کنيم، إن شاء اللّه.
در اين جا براى اين که معناى «سِتَّةَ أيّام: شش روز»، و نيز معناى جملۀ «وَ کَانَ عَرشُهُ عَلَى المَاء»، براى خواننده روشن شود، به طور اجمال می گوييم:
ظاهرا منظور از کلمۀ «سماوات»، که صيغه جمع است و همواره در مقابل کلمۀ «أرض»، که صيغه مفرد است، قرار می گيرد، و در آيه مورد بحث مى فرمايد: خدا، آسمان ها و زمين را در شش روز آفريد، تا طبقاتى از موجودات جسمانى باشد که بر بالاى زمين قرار دارد. چون به طورى که اهل لغت گفته اند، کلمۀ «سماء» به معناى هر چيزى است که بر بالاى سر ما قرار گرفته باشد، و معلوم است که بالا و پايين، دو امر نسبى هستند.
پس «سماوات» عبارتند از: طبقاتى از خلق جسمانى و مشهود که بر بالاى کره زمين ما واقع شده، و بر آن احاطه دارند، و احاطه داشتنش، بدين جهت است که زمين کروى شکل است. به دليل آيه شريفه: «يُغشِى اللَّيلَ النَّهَارَ يَطلُبُهُ حَثِيثاً»، که می فهماند شب، فراگير روز است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۳
و آسمان اول، همين آسمانى است که چراغ هاى نجوم و کواکب در آن قرار دارند. پس اين، آن آسمانى است که زمين را در احاطه خود دارد، و يا به عبارتى در بالاى زمين قرار دارد، و زمين را در شب ها، زينت می بخشد. آن چنان که قنديل ها و چلچراغ ها، سقف خانه را زينت مى دهد.
و اما نسبت به بالاى آسمان دنيا در کلام خداى تعالى، چيزى که از وضع آن خبر دهد، نيامده. تنها آيه شريفه «سَبعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقاً» می فهماند که آسمان ها، هفت طبقه روى هم است. و آيه شريفه: «ألَم تَرَوا کَيفَ خَلَقَ اللّهُ سَبعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقاً وَ جَعَلَ القَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمسَ سِرَاجاً» نيز، همين يک نکته را می رساند.
و آيه شريفه: «أوَلَم يَرَ الَّذِينَ کَفَرُوا أنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ کَانَتَا رَتقاً فَفَتَقنَاهُمَا وَ جَعَلنَا مِنَ المَاءِ کُلَّ شَئٍ حَىٍّ أفَلَا يُؤمِنُونَ»، درباره وضع آفرينش آسمان ها می فهماند قبل از آن که به صورت فعلى در آيند، يعنى از يکديگر جدا و متمايز شوند، يکپارچه بودند.
و آيه شريفه: «ثُمَّ استَوَى إلَى السَّمَاءِ وَ هِىَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً قَالَتَا أتَينَا طَائِعِينَ * فَقَضَاهُنَّ سَبعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَومَينِ وَ أوحَى فِى کُلِّ سَمَاءٍ أمرَهَا»، که می فهماند خلقت آسمان ها، در دو روز صورت گرفته، البته نه به روزهاى کره زمين. چون «روز» به معناى يک مقدار معين از زمان است، و لازم نيست که حتما با روز اصطلاحى ما ساکنان زمين منطبق باشد.
آرى، «روز» در هر ظرفى، مقدارى است از زمان. در ظرف زمين، عبارت است از: مدت زمانى که کره زمين، يک بار به دور خودش بچرخد، و در ظرف قمر - البته قمر مخصوص کره زمين - تقريبا برابر است با بيست و نُه روز و نصف. و استعمال کلمۀ «يَوم»، در برهه اى از زمان، استعمالى است شايع.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۴
بنابراين، خداى تعالى، آسمان ها را در دو برهه از زمان آفريده، همان طور که درباره آفرينش زمين فرموده: «خَلَقَ الأرضَ فِى يَومَين... * وَ قَدَّرَ فِيهَا أقوَاتَهَا فِى أربَعَةِ أيّام». پس خلقت زمين در دو روز، يعنى در دو برهه از زمان بوده، و ارزاق آن در چهار روز، که همان چهار فصل باشد، تقدير شده است.
پس آنچه از آيات گذشته به دست آمد، يکى اين بود که:
خلقت آسمان و زمين به اين شکل و وضعى که ما مى بينيم، ناگهانى نبوده و به اين شکل از عدم ظاهر نشده، بلکه از چيز ديگرى خلق شده، که آن چيز قبلا وجود داشته و آن، ماده اى متشابه الاجزاء و روى هم انباشته بوده، که خداى تعالى، اين ماده متراکم را جزء جزء کرد، و اجزاء آن را از يکديگر جدا ساخت. از قسمتى از آن، در دو برهه از زمان، زمين را ساخت، و سپس به آسمان، که آن موقع دود بود، پرداخته، آن را نيز جزء جزء کرد، و در دو برهه از زمان، به صورت هفت آسمان در آورد.
ديگر اين که: آنچه ما از موجودات زنده مى بينيم، از آب آفريده شده اند. پس ماده «آب»، ماده حيات هر جنبنده است.
با مطالبى که گذشت، معناى آيه مورد بحث روشن گرديد. پس اين که فرمود: «هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ فِى سِتَّةِ أيَّامٍ»، منظور از آفريدن آن، جمع کردن اجزاء، و سپس جدا ساختنش از مواد ديگرى متشابه با هم و متراکم در هم است.
و به حکم اين آيات، خلقت آسمان ها در دو روز و خلقت زمين نيز در دو روز - به آن معنايى که براى روز کرديم - صورت گرفته، و در نتيجه از شش روز، دو روز باقی مانده که در آن کارى ديگر شده. (و آن، همان تقدير ارزاق، و يا به عبارتى به حرکت در آوردن زمين، به دور خورشيد است، به نحوى که در اثر دور و نزديک شدنش از خورشيد و نيز در اثر ميل به سوى شمال و جنوب، چهار قسم هوا در زمين پيدا شد: (هواى بهارى، تابستانی، پاييزى و زمستانى، و در نتيجه زمين آماده گرديد براى اين که ارزاق روزى خواران، از آن برويد).
معناى این که فرمود: «و عرش خدا، بر آب قرار داشت»، چیست؟
و اما اين که فرمود: «وَ کَانَ عَرشُهُ عَلَى المَاء»، جمله اى است حاليه، و معناى مجموع آيه، اين است که:
خداى تعالى، در وقتى و در حالى به خلقت آسمان ها و زمين پرداخت که عرشش بر آب بود. و بر آب بودن عرش، کنايه است از اين که مالکيت خداى تعالى در آن روز، بر اين آب مستقر بود، که گفتيم ماده حيات و زندگى است. چون عرش و تخت سلطنت هر پادشاهى، عبارت است از: محل ظهور سلطنت او، و استقرار پادشاه بر آن محل به معناى استقرار مُلک او بر آن محل است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۵
(وقتى مى گويند: فلان سلطان بر تخت سلطنت دست يافت و بر آن مستقر گرديد، معنايش اين نيست که پس از سال ها جنگ و خونريزى، به چهار تخته چوب دست يافته، بلکه معنايش اين است که بر مقام فرماندهى و اداره کشور مسلط شده است).
پس «استواء بر عرش»، به اين معنا است که خداى تعالى، بعد از خلقت آسمان و زمين در دو روز، به امر تدبير مخلوقات خود پرداخت.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «عرش»، ساختن است، و اين معنا را، از جملۀ «مِمّا يَعرِشُون» گرفته اند، که در سوره «نحل»، آيه ۶۸ قرار دارد، و معنايش «مِمّا يَبنُون» است، سخن درستى نيست، زيرا از فهم دور است.
«لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»:
حرف «لام»، براى غايت است، و کلمۀ «يَبلُوَکُم»، از مصدر «بلاء» است، که به معناى امتحان می باشد، و جملۀ «أيُّکُم أحسَنُ عَمَلاً»، بيان آن امتحان است در شکل استفهام. مى خواهد بفهماند: اگر خداى تعالى، آسمان ها و زمين را با آن نظام حيرت انگيزش خلق کرد، براى اين غايت و نتيجه بود که شما را بيازمايد و نيکوکاران شما را از بدکارانتان مشخص سازد.
و معلوم است که «بلاء» و امتحان، هيچ وقت غرض اصلى قرار نمی گيرد. هر امتحانى که در هر جا صورت می گيرد، براى جدا کردن خوب از بد و مرغوب از نامرغوب است، و همچنين است حسنه و سيئه.
يعنى اگر امتحانى صورت می گيرد تا مردم خوب و داراى حسنات از مردم بد و داراى سيئات جدا شوند، اين جدا سازى نمى تواند غرض اصلى باشد، بلکه براى کار و غرضى ديگر است، و آن جزایى است که بر حسنه و سيئه مترتب مى شود. جزاء هم نمى تواند غرض نهایى باشد، آن نيز به خاطر اين است که وعدۀ ممتحن عملى گردد. آن هم ممتحنى که وعده اش حق است.
و لذا مى بينيم خداى تعالى، همه اين امور را به عنوان نتيجه خلقت ذکر کرده و در اين که «ابتلاء»، غايت خلقت است، فرموده: «إنَّا جَعَلنَا مَا عَلَى الأرضِ زِينَةً لَهَا لِنَبلُوَهُم أيُّهُم أحسَنُ عَمَلاً».
و در اين که اين مشخص کردن به چه معنا است؟ فرموده: «لِيَمِيزَ اللّهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّب».
و در خصوص جزاء فرموده: «وَ خَلَقَ اللّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ بِالحَقِّ وَ لِتُجزَى کُلُّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت وَ هُم لَا يُظلَمُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲۶
رده:تفسیر المیزان