المیزان جلد۱۰ بخش۳۹
صالح نزد آنان آمد و فرمود: اى قوم ! من از طرف پروردگارتان پيامى برايتان آورده ام ، پروردگارتان مى گويد، اگر از طغيان و عصيان خود توبه کنيد و به سوى من بازگشته ، از من طلب مغفرت کنيد شما را مى آمرزم و من نيز به رحمت خود به سوى شما برميگردم و توبه شما را مى پذيرم ، همينکه صالح اين پيام را رساند عکس العملى زشت تر از قبل از خود نشان داده و سخنانى خبيث تر و ناهنجارتر از آنچه تاکنون مى گفتند به زبان آوردند، گفتند: «يا صالح ائتنا بما تعدنا ان کنت من المرسلين ».
صالح فرمود: شما فردا صبح رويتان زرد مى شود و روز دوم سرخ مى گردد و روز سوم سياه مى شود، و همينطور شد، در اول فرداى آن روز رخساره ها زرد شد، نزد يکديگر شده و گفتند که اينک آنچه صالح گفته بود تحقق يافت ، طاغيان قوم گفتند: ما به هيچ وجه به سخنان صالح گوش نمى دهيم و آن را قبول نمى کنيم هر چند که آن بلايى که او را از پيش خبر داده عظيم باشد، روز دوم صورتهايشان گلگون شد باز نزد يکديگر رفته و گفتند که اى مردم ، آنچه صالح گفته بود فرا رسيد!
اين بار نيز سرکشان قوم گفتند: اگر همه ما هلاک شويم حاضر نيستيم سخنان صالح را پذيرفته ، دست از خدايان خود برداريم ، خدايانى که پدران ما آنها را مى پرستيدند. در نتيجه توبه نکردند و از کفر و عصيان برنگشتند به ناچار همين که روز سوم فرا رسيد چهره هايشان سياه شد باز نزد يکديگر شدند و گفتند: اى مردم ! عذابى که صالح گفته بود فرا رسيد و دارد شما را مى گيرد، سرکشان قوم گفتند: آرى آنچه صالح گفته بود ما را فرا گرفت.
نيمه شب ، جبرئيل به سراغشان آمد و نهيبى بر آنان زد که از آن نهيب و صدا پرده گوشهايشان پاره شد و دلهايشان چاک و جگرهايشان متورم شد و چون يقين کرده بودند که عذاب نازل خواهد شد در آن سه روز کفن و حنوط خود را به تن کرده بودند و چيزى نگذشت که همه آنان در يک لحظه و در يک چشم برهم زدن هلاک شدند، چه صغيرشان و چه کبيرشان حتى چهارپايان و گوسفندانشان مردند و خداى تعالى آنچه جاندار در آن قوم بود هلاک کرد و فرداى آن شب در خانه ها و بسترها مرده بودند، خداى تعالى آتشى با صيحه اى از آسمان نازل کرد تا همه را سوزانيد، اين بود سرگذشت قوم ثمود.
مؤلف : نبايد در اين حديث به خاطر اينکه مشتمل بر امورى خارق العاده است از قبيل اينکه همه جمعيت از شير ناقه مزبور مى نوشيدند و اينکه همه آن جمعيت روز به روز رنگ رخسارشان تغيير مى کرد اشکال کرد، براى اينکه اصل پيدايش آن ناقه به صورت اعجاز بوده و قرآن عزيز به معجزه بودن آن تصريح کرده و نيز فرموده که : آب محل در يک روز اختصاص به آن حيوان داشته و روز ديگر مردم از آب استفاده مى کردند و وقتى اصل يک پديده اى عنوان معجزه داشته باشد ديگر جا ندارد که در فروعات و جزئيات آن اشکال کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۱
و اما اينکه حديث ، صيحه و نهيب را از جبرئيل دانسته منافات با دليلى ندارد که گفته است : صيحه آسمانى بوده که با صداى خود آنها را کشته و با آتش خود سوزانده ، براى اينکه هيچ مانعى نيست از اينکه حادثه اى از حوادث خارق العاده عالم و يا حادثه جارى بر عالم را به فرشته اى روحانى نسبت داد با اينکه فرشته در مجراى صدور آن حادثه قرار داشته ، همچنانکه ساير حوادث عالم از قبيل مرگ و زندگى و رزق و امثال آن نيز به فرشتگانى که در آن امور دخالت دارند نسبت داده مى شود.
و اينکه امام صادق (عليه السلام ) فرمود: قوم ثمود در اين سه روزه کفن و حنوط خود را پوشيده بودند، گويا خواسته است بطور کنايه بفرمايد که : آماده مرگ شده بودند.
در بعضى از روايات درباره خصوصيات ناقه صالح آمده که آنقدر درشت هيکل بود که فاصله بين دو پهلويش يک ميل بوده . (و ميل به گفته صاحب المنجد مقدار معينى ندارد، بعضى آن را به يک چشم انداز معنا کرده اند و بعضى به چهار هزار ذراع که حدود دو کيلومتر مى شود) و همين مطلب از امورى است که روايت را ضعيف و موهون مى کند البته نه براى اينکه چنين چيزى ممتنع الوقوع است - چون اين محذور قابل دفع است و ممکن است در دفع آن گفته شود:
حيوانى که اصل پيدايشش به معجزه بوده ، خصوصياتش نيز معجزه است - بلکه از اين جهت که (در خود روايات آمده که مردم از شير آن مى نوشيدند و حيوانى که بين دو پهلويش دو کيلومتر فاصله باشد بايد ارتفاع شکم و پستانش به سه کيلومتر برسد) چنين حيوانى با در نظر گرفتن تناسب اعضايش بايد بلندى کوهانش از زمين شش کيلومتر باشد و با اين حال ديگر نمى توان تصور کرد که کسى بتواند او را با شمشير به قتل برساند، درست است که حيوان به معجزه پديد آمده ولى قاتل آن ديگر بطور قطع صاحب معجزه نبوده.
بله با همه اين احوال جمله «لها شرب يوم و لکم شرب يوم - يک روز آب محل از آن شتر و يک روز براى شما» خالى از اشاره و بلکه خالى از دلالت بر اين معنا نيست که ناقه مزبور جثه اى بسيار بزرگ داشته است.
«گفتارى درباره داستان صالح (ع ) در چند فصل»
ثمود، قوم صالح
۱- ثمود، قوم صالح (عليه السلام ): ثمود قومى از عرب اصيل بوده اند که در سرزمين «وادى القرى» بين مدينه و شام زندگى مى کردند و اين قوم از اقوام بشر ما قبل تاريخند و تاريخ جز اندکى چيزى از زندگى اين قوم را ضبط نکرده و گذشت قرنها باعث شده که اثرى از تمدن آنها بر جاى نماند بنابراين ديگر به هيچ سخنى که درباره اين قوم گفته شود اعتماد نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۲
آنچه کتاب خدا از اخبار اين قوم شرح داده اين است که اينها قومى از عرب بوده اند، و ما اين معنا را از نام پيامبرشان صالح که کلمه اى است عربى استفاده مى کنيم و از آيه ۶۱ سوره هود بر مى آيد که آن جناب از همان قوم بوده ، پس معلوم مى شود اينها مردمى عرب بوده اند که نام مردى از آنان صالح بوده و اين قوم بعد از قوم عاد پديد آمده و تمدنى داشته اند که زمين را آباد مى کردند و در زمين هموار قصرها و در شکم کوهها خانه هايى ايمن مى ساختند و يکى از مشاغل آنان زراعت بوده ، يعنى چشمه هايى به راه انداخته و نخلستانها و باغها و کشتزارها پديد آوردند.
قوم ثمود طبق سنت قبائل زندگى مى کردند که پيرمردان و بزرگتران ، در قبيله حکم مى راندند و در شهرى که جناب صالح (عليه السلام ) در آنجا مبعوث شد هفت طايفه بودند که کارشان فساد در زمين بود و هيچ کار شايسته اى نداشتند. و در آخر، در زمين طغيان کرده ، بتها پرستيدند و طغيان و سرکشى را از حد گذراندند.
بعثت صالح (عليه السلام )
۲ - بعثت صالح (عليه السلام ): بعد از آنکه قوم ثمود پروردگار خود را فراموش کرد و در فساد کارى خود از حد گذشت ، خداى عزوجل حضرت صالح پيغمبر (عليه السلام ) را به سوى آنان مبعوث کرد و آن جناب از خاندانى آبرومند و صاحب افتخار و معروف به عقل و کفايت بود، قوم خود را به دين توحيد و به ترک بت پرستى دعوت کرد و آنان را همى خواند تا در مجتمع خود به عدل و احسان رفتار کنند و در زمين علو و گردنکشى نکنند و اسراف و طغيان نورزند، و در آخر آنان را به عذاب الهى تهديد کرد.
صالح (عليه السلام ) همچنان به امر دعوت قيام مى نمود و مردم را به حکمت و موعظه حسنه نصيحت مى کرد و در برابر آزار و اذيت آنان در راه خدا صبر مى نمود تا شايد دست از لجبازى برداشته ، ايمان بياورند ولى به جز جماعتى اندک از مستضعفين قوم ، کسى ايمان نياورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۳
طاغيان مستکبر و عامه مردم که هميشه دنباله رو طغيانند همچنان بر کفر و عناد خود اصرار ورزيدند و مؤمنين به صالح را خوار شمردند و جناب صالح را به سفاهت و جادوگرى متهم ساختند.
و از آن جناب دليل و شاهدى بر نبوتش خواسته و گفتند: آيتى معجزه بياور تا شاهدى بر صدق گفتارت در ادعاى رسالتت باشد، و از پيش خود اين معجزه را پيشنهاد کردند که صالح براى آنان از شکم صخره سختى که در کوه بود ماده شترى بيرون بياورد صالح (عليه السلام ) نيز اين کار را کرد و ناقه مطابق آنچه آنها خواسته بودند از شکم کوه بيرون آمد و به آنان فرمود: خداى تعالى شما را امر فرموده که از آب چشمه ، خود يک روز استفاده کنيد و يک روز ديگر را به اين ناقه اختصاص دهيد تا آن حيوان از آن چشمه بنوشد، در حقيقت يک روز در ميان براى شما باشد و يک روز در ميان براى ناقه ، و نيز دستور داده او را آزاد بگذاريد تا در زمين خدا هر جور که مى خواهد بچرد و زنهار که به او آسيب برسانيد که اگر چنين کنيد عذابى دردناک و نزديک شما را خواهد گرفت.
دعوت صالح و انکار ثمود مدتى ادامه يافت تا آنکه قوم ثمود طغيان را به اين حد رساندند که نقشه کشتن ناقه را طرح کرده و شقى ترين فرد خود را وادار کردند تا آن ناقه را به قتل برساند و به صالح گفتند: حالا اگر از راستگويان هستى آن عذابى که ما را به آن تهديد مى کردى بياور، صالح در پاسخشان فرمود: تنها سه روز مهلت داريد که در خانه هايتان از زندگى برخوردار باشيد و اين وعدهاى است که تکذيب پذير نيست.
بعد از اين تهديد مردم شهر و قبائل آن نقشه از بين بردن صالح (عليه السلام ) را طرح کردند و در بين خود سوگندها خوردند که ما شب هنگام ، بر سر او و خانواده اش مى تازيم و همه را به قتل مى رسانيم و آنگاه به صاحب خون او مى گوييم ما هيچ اطلاعى از ماجراى کشته شدن او و خانواده اش نداريم و ما به يقين راستگويانيم . آرى اين نقشه را طرح کردند و خداى تعالى نيز نقشه اى داشت که آنها از آن خبر نداشتند، چيزى نگذشت که صاعقه آنان را گرفت در حالى که آمدنش را تماشا مى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۴
و همچنين رجفه (زلزله بسيار شديد) و صاعقه اى آمد و قوم ثمود در خانه هايشان هلاک شدند، پس از آن، حضرت صالح روى از آنان برتافت و به آن جسدهاى بى جان خطاب کرد که اى قوم ! چقدر به شما گفتم دست از اين بتها برداريد و چند بار رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ نموده درباره شما خيرخواهى کردم و ليکن شما خيرخواهان خود را دوست نمى داشتيد. و خداى تعالى صالح و آنهايى که ايمان آورده و از عذاب خدا پروا داشتند را نجات داد و بعد از آنکه همه از بين رفتند منادى الهى ندا در داد: «الا ان ثمود کفروا ربهم الا بعدا لثمود - آگاه باشيد که قوم ثمود به پروردگارشان کفر ورزيدند و از رحمت خدا دور گشتند.»
۳ - شخصيت صالح (عليه السلام ): در کتاب تورات حاضر از اين پيامبر صالح هيچ نامى به ميان نيامده و آن جناب از ميان قوم ثمود سومين پيغمبرى است که نامشان در قرآن آمده که به امر الهى قيام نموده و به طرفدارى از توحيد و عليه وثنيّت نهضت کردند و خداى تعالى نام آن جناب را بعد از نوح و هود آورده و او را به همان ثنائى که انبياء و رسولان خود را مى ستايد ستوده است و او را برگزيده و مانند ساير انبياء (عليهمالسلام ) بر عالميان برترى داده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۵
آيات ۶۹ - ۷۶ سوره هود
وَ لَقَدْ جَاءَت رُسلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشرَى قَالُوا سلَاماً قَالَ سلَامٌ فَمَا لَبِث أَن جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ(۶۹)
فَلَمَّا رَءَا أَيْدِيهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَکرَهُمْ وَ أَوْجَس مِنهُمْ خِيفَةً قَالُوا لا تخَف إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلى قَوْمِ لُوطٍ(۷۰)
وَ امْرَأَتُهُ قَائمَةٌ فَضحِکَت فَبَشرْنَاهَا بِإِسحَاقَ وَ مِن وَرَاءِ إِسحَاقَ يَعْقُوب (۷۱)
قَالَت يَا وَيْلَتى ءَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هَذَا بَعْلى شيْخاً إِنَّ هَذَا لَشىْءٌ عَجِيبٌ(۷۲)
قَالُوا أَ تَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَت اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ عَلَيْکمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مجِيدٌ(۷۳)
فَلَمَّا ذَهَب عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَ جَاءَتْهُ الْبُشرَى يجَدِلُنَا فى قَوْمِ لُوطٍ(۷۴)
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّهٌ مُّنِيبٌ(۷۵)
يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِض عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّک وَ إِنهُمْ ءَاتِيهِمْ عَذَابٌ غَيرُ مَرْدُودٍ(۷۶)
«ترجمه آیات»
(قبل از آنکه به عذاب قوم لوط بپردازيم لازم است بدانيد که ) فرستادگان ما (در سر راه خود) نزد ابراهيم آمدند تا به او (که مردى سالخورده و داراى همسرى پير و نازا بود) مژده دهند که به زودى فرزنددار مى شوند، نخست سلام کردند و ابراهيم جواب سلام را داد و چيزى نگذشت که گوساله اى چاق و بريان برايشان حاضر ساخت . (۶۹)
ولى وقتى ديد دستشان به آن غذا نمى رسد رفتارشان را ناپسند و خصمانه تشخيص داده ، از آنان احساس ترس کرد، فرستادگان ما گفتند: مترس ما (گو اينکه فرشته عذابيم اما) ماموران عذاب به سوى قوم لوطيم . (۷۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۶
همسرش که در آن حال ايستاده بود ناگهان حيض شد و ما به وسيله فرستادگان خود او را به ولادت اسحاق و بعد از اسحاق به ولادت يعقوب از او بشارت داديم . (۷۱)
گفت : واى بر من ! آيا من بچه مى آورم که فعلا عجوزه اى هستم و آن روزها هم که جوان بودم نازا بودم و اين شوهرم است که به سن پيرى رسيده ؟ به راستى اين مژده امرى عجيب است . (۷۲)
(فرشتگان ) گفتند: آيا از امر خدا شگفتى مى کنى با اينکه (اولا کار، کار خدا است و ثانيا شما اهل بيتى هستيد که ) رحمت و برکات خدا شامل حالتان است ، چرا که او حميد و مجيد است . (۷۳)
بعد از آنکه حالت ترس از ابراهيم برطرف شد و بشارتى که شنيده بود در دلش جاى گرفت و خوشحالش کرد، شروع کرد درباره قوم لوط با فرستادگان ما بگو مگو کردن . (۷۴)
ابراهيم مردى بردبار و دلسوز و بازگشت کننده (به سوى خدا) بود. (۷۵)
فرشتگان به او گفتند: اى ابراهيم از اين سخنان که از در شفاعت مى گويى درگذر که امر پروردگارت (عذاب قوم لوط) فرا رسيده و عذابى بر آنان نازل مى شود که به هيچ وجه برگشتنى نيست . (۷۶)
«بیان آیات»
اين آيات ، داستان بشارت يافتن ابراهيم (عليه السلام ) به اينکه صاحب فرزند خواهد شد را در بردارد و اين در حقيقت به منزله زمينه چينى است براى بيان داستان رفتن ملائکه نزد لوط پيغمبر براى هلاک کردن قوم او، چون اين داستان در ذيل آن داستان آمده و در دنباله داستان بشارت يافتن ابراهيم (عليه السلام ) بيانى آمده که قصه هلاک کردن قوم لوط را توجيه و بيان مى کند و آن اين جمله است : «انه قد جاء امر ربک و انهم آتيهم عذاب غير مردود».
«وَ لَقَدْ جَاءَت رُسلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشرَى قَالُوا سلَاماً قَالَ سلَامٌ فَمَا لَبِث أَن جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ»:
کلمه «بشرى » به معناى بشارت و کلمه «عجل » به معناى گوساله است و کلمه «حنيذ»- بر وزن فعيل - در اينجا معناى مفعول ، يعنى «محنوذ» را مى دهد و گوساله محنوذ گوسالهاى است که گوشتش بوسيله سنگ سرخ شده با آتش کباب شده باشد همچنانکه «قديد» به معناى گوشتى است که بوسيله سنگ داغ شده بوسيله خورشيد کباب شده باشد.
اين معنايى است که بعضى از علماى لغت عرب براى اين دو کلمه ذکر کرده اند. بعضى ديگر گفته اند: «حنيذ» نام کبابى است که آب و چربى از آن بچکد. و بعضى گفته اند: «حنيذ» نام همه رقم کباب است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۷
و آيه شريفه «فراغ الى اهله فجاء بعجل سمين » که در سوره ذاريات و راجع به همين داستان است خالى از مختصر تاءييدى براى معناى دوم نيست ، زيرا اگر بخواهند گوشت گوساله را بوسيله سنگ داغ شده با آتش و با تابش خورشيد کباب کنند به ناچار بايد آن را قطعه قطعه کنند و در اين صورت بيننده نمى تواند تشخيص دهد گوساله اى که اين قطعات از آن گرفته شده چاق بوده يا لاغر، تنها وقتى ميتواند بفهمد چاق بوده که حيوان را درستى در تنور و يا آتشى ديگر کباب کرده باشند.
بشارت تولد اسحاق، به همسر ابراهيم «ع»
جمله «و لقد جاءت رسلنا ابراهيم بالبشرى » عطف است بر جمله سابق که ميفرمود: «و لقد ارسلنا نوحا الى قومه »، طبرسى (رحمت اللّه عليه ) در مجمع البيان گفته است : آوردن حرف «لام » در آغاز جمله به منظور تاکيد خبر است و کلمه «قد» در اينجا اين معنا را افاده مى کند که شنونده داستانهاى انبياء منتظر است تا بعد از شنيدن سرگذشت يکى از انبياء سرگذشت ديگرى را بشنود چون اين کلمه براى بيان توقع و انتظار است ، در اينجا نيز به همين منظور آمده تا اعلام کند که شنونده در حال توقع و انتظار شنيدن داستان بعدى است.
و منظور از کلمه «رسل » در آيه مورد بحث ملائکه اى هستند که به نزد ابراهيم (عليه السلام ) فرستاده شدند تا او را به فرزنددار شدن بشارت دهند و نيز به نزد جناب لوط فرستاده شدند تا قوم آن جناب را هلاک سازند، و کلمات مفسرين در عدد آن فرشتگان مختلف است ، البته بعد از آنکه همه اتفاق دارند بر اينکه از دو نفر بيشتر بوده اند چون کلمه «رسل » جمع است و جمع بر کمتر از سه نفر اطلاق نمى شود. و در بعضى از روايات وارده از ائمه اهل بيت (صلوات اللّه عليهم ) آمده که آنها چهار نفر از فرشتگان گرامى خداى تعالى بوده اند، که ان شاء اللّه تعالى نقل آن در بحث روايتى آينده خواهد آمد.
و کلمه «بشرى » در داستان ، تفسير و بيان نشده که آن بشارت چه بوده ، تنها چيزى که در بين داستان آمده و ميتواند بيانگر اين بشارت باشد مساءله بشارت دادن همسر ابراهيم (عليه السلام ) است ، ولى در غير اين مورد يعنى در سوره هاى حجر و ذاريات بشارت به خود ابراهيم آمده ، مساءله اى که در اينجا مسکوت مانده اين است که تصريح نکرده که اين بشارت مربوط به تولد اسحاق بوده و يا اسماعيل و يا هر دو، ليکن از ظاهر سياق داستان و زمينه آن بر مى آيد که مربوط به تولد اسحاق باشد چون در دو آيه بعد از بشارت به همسر ابراهيم نام اسحاق برده شده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۸
که ان شاء اللّه در آخر داستان بطور مفصل در اين باره بحث خواهيم کرد.
معناى: سلام فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط، به ابراهيم «ع»
و جمله «قالوا سلاما قال سلام » به ظاهر تسالم (به يکديگر سلام دادن ) را ميرساند در حالى که ادب اقتضاء دارد دو نفر که به يکديگر ميرسند سلام و عليک کنند يعنى يکى بگويد: سلام عليک و ديگرى بگويد: عليک السلام ، نه اينکه اين بگويد: سلام و آن ديگرى نيز بگويد: سلام ، از همينجا ميفهميم که از جمله مورد بحث چيزى حذف شده و تقدير کلام اين است که فرشتگان گفتند: «سلمنا عليک سلاما» و ابراهيم (عليه السلام ) در پاسخ گفت : «سلام » يعنى «عليکم سلام ».
مطلب ديگرى که در اين جمله هست اين است که فرق است بين گفتن : «السلام عليک » و يا «عليک السلام » و گفتن : «سلام عليک » و يا «عليک سلام » که تعبير دوم از آن جهت که الف و لام ندارد و به اصطلاح نکره است نکته اى زائد را ميفهماند و آن يا اين است که جنس سلام و همه انواع سلام بر تو باد، و يا اين است که سلامى بر تو باد که از عظمت و اهميت نمى توان با زبان بيانش کرد، و تقدير کلام چنين است : «عليکم سلام زاک طيب : بر شما باد سلامى طيب و طاهر» و يا چيزهايى ديگر از اين قبيل.
و به همين جهت مفسرين در تفسير اين جمله گفته اند: مرفوع خواندن کلمه «سلام » بليغ تر است از منصوب خواندن ، چون اگر مرفوع بخوانيم همانطور که گفتيم تقديرش : «سلامى چنين و چنان » است و در نتيجه ابراهيم (عليه السلام ) جواب سلامى به ملائکه داده که بهتر از سلام و تحيت آنان بوده و وظيفه هم همين است که پاسخ دهنده سلام ، بايد پاسخى بهتر از سلام سلام دهنده بدهد مخصوصا اگر سلام دهنده ميهمان باشد، ابراهيم (عليه السلام ) نيز ميپنداشت که واردين ميهمانانى از جنس بشرند در اکرامشان زياده روى کرد.
«فما لبث ان جاء بعجل حنيذ» - يعنى در آوردن گوساله بريان هيچ درنگ نکرد و بلافاصله آن را براى ميهمانان آورد در حالى که آب و روغن از آن ميچکيد.
«فَلَمَّا رَءَا أَيْدِيهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَکرَهُمْ وَ أَوْجَس مِنهُمْ خِيفَةً»:
همين که ديد دستشان به گوساله بريان نميرسد بدش آمد و در خود از آنان احساس ترس کرد، و تعبير «دستشان به گوساله بريان نميرسد» کنايه است از اينکه دست خود را به طرف آن دراز نکردند، و خلاصه از آن گوساله نخوردند و اين رفتار خود علامت دشمنى و نشانه شرى است که شخص وارد مى خواهد به صاحب خانه برساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۷۹
و کلمه «نکرهم » و همچنين «انکرهم » يک معنا دارد و آن اين است که از آنچه از آنان ديد، بدش آمد و آن را رفتارى غير معهود دانست . و فعل «اوجس » ماضى از باب افعال (ايجاس ) است و ايجاس به معناى خطور قلبى است.
راغب در اين باره گفته است : ماده «وجس » به معناى صداى آهسته است ، و کلمه «توجس » که مصدر باب تفعل است به معناى آن است که کوشش کنى تا صوت آهسته اى را بشنوى ، و کلمه «ايجاس » که مصدر باب افعال است به معناى پديد آمدن چنين چيزى در نفس آدمى است و به اين لفظ در قرآن کريم آمده که فرموده است : «فاوجس منهم خيفة »، پس بنابراين «وجس » بطورى که گفته اند، حالتى است که بعد از هاجس (صوتى آهسته ) در دل پيدا مى شود و نفس آدمى آن را در خود ايجاد مى کند، - چون ابتدا اين حالت درونى و تفکر قلبى از آن صوت آغاز شد -
پس «وجس » حالتى است که نفس بعد از هاجس آن را در خود پديد آورد «و هاجس » صدايى آهسته است و واجس آن خاطرهاى است که در دل پيدا مى شود، اين بود گفتار راغب با مختصر اضافاتى از ما.
پس بنابراين ، جمله مورد بحث از باب کنايه است گويا خيفه که خود نوعى از ترس است بى خبر از صاحب دل در دل او رخنه کرده و گوش دل ، صداى آهسته آن را شنيده ، و حاصل مقصود اين است که ابراهيم (عليه السلام ) در دل خود احساس ترس کرد و به همين جهت فرشتگان براى اينکه آن جناب را ايمنى و دلگرمى داده باشند گفتند: «لا تخف انا ارسلنا الى قوم لوط».
و معناى آيه اين است که ابراهيم (عليه السلام ) بعد از آنکه آن گوساله بريان را جلو فرشتگان گذاشت ، دست ميهمانان را ديد که به غذا نميرسد مثل اينکه نميخواهند نان و نمک او را بخورند (و اين خود نشانه دشمنى و شر رسانى است ) لذا در دل خود احساس ترس از آنها کرد، فرشتگان براى اينکه او را ايمنى و دلگرمى داده باشند گفتند: مترس که ما به سوى قوم لوط فرستاده شده ايم . آن هنگام ابراهيم (عليه السلام ) فهميد که ميهمانانش از جنس فرشتگانند که منزه از خوردن و نوشيدن و امثال اين امورى که لازمه داشتن بدن مادى است ميباشند و براى امرى عظيم ارسال شده اند.
بيان عدم منافات انتساب ترس به ابراهيم «ع»، با عصمت آن حضرت
در اينجا ممکن است کسى فکر کند که نسبت احساس ترس به ابراهيم (عليه السلام ) دادن با مقام نبوت آن جناب منافات دارد زيرا داشتن نبوت ملازم با داشتن عصمت از معصيت و رذائل اخلاقى است که يکى از آن رذائل ترس است ليکن چنين نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۰
و دادن چنين نسبتى به آن جناب منافات با مقام نبوت ندارد زيرا مطلق خوف که عبارت است از تاءثر نفس بعد از مشاهده مکروهى که او را وا مى دارد تا از آن محذور احتراز جسته و بدون درنگ در مقام دفع آن برآيد از رذايل نيست بلکه وقتى رذيله مى شود که باعث از بين رفتن مقاومت نفس شود و در آدمى حالت گيجى و نفهمى پديد آورد يعنى نفهمد که چه بايد بکند و به دنبال اين نفهمى ، اضطراب و سپس غفلت از دفع مکروه بياورد، اين قسم خوف را جبن و به فارسى ترس ميگويند که خود يکى از رذائل است ، در مقابل اين حالت ، حالت تهور است و آن اين است که هيچ صحنهاى انسان را دلواپس نکند، که اين جزو فضائل نيست تا بگوييم انبياء بايد چنين باشند.
اگر چنين بود خداى تعالى اصلا اين حالت را در انسان پديد نمى آورد که هنگام مشاهده مکروه و شر، دلواپس گردد و هنگام مشاهده محبوب و خير، حالت شوق و ميل و حب و امثال آن در او پديد آيد و اگر خداى تعالى اين حالات نفسانى را آفريده حتما غرضى از آن داشته و آن عبارت است از جلب خير و نفع ، و دفع شر و ضرر و اين چيزى است که همه انواع موجودات بى شمار بر آن مفطور و خلق شده اند و نظام عام عالمى بر اين فطرت اداره مى شود.
و چون اين نوع که به نام انسان ناميده شده در مسير بقايش با شعور و اراده سير مى کند، قهرا عمل جلب نفع و دفع ضرر او نيز از شعور و اراده او ترشح مى کند و شعور و اراده وقتى فرمان جلب نفع و دفع ضرر را مى دهد که نفس از ديدن صحنه هاى مخوف و يا محبوب متاءثر گردد که اين تاءثر در جانب حب ، ميل و شهوت ناميده مى شود و در جانب بغض و کراهت ، خوف و وجل.
و از آنجايى که اين احوال نفسانى و درونى ، اغلب اوقات آدمى را به يکى از دو طرف افراط و تفريط ميکشاند لذا بر انسان واجب است که در مقام دفع ، اولا قيام بکند و ثانيا به مقدارى که سزاوار و پسنديده است قيام نمايد که چنين قيامى شجاعت و يکى از فضايل نفسانى است.
و همچنين بر او واجب است که در مقام جلب ، اولا قيام بکند و ثانيا به مقدار لازم و به نحو شايسته قيام کند که چنين قيامى و ترک زايد بر آن عفت است که يکى ديگر از فضايل نفسانى است و اين دو فضيلت حد اعتدال بين افراط و تفريط ميباشند و اما اينکه کسى اصلا متاءثر نشود و خود را به ورطه هايى بيندازد که هلاکت بودن آنها صريح و روشن است ، چنين انسانى متهور است ، و انسانى که دلش در برابر هيچ محبوب و مطلوبى نتپد و متاءثر نشود و در مقام جلب آن محبوب بر نيايد چنين انسانى گرفتار خمول (بى سر و صدا و گمنام ) است ، اين از ناحيه تفريط در تاءثر در دو طرف محبوب و مبغوض و همچنين در ناحيه افراط آن اگر کسى تاءثرش آنقدر زياد و افراطى باشد که خود را فراموش کند و از آن رأى و تدبيرى که در هر کارى واجب است به کار بيندازد به کلى غافل شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۱
در نتيجه در باب دفع ضرر از هر خطر موهوم و هر شبحى که نميداند چيست آنچنان به وحشت بيفتد که عقل را از دست بدهد، او مبتلا به رذيله جبن (ترس ) است ، و در باب جلب نفع هر چيزى که مورد استشهاد و علاقهاش قرار گيرد آنچنان دلباخته آن شود که باز عقل و رأ ى و تدبيرش کند شود و يا از کار بيفتد به چنين کسى مبتلا به رذيله شره (آزمند و حريص ) است مانند چهارپايان که هر علفى را ببينند ميخورند.
پس اين چهار حالت يعنى تهور و جبن که افراط و تفريط در باب دفع ضرر است و شره و خمول که افراط و تفريط در باب جلب نفع است ، همه از رذائل اخلاقى اند.
و نتيجه عصمتى که خداى عزوجل ، انبياء خود را به آن اختصاص داده اين است که فضيلت شجاعت را در نفوس شريفه آنان استوار ساخته نه تهور و بى باکى را، و شجاعت در مقابل خوف قرار ندارد که به معناى مطلق تاءثر از مشاهده مکروه است و نفس را وا مى دارد به اينکه وظيفه واجب دفاع را انجام دهد بلکه اين فضيلت در مقابل رذيله جبن قرار دارد که به معناى آن است که تاءثر نفس آنقدر سريع و قوى باشد که عقل و رأى و تدبير را از کار بيندازد و مستلزم تحير و سرانجام فرار از دشمن گردد.
خداى تعالى در آيات کريمه اش خوف و خشيت را براى انبياء ثابت کرده ، از آن جمله فرموده : «الذين يبلغون رسالات اللّه و يخشونه و لا يخشون احدا الا اللّه » که دلالت دارد بر اينکه انبياء ترس دارند، چيزى که هست تنها از خدا ميترسند. و نيز در خطاب به موسى (عليه السلام) مى فرمايد: «لا تخف انک انت الاعلى».
و نيز در حکايت از قول شعيب (عليه السلام) به موسى مى فرمايد: «لا تخف نجوت من القوم الظالمين». و نيز در خطاب به پيامبر اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) مى فرمايد: «و اما تخافن من قوم خيانة فانبذ اليهم على سواء».
آنچه ابراهيم خليل (عليه السلام ) از آن منزه بود صفت زشت جبن بود، آرى او بود که يک تنه از فرط شجاعت به دعوت حقه توحيد قيام کرد و در مجتمعى قيام کرد که حتى يک نفر خدا را به يکتائى نمى پرستيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۸۲
و يک تنه با وثنيّت قوم خود در افتاد، حتى با پدرش (عمويش ) آزر و بستگانش احتجاج کرد و از اين مهمتر با پادشاه جبار زمانش نمرود که ادعاى الوهيت مى کرد بگو مگو کرد و بت هاى بتکده قوم را بشکست تا آنکه او را در آتش افکندند و خداى تعالى از آتش نجاتش داد.
اين صحنه هاى هراس انگيز، آن جناب را به هول و هراس نينداخت و در جهاد در راه خدا فرارى نداد و مثل چنين پيغمبرى بزرگوار با آن موقعيت روحى که داشت اگر به تعبير آيه اى از قرآن از چيزى بترسد و يا به تعبير آيه اى ديگر از احدى بيمناک شود و يا به تعبير آيه اى ديگر چيزى او را دلواپس کند، در همه اينها خوفش خوف احتياط بوده است نه خوف جبن و اگر از چيزى بر جان يا عرض يا مالش بترسد به خاطر خدا مى ترسد (به اين معنا که مى ترسد اگر دفاع نکند مسؤ ول باشد) نه به خاطر هواى نفسش .
رده:تفسیر المیزان