المیزان جلد۱۰ بخش۲۲
آنچه تا اينجا گفته شد دو نکته را روشن ساخت: نکته اول اينکه ، مراد از توفيه اعمال و پرداخت کامل اعمال به آنان ، پرداخت کامل نتايج اعمال آنان و رساندن آثارى است که اعمالشان به حسب نظام اسباب و مسببات دارد، نه آن نتايجى که خود آنان از اعمالشان در نظر داشتند، و به اميد رسيدن به آن نتايج ، زحمت اعمال را تحمل کردند، دليلش هم اين است که در اين نشاه از هر عملى آن نتيجه اى عايد صاحب عمل مى شود که همه اسباب و عوامل دست اندرکار آن عمل ، براى آن عمل معين کرده اند، نه آن نتيجه اى که صاحب عمل در نظر گرفته ، و بر اين حساب بايد دانست که چنين نيست که هر کس به هر آرزوئى که دارد برسد، بلکه به آن نتايجى ميرسد که عوامل مؤ ثر در زندگى و افعال او معين کرده باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۱
و خداى تعالى در جاى ديگر از کلام مجيدش از اين حقيقت اينطور تعبير کرده که : «و من کان يريد حرث الدنيا نوته منها و ما له فى الاخرة من نصيب»، ملاحظه مى کنيد که در اين آيه نفرموده : «نوته اياه » - ما هر منظورى که داشته به او ميدهيم بلکه فرموده : «نؤته منها - پاره اى از آن بهره ها را به او ميدهيم».
و باز در جاى ديگر فرموده: «من کان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصليها مذموما مدحورا»، که در اين آيه علاوه بر آن نکته اى که در آيه قبلى بود اين بيان اضافى را هم دارد که چنان نيست که هر کس هر چه بخواهد و به همان مقدار که خواسته به او مى رسد، بلکه زمام امور دنيا به دست خداى سبحان است ، و طبق آنچه سنت اسباب بر آن جريان دارد به هر کس هر مقدار که بخواهد مى دهد و هر چه را نخواهد نميدهد، هر که را که بخواهد مقدم ميدارد و هر که را بخواهد عقب مياندازد.
نکته دوم اينکه اين دو آيه ، يعنى آيه «من کان يريد الحيوة الدنيا و زينتها نوف اليهم اعمالهم» - تا آخر آيه بعدى - حقيقتى از حقايق الهى را بيان ميکند.
بحث روایتی: (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته )
مرحوم کلينى در کافى در ذيل آيه «الا انهم يثنون صدورهم » به سند خود از ابن محبوب از جميل بن صالح از سدير از ابى جعفر، امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: جابر بن عبد اللّه به من خبر داد که مشرکين وقتى پيرامون کعبه به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) برمى خوردند، بعضى ها سر و کمر خود را اينطور خم مى کردند و جامه اى به سر خود مى انداختند تا رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) آنها را نبيند، در اين باره بود که خداى عزّوجل اين جمله را نازل کرد: «الا انهم يثنون ...»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۲
و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابو الشيخ از ابى رزين روايت کرده که گفت : يکى از مشرکين کمر خود را خم ميکرد و خود را با جامه اش پنهان ميساخت.
و در مجمع البيان از على بن الحسين و ابى جعفر و جعفر بن محمد روايت شده که فرمود: کلمه «يثنونى» بر وزن «يفعوعل» است.
و در تفسير عياشى از محمد بن فضيل از جابر از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: مردى از باديه نشينان نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) آمد و عرضه داشت : يا رسول اللّه ! من داراى پسران و دختران و برادران و خواهران و پسر زاده ها و دختر زاده ها و برادر زاده ها و خواهر زاده هائى هستم ، و زندگى بر ما خفيف است - يعنى در سطحى بسيار پايين زندگى مى کنيم - اگر صلاح ميدانى دعا کن خداى تعالى به زندگى ما وسعت و گشايشى دهد.
امام (عليه السلام ) فرمود: وقتى کلام آن مرد به اينجا رسيد گرى هاش گرفت و مسلمانان به حال او رقت کردند، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) اين آيه را تلاوت فرمود: «و ما من دابة فى الارض الا على اللّه رزقها و يعلم مستقرها و مستودعها کل فى کتاب مبين».
آنگاه فرمود: هر کس که اينگونه شکم هاى گرسنه را که رزقشان از ناحيه خداى تعالى ضمانت شده تکفل کند خداى تعالى رزق او را ريزان کند آنچنانکه آب در سراشيبى فرو مى ريزد، آنگاه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) دعا کرد و مسلمانان آمين گفتند.
امام باقر (عليه السلام ) سپس فرمود: شخصى که آن مرد را در زمان عمر ديده و حال او را پرسيده بود به من گفت که آن مرد در جوابم گفت: «بعد از دعاى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) داراى بهترين وضع شدم ، وضعم در ميان افرادى که خدا رزق حلالشان داده از همه بهتر و مالم از همه بيشتر است».
و در الدر المنثور است که حکيم ترمذى در کتاب «نوادر الاصول » خود، و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - و ابن مردويه ، و بيهقى در کتاب «شعب الايمان » از ابن مسعود از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) روايت کرده اند که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: وقتى مقدر شده باشد که يکى از شما در سرزمينى از دنيا برود، براى او حاجتى پيش مى آيد که مجبور شود به آن سرزمين سفر کند و سفر خواهد کرد تا آخرين گامى که مقدر شده بردارد بر مى دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۳
آنگاه در همان نقطه قبض روح و آن زمين در روز قيامت او را بيرون مى اندازد و مى گويد: پروردگارا اين آن امانتى است که به من سپردى.
مؤ لف : تفسير بودن اين روايت براى آن آيه خيلى روشن نيست.
و در کافى به سند خود از ابى حمزه ثمالى از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) در حجة الوداع فرمود: مردم ! آگاه باشيد که جبرئيل (روح الامين ) به دلم انداخت که هيچ انسانى از دنيا نمى رود مگر بعد از آنکه رزقى که برايش معين شده تا به آخر خورده باشد، بنابراين ، از خدا بترسيد و در طلب رزق معتدل باشيد و دير رسيدن چيزى از رزق ، شما را وا ندارد به اينکه آن را با ارتکاب يکى از گناهان طلب کنيد، زيرا خداى تعالى ارزاق را که بين خلق خود تقسيم کرده حلالش را تقسيم کرده ، نه حرامش را. بنابراين هر کس از خدا پروا کند و خويشتندار باشد، خداى عزوجل رزق او را از راه حلال مى رساند و هر کس پرده پوشش خدائى را پاره کند و رزق خويش را از راه غير مشروع به دست بياورد خداى تعالى از باب قصاص همان مقدار از رزق حلال او را دريغ نموده، در عين حال در حساب او محاسبه مى کند.
مؤلف: اين روايت از روايات مشهورى است که هم عامه و هم خاصه به طرقى بسيار، آن را روايت کرده اند.
و در تفسير عياشى از ابى الهذيل از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: خداى سبحان ارزاق را بين بندگانش تقسيم نمود و مقدار بسيارى را زيادى آورده که آن را بين هيچکس تقسيم نکرده و آيه «و اسالوا اللّه من فضله » به همين زيادت اشاره نموده مى فرمايد: از آنچه خداى تعالى زيادى آورده درخواست کنيد.
مؤلف : اين روايت از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نيز نقل شده و ما در تفسير آيه شريفه «و ترزق من تشاء بغير حساب» و آيه شريفه «و اسالوا اللّه من فضله» پاره اى روايات در اين معنا آورديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۴
و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: امير المؤ منين بارها مى فرمود: بدانيد و به يقين بدانيد که خداى عزوجل به هيچ بندهاى هر قدر هم تلاشگر باشد و هر قدر زرنگى و چاره انديشى اش عظيم باشد و بسيار حيله گر و نيرنگ باز باشد اجازه نمى دهد از مقدراتى که او در ذکر حکيم برايش تقدير کرده پيشى گرفته و آن مقدرات را تغيير دهد.
ايها الناس! هيچ انسانى به علت مهارتش نمى تواند پشيزى از آنچه برايش مقدر شده زيادتر به دست آورد و هيچ انسانى به علت حماقت و کودنى اش پشيزى از آنچه برايش مقدر شده کمتر نمى گيرد. و بنابراين کسى که به اين دو نکته علم و اعتقاد داشته و بر طبق آن عمل کند در به دست آوردن بهره اش از ساير مردم راحت تر است ، و کسى که به اين معانى علم دارد و ليکن بر طبق آن عمل نمى کند در خسارتش از همه مردم خاسرتر و زيانکارتر است ، و چه بسيار افرادى که غرق نعمتند ولى خدا به منظور استدراج غرق نعمتشان کرده و چه بسيار گرفتاران و تهى دستانى که خدا خيرشان را در تهى دستى ديده.
بنابراين ، اى تلاشگر در تلاش خود از خدا پروا داشته باش و در شتابت کوتاه بيا، و از خواب غفلتت بيدار شو، و در آنچه از ناحيه خداى عزوجل به زبان پيامبر گرامى اش جارى شده تفکر کن ...
و در کافى به سند خود از ابن ابى عمير از عبداللّه بن حجاج از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: محمد بن منکدر بارها مى گفت من خيال نمى کردم که على بن الحسين (عليه السلام ) فرزندى از خود به يادگار خواهد گذاشت که از خودش بهتر باشد، و چون فرزندش محمد بن على را ديدم رفتم تا او را موعظه اى کنم ، ولى او مرا موعظه کرد.
دوستانش از او پرسيدند به چه چيز تو را موعظه کرد؟ گفت : روزى که هوا بسيار گرم بود به اطراف مدينه رفتم و به ابو جعفر محمد بن على که مردى تنومند بود برخوردم و ديدم که به دست دو غلام و يا آزاد شده سياه تکيه کرده است در دل با خود گفتم سبحان اللّه ! مرد محترمى از محترمين قريش در اين ساعت روز و با چنين حالتى به دنبال دنيا برخاسته جا دارد او را موعظه اى کنم و حتما اين کار را خواهم کرد.
لا جرم به نزديکش رفته سلام کردم ، ايشان در حالى که عرق از سر و رويش مى ريخت با حالتى که بيانگر بى مهرى بود جواب سلامم را داد. عرض کردم : خدا تو را اصلاح کند آيا اين درست است که مردى محترم از شيوخ قريش در اين ساعت و با اين حالت در طلب دنيا باشد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۵
و آيا اگر در همين حال اجلت فرا رسد فکر ميکنى که در چه حالى از دنيا رفته باشى ؟ فرمود: اگر مرگ من در اين ساعت برسد در حالى رسيده که من مشغول طاعت خداى عزوجل هستم و خود و عيالم را از تو و از مردم بى نياز مى کنم ، ترس من تنها از اين است که مرگم در حالى برسد که مشغول گناهى از گناهان باشم . گفتم : بله ، خدا رحمتت کند تو درست گفتى ، من آمدم تو را موعظه کنم تو مرا موعظه کردى.
و در همان کتاب از عبد الاعلى مولاى آل سام روايت کرده که گفت : روزى تابستانى که هوا بسيار گرم بود در يکى از راههاى مدينه به امام صادق (عليه السلام ) برخورده عرض کردم : فدايت شوم آيا با آن وضعى که نزد خداى تعالى و با آن قرابتى که نسبت به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) دارى در مثل چنين روزى چرا خود را به زحمت مى اندازى ؟ فرمود: اى عبد الاعلى به طلب رزق برخاسته ام تا از کسى مثل تو بى نياز باشم.
مؤلف: بين اعتقاد به اينکه رزق تقسيم شود، و بين امر به طلب رزق منافاتى نيست و اين معنا روشن است.
و در الدر المنثور است که طيالسى و احمد و ترمذى - وى حديث را حسن دانسته - و ابن ماجه و ابن جرير و ابن منذر و ابوالشيخ در کتاب «العظمة » و ابن مردويه و بيهقى در کتاب «الاسماء و الصفات » از ابى رزين روايت کرده اند که گفته است : به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) عرضه داشتم پروردگار ما قبل از آنکه خلق خود را بيافريند کجا بود؟ فرمود: در عمائى بود که ما تحت و مافوق آن هوا بود، و عرش خود را بر آب خلق کرد.
مؤلف : کلمه «عماء» به معناى ابر و مه غليظى است که جلو ديد چشم را بگيرد و کلمه «ما» در «ما تحت و مافوق » موصوله است و مراد از «هوا» فضائى است که از هر چيز خالى باشد، همچنانکه در جمله «افئدتهم هواء - دلهايشان خالى است » به اين معنا آمده.
ممکن هم هست حرف «ما» نافيه و کلمه «هواء» به همان معناى معروفش باشد که در اين صورت منظور از آن جمله ، اين مى شود که : خداى تعالى در عمائى بود که مانند ساير عماءها (ابرها) بالا و پائينش را هواء احاطه نداشت.
و اين روايت از روايات تجسم است (که يا بايد طرح و طرد شود، و يا توجيه گردد)،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۶
و لذا آن را توجيه کرده اند به اينکه تعبير به عماء کنايه است از غيب ذات که ديدگان از ديدنش ناتوان و عقول از درکش حيرانند.
و در همان کتاب است که احمد، بخارى ، ترمذى ، نسائى و ابوالشيخ در کتاب «العظمة » و ابن مردويه و بيهقى در کتاب «الاسماء و الصفات » همگى از عمران بن حصين روايت کرده اند که گفت : اهل يمن به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) عرضه داشتند: يا رسول اللّه ! بما خبر بده از اول اين امر که چگونه بوده است ؟ فرمود: خداى تعالى قبل از هر چيز بود، و در آن هنگام عرش او بر آب بود، و در لوح محفوظ ذکر همه چيز را نوشت و آنگاه آسمانها و زمين را خلق کرد.
(در اين هنگام شخصى ) ندا در داد که : اى پسر حصين ماده شترت رفت ، من (رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و مردم يمن را ترک گفته ) به دنبال شترم روانه شدم ديدم حيوان به طمع آب سرابهائى را که در بيابان از دور مى بيند تعقيب مى کند، و خلى متاسف شدم و دلم مى خواست از شترم چشم پوشى کرده خود را به حضور رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) برسانم.
مؤ لف : عده اى از رجال حديث اين روايت را از بريده نقل کرده اند، و در آخر روايت آنان آمده که بريده گفت : سپس شخصى نزدم آمد و گفت : ماده شترت فرار کرد، من از محضر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بيرون آمدم ، ولى برق سراب نگذاشت ببينم شتر در کدام طرف بيابان است ، و خيلى دلم مى خواست از آن صرف نظر کنم . و اينکه يک جريان به دو نفر نسبت داده شده خود دليل بر سستى و بى اعتبارى اين دو حديث است.
رواياتى در ذيل جمله: «ليبلوکم ايکم احسن عملا» و بيان مراد از نيکوکارتر بودن
و باز در همان کتاب در ذيل جمله «ليبلوکم ايکم احسن عملا» آمده که داوود بن محبر (مرکب ساز) در کتاب «العقل » و ابن جرير و ابن ابى حاتم و حاکم در «التاريخ » و ابن مردويه از ابن عمر روايت کرده اند که گفت : وقتى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) آيه «ليبلوکم ايکم احسن عملا» را تلاوت کرد، پرسيدم : يا رسول اللّه ! معناى اين جمله چيست؟
فرمود: معنايش اين است که خدا مى خواهد شما را بيازمايد و معلوم کند عقل کدامتان بهتر است . آنگاه فرمود: و عقل آن کسى از شما بهتر است که از همه شما بيشتر از گناه و محارم الهى پرهيز کند و به طاعت خدا داناتر - و در نسخهاى ديگر عامل تر - باشد.
و در کافى با ذکر سند از سفيان بن عيينه از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در تفسير اين کلام خداى عزوجل «ليبلوکم ايکم احسن عملا» فرمود: منظور خداى تعالى اين نيست که کداميک از شما زيادتر عمل مى کنيد، بلکه منظور اين است که کداميک بيشتر به واقع اصابه مى کنيد، يعنى درست تر عمل مى کنيد، و (منشاء همه درستى ها) و اصابه ها همانا ترس از خدا و نيت صادق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۷
آنگاه فرمود: عمل را باقى گذاشتن (و به آن ادامه دادن و تمرين کردن ) تا زمانى که خالص شود سخت تر است از خود عمل ، و عمل خالص آن عملى است که منظورت از انجام آن اين نباشد که غير از خدا کسى تو را در برابر آن ستايش کند، و اين چنين نيتى از خود عمل دشوارتر است . البته اين را هم بدانيد که نيت ، خود همان عمل است . آنگاه اين آيه را تلاوت کردند: «قل کل يعمل على شاکلته ».
مؤلف: اينکه امام فرمود: «بايد بدانيد که نيت، همان عمل است» معنايش اين است که عمل هيچ اثرى ندارد مگر طبق آن نيتى که با عمل بوده.
و صاحب تفسير نعمانى به سند خود از اسحاق بن عبدالعزيز از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل جمله «لئن اخرنا عنهم العذاب الى امة معددة » فرمود: منظور از «عذاب » خروج مهدى (عليه السلام )، و منظور از «امت معدوده » اهل بدر و اصحاب آن جنگ است.
مؤلف : اين معنا را کلينى در کافى و قمى و عياشى در تفسير خود از امام على و امام باقر و امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده اند.
و در مجمع البيان است که بعضى گفته اند: منظور از امت معدوده اصحاب مهدى (عليه السلام ) است که عددشان سيصد و ده و اندى نفر است - به مقدار عدد اصحاب بدر - که در روز ظهورش در يک ساعت دور آن جناب جمع مى شوند، همانطور که قطعات ابرهاى پائيزى دور هم جمع مى شوند. آنگاه گفته است : اين معنا از امام ابى جعفر و ابى عبد اللّه (عليه السلام ) روايت شد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۸
و در تفسير قمى در ذيل جمله «الا الذين صبروا و عملوا الصالحات» آمده که امام فرمود: يعنى در شدائد صبر مى کنند، و در روز راحتى اعمال صالح انجام مى دهند.
و در الدر المنثور در ذيل آيه «من کان يريد الحيوة الدنيا» آمده که بيهقى در کتاب «الشعب » از انس روايت کرده که گفت: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: وقتى قيامت بپا شود امت من سه طائفه خواهند شد:
۱ - فرقه اى که خداى تعالى را به خلوص عبادت مى کرده اند.
۲ - فرقه اى که خداى تعالى را به رياء بندگى مى کرده اند.
۳ - فرقه اى که خدا را عبادت مى کردند تا به سودى دنيوى برسند. خداى تعالى به آنکه به منظور دنيا خدا را عبادت مى کرد مى فرمايد: تو را به عزت و جلال خودم سوگند مى دهم بگو که در عبادتت چه منظور داشتى ؟ در پاسخ مى گويد: منظورم دنيا بود. خطاب مى رسد لاجرم آنچه از راه عبادت جمع کردى برايت سودى ندارد و به سوى آن برنخواهى گشت ، او را به سوى آتش ببريد.
و به آنکه عبادت خدا را ريائى انجام داده است مى فرمايد: تو را به عزت و جلال خود سوگند مى دهم بگو که از عبادت من چه منظورى داشتى ؟ مى گويد: منظورم خودنمائى بود. پس خطاب مى رسد هر عبادتى که مى کردى و با آن خودنمائى مى نمودى به درگاه ما نرسيده در نتيجه آن عبادت ، امروز سودى به حالت ندارد، او را به سوى آتش ببريد.
و به آنکه عبادت خدا را به خلوص انجام مى داده خطاب مى رسد: تو را به عزت و جلالم سوگند، بگو که به چه منظورى مرا عبادت مى کردى ؟ مى گويد: به عزت و جلالت سوگند که تو خود از من بهتر مى دانى که تو را فقط صرفا براى خوشنودى و پاداش خانه آخرتت عبادت مى کردم . خطاب مى رسد: آرى ، راست گفتى اى بنده من ، او را به سوى بهشت ببريد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۶۹
آيات ۱۷ - ۲۴ سوره هود
أَ فَمَن کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِّنْهُ وَ مِن قَبْلِهِ کِتَاب مُوسى إِمَاماً وَ رَحْمَةً أُولَئک يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَن يَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَک فى مِرْيَةٍ مِّنْهُ إِنَّهُ الحَْقُّ مِن رَّبِّک وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ(۱۷)
وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أُولَئک يُعْرَضونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الاَشهَادُ هَؤُلاءِ الَّذِينَ کَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلى الظالِمِينَ(۱۸)
الَّذِينَ يَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونهَا عِوَجاً وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ(۱۹)
أُولَئک لَمْ يَکُونُوا مُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَا کانَ لهَُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ يُضاعَف لهَُمُ الْعَذَاب مَا کانُوا يَستَطِيعُونَ السمْعَ وَ مَا کانُوا يُبْصِرُونَ(۲۰)
أُولَئک الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ(۲۱)
لا جَرَمَ أَنهُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الاَخْسرُونَ(۲۲)
إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبهِمْ أُولَئک أَصحَاب الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۲۳)
مَثَلُ الْفَرِيقَينِ کالاَعْمَى وَ الاَصمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السمِيع هَلْ يَستَوِيَانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَکَّرُونَ(۲۴)
وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أُولَئک يُعْرَضونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الاَشهَادُ هَؤُلاءِ الَّذِينَ کَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلى الظالِمِينَ(۱۸)
الَّذِينَ يَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونهَا عِوَجاً وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ(۱۹)
أُولَئک لَمْ يَکُونُوا مُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَا کانَ لهَُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ يُضاعَف لهَُمُ الْعَذَاب مَا کانُوا يَستَطِيعُونَ السمْعَ وَ مَا کانُوا يُبْصِرُونَ(۲۰)
أُولَئک الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ(۲۱)
لا جَرَمَ أَنهُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الاَخْسرُونَ(۲۲)
إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبهِمْ أُولَئک أَصحَاب الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۲۳)
مَثَلُ الْفَرِيقَينِ کالاَعْمَى وَ الاَصمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السمِيع هَلْ يَستَوِيَانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَکَّرُونَ(۲۴)
وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أُولَئک يُعْرَضونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الاَشهَادُ هَؤُلاءِ الَّذِينَ کَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلى الظالِمِينَ(۱۸)
الَّذِينَ يَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونهَا عِوَجاً وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ(۱۹)
أُولَئک لَمْ يَکُونُوا مُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَا کانَ لهَُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ يُضاعَف لهَُمُ الْعَذَاب مَا کانُوا يَستَطِيعُونَ السمْعَ وَ مَا کانُوا يُبْصِرُونَ(۲۰)
أُولَئک الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ(۲۱)
لا جَرَمَ أَنهُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الاَخْسرُونَ(۲۲)
إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبهِمْ أُولَئک أَصحَاب الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۲۳)
مَثَلُ الْفَرِيقَينِ کالاَعْمَى وَ الاَصمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السمِيع هَلْ يَستَوِيَانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَکَّرُونَ(۲۴)
«ترجمه آیات»
آيا کسى که از ناحيه پروردگارش برهانى چون نور روشن دارد و به دنبال آن نور، شاهدى هم از سوى او مى باشد، و پيش از آن ، کتاب موسى که پيشوا و رحمت بود (گواهى بر آن مى دهد همچون کسى است که چنين نباشد)، آن (حق طلبان و حقيقت جويان ) به او ايمان مى آورند و هر کس از گروههاى مختلف به او کافر شود آتش وعده گاه اوست ، پس تو درباره نور خودت (قرآن ) در شک مباش که آن حق است و از ناحيه پروردگار تو است ، ولى بيشتر مردم ايمان نمى آورند (۱۷)
و کيست ستمکارتر از آن کس که دروغ را به خدا افتراء مى بندد، اينگونه افراد بر پروردگارشان عرضه مى شوند و گواهان خواهند گفت : خدايا اينها بودند کسانى که بر پروردگار خود دروغ بستند، آگاه باشيد که لعنت خدا بر ستمکاران است (۱۸)
همانهايى که راه خدا را مى بندند و آن را کج و معوج نشان مى دهند و به نشاءه قيامت کفر مى ورزند(۱۹)
اينها (بدانند) که نمى توانند خدا را در زمين به ستوه آورند و (اصولا) غير خدا هيچ اوليايى ندارند (و از ناحيه يگانه وليشان ) عذابى مضاعف دارند، نه ديگر قدرت شنوايى برايشان مى ماند و نه نيروى بينايى (۲۰)
اينها همانهايند که (در دنيا) حقيقت ذاتشان را باختند و از دست دادند، و در قيامت اثرى از آن افترائاتشان نمى بينند (۲۱)
در نتيجه در آخرت زيانکارترين افراد نيز همينهايند(۲۲)
کسانى که ايمان آورده اعمال صالح انجام مى دهند و به منظور تقرب به خدايشان براى او تواضع مى کنند، اهل بهشت و در آن جاودانند(۲۳)
مثل اين دو طايفه مثل کور و کر، و بينا و شنوا است ، اگر اين دو طايفه يکسان باشند آن دو طايفه نيز يکسان خواهند بود، پس چرا به خود نمى آيند (۲۴)
«بیان آیات»
از ظاهر اين آيات بر مى آيد که در زمينه دلخوش کردن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و تقويت ايمان آن جناب به کتاب خدا و تاءکيد بصيرتش نسبت به وظيفه اش سخن دارد. پس سياق کلام در اين آيات سياق خطاب به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است ، همانطور که در آيات قبل ، تا آنجا که مشرکين متهمش کردند به دروغ بستن به خدا، روى سخن به آن جناب بود.
بعد از نقل آن اتهام باز روى سخن به آن جناب کرد که عليه مشرکين تحدى کن و بگو: اگر راست مى گويند ده سوره مثل قرآن بياورند و به خدا افترا ببندند. و در آخر به آن جناب امر مى کند به اينکه دلخوش بدارد، و بر علمى که نسبت به خدائى بودن قرآنش دارد ثبات به خرج دهد، يعنى بداند که او بر حق است و به خدا افتراء نبسته ، پس از اينکه اکثر مردم (مشرکين ) از پذيرفتن دعوتش اعراض مى کنند دل چرکين نباشد، و در ايمان و علم خود دچار ترديد نگردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۱
«أَ فَمَن کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِّنْهُ وَ مِن قَبْلِهِ کِتَاب مُوسى إِمَاماً وَ رَحْمَةً»:
اين جمله تفريع و نتيجه گيرى از گفتار سابق است که در زمينه احتجاج عليه افتراء بودن قرآن و استدلال بر خدايى بودن آن سخن داشت . و کلمه «من : کسى که » در آغاز آيه مبتداء است و خبر آن که کلمه «کغيره » و يا چيزى نظير آن است که حذف شده و تقدير کلام چنين است : آيا کسى که از ناحيه پروردگارش داراى بينه و علم قطعى است مثل ديگران است؟
دليل بر اين تقدير دنباله آيه است که هر دو طايفه را نام برده و مى فرمايد: «اولئک يؤمنون به و من يکفر به من الاحزاب فالنار موعده» - دسته اول به آن ايمان دارند - دسته دوم يعنى کسى که از احزاب به آن کفر بورزد آتش موعد او است».
و استفهامى که در آيه شده استفهام انکارى است ، يعنى مى خواهد بفرمايد: اين دو طايفه يکسان نيستند آيا کسى که چنين و چنان باشد مثل کسى است که اينطور نباشد؟ و تو اى پيامبر اين اوصاف را دارى ، پس درباره قرآن ترديد مکن.
معناى «بينه» و موارد اطلاق و استعمال آن
«على بينة من ربه » - کلمه «بينة » صفت مشبهه است و معنايش دليل ظاهر و واضح است ، چيزى که هست بسيارى از امور واضح و ظاهر آنقدر ظهور دارند که هر چه هم متعلق به آنها شود آن را نيز روشن مى سازند، مثل نور که خودش ظاهر و واضح است و هر چه هم متعلق به آنها شود آن را نيز روشن مى سازند، مثل نور که خودش ظاهر و واضح است و هر چه هم نزديکش شود ظاهر مى گردد، و به همين خاطر کلمه «بينة » بسيار مى شود که درباره چيزهائى استعمال مى شود که به وسيله آن چيزهاى ديگر روشن و واضح مى گردد، نظير حجت و آيت که از آن دو، تعبير به «بينه» مى شود. شاهدى را هم که به نفع مدعى شهادت مى دهد از اين رو بينه مى نامند که ادعاى او را روشن مى کند.
در قرآن کريم نيز در آيات زيادى حجت و آيت را بينه خوانده ، از آن جمله : «ليهلک من هلک عن بينة ». و در آيه زير آيت خود را بينه خوانده مى فرمايد: «قد جاءتکم بينة من ربکم هذه ناقة اللّه لکم آية » و در حکايت کلام نوح (عليه السلام ) بصيرت خاص الهى را که خداى تعالى آن را به انبياء خود اختصاص داده بينه خوانده و فرموده : «يا قوم ا رايتم ان کنت على بينة من ربى و آتانى رحمة من عنده ». و نيز مطلق بصيرت الهى را بينه خوانده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷۲
همچنانکه آيه زير ظهور در چنين بصيرتى دارد: «افمن کان على بينة من ربه کمن زين له سوء عمله و اتبعوا اهوائهم » در جاى ديگر خداى تعالى نيز در همين معنا فرموده : «او من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها».
و ظاهرا منظور از بينه در آيه مورد بحث به قرينه مقامى که اين آيه دارد معناى اخير باشد که اختصاص به انبياء ندارد بلکه عمومى است . قرينه و دليل اين معنا جمله بعد از جمله مورد بحث است که مى فرمايد: «اولئک يؤ منون به »، هر چند که از نظر مورد، تنها رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) منظور است ، چون کلام در زمينه اى است که جمله «فلا تک فى مرية منه - پس تو اى پيامبر در آن بينه ترديد مکن » بر آن زمينه متفرع مى شود.
در نتيجه منظور از بينه ، آن بصيرت الهيى است که خداى تعالى به نفس رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) داده بود، نه خود قرآن کريمى که بر آن جناب نازل فرمود، براى اينکه على الظاهر اگر منظور، قرآن بود درست نبود که جمله «فلا تک فى مرية منه »، بر آن متفرع شود.
(براى اينکه اين درست نيست که به آن جناب بفرمايد: تو داراى قرآنى هستى که از ناحيه پروردگارت به تو داده شده پس در آن ترديد مکن ، و اين بر کسى پوشيده نيست ).
خواهى گفت: آخر در قرآن کريم ، قرآن بينه خوانده شده آنجا که فرموده: «قل انى على بينة من ربى و کذبتم به».
مى گوييم: منافات ندارد که در آيه مورد بحث به معناى بصيرت باشد نه به معناى قرآن . زيرا آيه مورد بحث در مقامى است و آيه سوره انعام در مقامى ديگر.
رده:تفسیر المیزان