المیزان جلد۱۰ بخش۴۱
البته اشکال ديگرى نيز در روايت هست و آن اين است که کلمه «ضحک » را به معناى تعجب گرفته در نتيجه جمله «فضحکت فبشرناها باسحق و من وراء اسحق يعقوب » را جمله اى مقدم و موخر دانسته که بنا بر معنايى که روايت براى «ضحک » کرده ، تقدير آيه چنين مى شود:
«فبشرناها باسحاق و من وراء اسحاق يعقوب فضحکت». چون خنده آن بانو از بشارت بوده ، پس اول بايد بشارت ذکر شود و بعد خنده او، و ارتکاب تقديم و تاخير بدون نکته بارزى خلاف ظاهر است.
و نيز در تفسير عياشى از فضل بن ابى قره روايت آمده که گفت : من از امام صادق (عليه السلام ) شنيدم که ميفرمود: خداى تعالى وحى کرد به ابراهيم که بزودى فرزندى برايت متولد مى شود، ابراهيم (عليه السلام) جريان را به ساره گفت ، ساره اظهار تعجب کرد که آيا من فرزند مى آورم با اينکه پيرى عجوزه ام ؟ خداى تعالى مجددا به آن جناب وحى کرد که آرى ، ساره بزودى فرزند خواهد آورد و اولادش به خاطر همين که ساره کلام مرا رد کرد چهار صد سال معذب خواهند شد.
امام (عليه السلام ) فرمود: و چون عذاب بنى اسرائيل طول کشيد، صدا به ضجه و گريه بلند نموده ، چهل شبانه روز گريستند، خداى تعالى به موسى و هارون (عليه السلام ) وحى فرستاد که آنان را از شر فرعون نجات خواهد داد، پس آنگاه صد و هفتاد سال شکنجه را از آنان برداشت . راوى ميگويد امام (عليه السلام ) سپس فرمود: شما نيز چنين خواهيد بود اگر دعا بکنيد و ضجه و گريه داشته باشيد خداى تعالى فرج ما را ميرساند و اما اگر نکنيد بلا به منتها درجه اش مى رسد.
خصوصيات روحى نيز همچون خصوصيات جسمى، قابل توارث است
مؤلف : وجود رابطه بين احوال انسان و ملکات درونيش و بين خصوصيات ترکيب بدنش چيزى است که هيچ شکى در آن نيست ، پس براى هر يک از دو طرف رابطه ، اقتضاء و تاءثير خاصى در طرف ديگر هست ، از سوى ديگر نطفه که از ماده بدن گرفته مى شود طبعا حامل همه خصوصياتى است که در بدن مادى و در روح او هست و بنابراين چه مانعى دارد که نسلهاى آينده پاره اى از خصوصيات اخلاقى نسل گذشته را به ارث ببرند، چه خصوصيات مادى و بدنى آنان را و چه خصوصيات روحيشان را.
در مباحث سابق نيز مکرر گذشت که بين صفات روحى انسان و اعمالش و بين حوادث خير و شر خارجى و جهانى رابطه اى تام و کامل وجود دارد، همچنانکه آيات زير نيز به آن اشاره نموده ، مى فرمايد: «و لو ان اهل القرى آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم برکات من السماء و الارض». و نيز مى فرمايد: «و ما اصابکم من مصيبة فبما کسبت ايديکم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۵
بنابراين چه مانعى دارد که از فردى از افراد انسان و يا از مجتمعى از مجتمعات بشرى عملى از اعمال سر بزند يا صالح و يا طالح (غير صالح )، و يا صفتى از صفات فضيلت و يا رذيلت در آنها پيدا شود و به دنبالش اثر خوب و يا بد آن در اعقاب و نسل آينده او ظاهر گردد که در حقيقت ملاک در اين تاءثير نوعى وراثت است که بيانش گذشت ، در جلد چهارم اين کتاب نيز در ذيل آيه شريفه «و ليخش الذين لو ترکوا من خلفهم ذرية ضعافا خافوا عليهم» بحثى در پيرامون اين وراثت گذشت.
و در همان کتاب از زراره و حمران و محمد بن مسلم از امام ابى جعفر (عليه السلام ) و از عبد الرحمان از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده در ذيل جمله «ان ابراهيم لحليم اواه منيب » فرمود: ابراهيم (عليه السلام ) بسيار دعا مى کرد.
مؤلف : نظير اين روايت را کلينى نيز از زراره از امام باقر (عليه السلام ) نقل کرده است.
و در همان کتاب از ابى بصير از يکى از دو امام باقر و صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: ابراهيم درباره قوم لوط با فرشتگان جدال کرد و جدالش اين بود که گفت : آخر در آن قوم جناب لوط هست، گفتند: «نحن اعلم بمن فيها - ما بهتر مى دانيم چه کسى در آن قريه هست»، ابراهيم جدال را بيشتر کرد و جبرئيل در پاسخش گفت: «يا ابراهيم اعرض عن هذا - ابراهيم از اين وساطت صرفنظر کن» که کار از کار گذشت و امر پروردگارت صادر شده و بدون شک عذابى بر آنان خواهد آمد که ديگر برگشتن ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۶
و در الدر المنثور است که ابن الانبارى در کتاب «الوقف و الابتدا» از حسان بن ابجر روايت کرده که گفت : من نزد ابن عباس بودم که مردى از قبيله هذيل وارد شد ابن عباس از او پرسيد: فلانى چه کرد؟ گفت : او مرد و چهار پسر و سه وراء از خود بجاى گذاشت ، ابن عباس از شنيدن کلمه «وراء» که به معناى نوه است به ياد آيه زير افتاد: «فبشرناها باسحاق و من وراء اسحاق يعقوب» آنگاه گفت «وراء» يعنى پسرزاده .
گفتارى پيرامون قصه بشارت میهمانان ابراهیم«ع»
قصه بشرى که خداى تعالى از آن به قصه ميهمانان ابراهيم تعبير کرده در پنج سوره از سوره هاى قرآن آمده و اين پنج سوره همه در مکه نازل شده اند و به حسب ترتيب قرآنى عبارتند از: سوره هود و حجر و عنکبوت و صافات و ذاريات.
بشارت اول در سوره هود است که از آيه ۶۹ تا آيه ۷۶ مى خوانيم: «و لقد جاءت رسلنا ابراهيم بالبشرى قالوا سلاما قال سلام فما لبث ان جاء بعجل حنيذ فلما راى ايديهم لا تصل اليه نکرهم و اوجس منهم خيفة قالوا لا تخف انا ارسلنا الى قوم لوط و امراته قائمة فضحکت فبشرناها باسحق و من وراء اسحق يعقوب قالت يا ويلتى ءالد و انا عجوز و هذا بعلى شيخا ان هذا لشى ء عجيب قالوا اتعجبين من امر اللّه رحمت اللّه و برکاته عليکم اهل البيت انه حميد مجيد فلما ذهب عن ابراهيم الروع و جاءته البشرى يجادلنا فى قوم لوط ان ابراهيم لحليم اواه منيب يا ابراهيم اعرض عن هذا انه قد جاء امر ربک و انهم اتيهم عذاب غير مردود». (ترجمه اين آيات در اول بحث گذشت).
و بشارت دوم در سوره حجر، آيات ۵۱ - ۶۰ است که در آنجا مى خوانيم: «و نبئهم عن ضيف ابراهيم اذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال انا منکم وجلون قالوا لا توجل انا نبشرک بغلام عليم قال ابشر تمونى على ان مسنى الکبر فبم تبشرون قالوا بشرناک بالحق فلا تکن من القانطين قال و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون قال فما خطبکم ايها المرسلون قالوا انا ارسلنا الى قوم مجرمين الا آل لوط انا لمنجوهم اجمعين الا امراته قدرنا انها لمن الغابرين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۷
بشارت سوم ، سوره عنکبوت ، آيه ۳۱ و ۳۲ است که مى فرمايد: «و لما جاءت رسلنا ابراهيم بالبشرى قالوا انا مهلکوا اهل هذه القرية ان اهلها کانوا ظالمين قال ان فيها لوطا قالوا نحن اعلم بمن فيها لننجينه و اهله الا امراته کانت من الغابرين».
بشارت چهارم آيات ۹۹ - ۱۱۳ سوره صافات است که مى فرمايد: «و قال انى ذاهب الى ربى سيهدين رب هب لى من الصالحين فبشرناه بغلام حليم فلما بلغ معه السعى قال يا بنى انى ارى فى المنام انى اذبحک فانظر ماذا ترى قال يا ابت افعل ما تومر ستجدنى ان شاء اللّه من الصابرين فلما اسلما و تله للجبين و ناديناه ان يا ابراهيم قد صدقت الرويا انا کذلک نجزى المحسنين ان هذا لهو البلاء المبين و فديناه بذبح عظيم و ترکنا عليه فى الاخرين سلام على ابراهيم کذلک نجزى المحسنين انه من عبادنا المؤمنين و بشرناه باسحق نبيا من الصالحين و بارکنا عليه و على اسحق و من ذريتهما محسن و ظالم لنفسه مبين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۸
بشارت پنجم آياتى است که آيات ۲۴ - ۳۰ سوره ذاريات آمده و فرموده: «هل اتاک حديث ضيف ابراهيم المکرمين اذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال سلام قوم منکرون فراغ الى اهله فجاء بعجل سمين فقربه اليهم قال الا تاکلون فاوجس منهم خيفة قالوا لا تخف و بشروه بغلام عليم فاقبلت امراته فى صرة فصکت وجه ها و قالت عجوز عقيم قالوا کذلک قال ربک انه هو الحکيم العليم».
بحث پيرامون داستان بشارت چند ناحيه دارد:
اول : اينکه آيا اين بشارت يکى بود، و همان بوده که در آن نام اسحاق و يعقوب براى ابراهيم و ساره برده شده ، و مدتى کوتاه قبل از هلاکت قوم لوط صورت گرفته ؟ و يا اينکه بشارت دو بار تحقق يافته و دو قصه دارد: يکى آن داستانى که مشتمل است بر بشارت به ميلاد اسماعيل و ديگرى آن داستانى که متضمن بشارت به ميلاد اسحاق و يعقوب است؟
چه بسا که مفسرينى احتمال دوم را ترجيح داده باشند، البته اين احتمال مبنى بر اين است که قصه اى که در سوره ذاريات آمده صريح باشد در اينکه حضرت ابراهيم براى آنان گوساله بريان آورده و از نخوردن آنان بترس افتاده باشد و بعد از بشارت ، ترسش زايل شده باشد، و همسر عجوز و عقيم آن جناب غير از ساره کسى نيست چون قطعا مادر اسحاق ، ساره ، تنها همسر عقيم آن جناب بوده ، و ذيل آيات ، ظهور در اين دارد که اين ترس و بشارت بعد از هلاکت قوم لوط بوده چون ملائکه براى ابراهيم شرح دادند که:
ما مامور به هلاکت قومى مجرم شديم و چنين و چنان کرديم و چند نفر مومنى که در آن قوم بودند بيرون کرديم و جز يک خانواده از مؤ منين کسى را نيافتيم و از آن قوم آثارى باقى گذاشتيم براى عبرت آيندگان ، البته افرادى از آيندگان که از عذاب اليم خدا مى ترسند. و نظير اين آيات ، آيات سوره هود است که در آن ملائکه براى برطرف کردن ترس از ابراهيم قبل از هر سخن گفتند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۹۹
«انا ارسلنا الى قوم لوط» و اما آنچه در سوره حجر آمده سخنى از داستان گوساله بريان آوردن ندارد بلکه ظاهرش آن است که ابراهيم و خانواده اش به محض ديدن ملائکه دچار وحشت شده اند، و ملائکه براى برطرف ساختن ترس آنها بشارت را داده اند، کما اينکه خداوند تعالى ميفرمايد:
«اذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال انا منکم وجلون قالوا لا توجل انا نبشرک بغلام عليم - به محضى که ملائکه داخل شدند و زبان به سلام گشودند، ابراهيم گفت : ما از شما بيمناکيم گفتند: مترس که ما تو را به فرزندى دانا بشارت مى دهيم ».
و ذيل آيات ظهور در اين دارد که اين ملاقات قبل از هلاکت قوم لوط بود، و حاصل دليل اين مفسرين اين شد که آيات پنج سوره مذکور از حيث ظهور مختلفند، بعضى از آنها نظير آيات سوره ذاريات ظهور دارد در اينکه ملاقات با ابراهيم بعد از هلاکت قوم لوط بوده ، و بعضى ديگر نظير آيات سوره حجر ظهور در اين دارد که ملاقات آنان با آن جناب قبل از هلاک کردن قوم لوط بوده است.
و نظير آيات سوره حجر آيات سوره عنکبوت است که آن آيات از آيات سوره حجر روشن تر مى فهمانند که جريان ملاقات قبل از هلاکت آن قوم بوده چون در آن آيات مساله وساطت ابراهيم (عليه السلام ) و جدالش با ملائکه آمده که در بحث روائى گذشته ، حديث عياشى نيز همين معنا را تاءييد مى کرد.
و اما آنچه در ذيل آيات سوره ذاريات داشت : «قالوا انا ارسلنا» ظهور دارد در اينکه از ماجرائى سخن ميگويد که : واقع شده ، و دليل بر اين نيست که منظورش شرح بشارت به ولادت اسماعيل باشد که قبل از ماجراى قوم لوط بوده براى اينکه نظير اين آيات در سوره حجر نيز آمده بود با اينکه مفسرين قبول دارند که آيات سوره حجر داستان قبل از فراغت از کار قوم لوط را شرح مى دهد.
علاوه براين ، جمله مزبور يعنى جمله «انا ارسلنا» که ملائکه وقتى آن را گفتند که هنوز در بين راه بودند به حسب لغت نمى تواند مانع از اين نظريه باشد.
و اما جمله «فاخرجنا من کان فيها من المؤمنين...» کلام ملائکه نيست تا دليل شود بر اينکه مربوط به بعد از واقعه قوم لوط است بلکه کلام خود خداى تعالى است همچنانکه سياق همه داستان هاى سوره ذاريات که سراينده آنها خود خداى تعالى است اين معنا را تاءييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۰
و اما اينکه مساءله ترسيدن ابراهيم (عليه السلام ) در آيات سوره حجر، اول داستان و در آيات سوره ذاريات و هود آخر داستان آمده دليل بر دو تا بودن داستان نيست بلکه وجهش اين است که در آيات سوره حجر اصلا مساءله آوردن گوساله بريان ذکر نشده تا در اثر نخوردن ملائکه مساءله ترسيدن ابراهيم (عليه السلام ) را ذکر کند به خلاف دو سوره ذاريات و هود، علاوه بر اين ارتباط تام و شديدى که بين اجزاى داستان برقرار است خود دليل و مجوزى است براى اينکه بعضى از قسمتهاى داستان در جايى و در زمانى ، جلوتر و در جايى و زمانى ديگر عقب تر ذکر شود همچنانکه انکار ابراهيم در آيات سوره ذاريات در اول قصه بعد از سلام دادن ملائکه آمده و در سوره هود در وسط داستان يعنى بعد از غذا نخوردن ملائکه ذکر شده ، و در نظم قرآنى اينگونه تقديم و تاخيرها بسيار است.
از اين هم که بگذريم آيات سوره هود صريح در اين است که بشارت ، مربوط به ولادت اسحاق و يعقوب بوده چون نام آن دو بزرگوار را برده و همين آيات است که ميگويد: ابراهيم درباره سرنوشت شوم قوم لوط مجادله کرد، و اين مطلب را در سياقى آورده که هيچ شکى باقى نمى گذارد در اينکه جريان مربوط به قبل از هلاکت قوم لوط است ، و لازمه اين دو مطلب اين است که بشارت به ولادت اسحاق قبل از هلاکت قوم لوط واقع شده باشد.
و باز از اين هم که بگذريم همه نويسندگان تاريخ اتفاق دارند بر اينکه ولادت اسماعيل قبل از ولادت اسحاق و يعقوب بوده و آن جناب از اسحاق بزرگتر بوده و بين ولادت او و اين ، سالهايى فاصله شده و اگر بشارتى که قبل از هلاکت قوم لوط واقع شده بشارت به ولادت اسماعيل باشد ديگر نمى تواند بعد از هلاکت قوم لوط بشارتى ديگر به ولادت اسحاق صورت بگيرد زيرا در اين صورت فاصله بين دو بشارت ، يک روز و دو روز خواهد بود مگر اينکه بگويى بله ممکن است همينطور باشد ولى اسحاق چند سال بعد متولد شده باشد چون بشارت بيش از اين دلالت ندارد که چنين امر خيرى پيش خواهد آمد و يا چنين و چنان خواهد شد و اما اينکه در چه زمانى واقع مى شود بشرى از آن ساکت است.
دوم : اينکه اصلا در اين داستانها سخنى از بشارت به ولادت اسماعيل در ميان آمده يا نه ؟ حق مطلب اين است که بشرائى که در اول آيات سوره صافات آمده تنها بشارت به ولادت اسماعيل است و اين غير آن بشارتى است که در ذيل آن آيات آمده که صريحا نام اسحاق در آن برده شده ، دليل بر اين معنا هم سياق آيات ذيل جمله «فبشرناه بغلام حليم » است که بعد از اين بشارت مساءله رويا و ذبح فرزند و مطالبى ديگر را آورده ناگهان در آخر مى فرمايد: «و بشرناه باسحق نبيا من الصالحين » و اين سياق جاى شک باقى نمى گذارد که منظور از غلام حليمى که در اول آيات به ولادتش بشارت داده غير اسحاقى است که بار دوم ولادتش را مژده داده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۱
طبرى در تاريخ خود ميگويد: منظور از بشارت اولى مانند بشارت دومى در اين سوره بشارت به ولادت اسحاق است ، همچنانکه در ساير سوره ها همين منظور است . ولى از نظر ما اين سخن درست نيست و ما در جلد هفتم اين کتاب در ضمن داستانهاى ابراهيم (عليه السلام ) بحثى در اين معنا گذرانديم.
سوم - بحث توراتى اين قصه و تطبيق داستان قرآن با داستانى است که تورات در اين باره آورده البته توراتى که فعلا در دست هست که ان شاء اللّه اين تطبيق در ذيل آيات بعدى آنجا که پيرامون داستان لوط بحث مى کنيم از نظر خواننده خواهد گذشت.
چهارم - «بحثى پيرامون اين داستان از اين جهت که جدال ابراهيم با ملائکه و تعبيرى به مثل «يجادلنا فى قوم لوط» و پاسخى از ملائکه به وى به مثل «يا ابراهيم اعرض عن هذا» چه معنا دارد، آن هم از ابراهيمى که در سابق گفتي ، سياق آيات و مخصوصا جمله «ان ابراهيم لحليم اواه منيب» جز به خير از آن جناب ياد نکرده و چنين بزرگوارى چطور با ملائکه جدال مى کند پاسخ اين سوال اين است که جدال آن جناب جز به انگيزه نجات بندگان خدا نبوده به اين اميد وساطت کرده که شايد بعدها به راه خدا بيايند و به سوى اين راه هدايت شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۲
آيات ۷۷ - ۸۳ سوره هود
وَ لَمَّا جَاءَت رُسلُنَا لُوطاً سئ بهِمْ وَ ضاقَ بهِمْ ذَرْعاً وَ قَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ(۷۷)
وَ جَاءَهُ قَوْمُهُ يهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَ مِن قَبْلُ کانُوا يَعْمَلُونَ السيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاءِ بَنَاتى هُنَّ أَطهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تخْزُونِ فى ضيْفِى أَ لَيْس مِنکمْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ(۷۸)
قَالُوا لَقَدْ عَلِمْت مَا لَنَا فى بَنَاتِک مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّک لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ(۷۹)
قَالَ لَوْ أَنَّ لى بِکُمْ قُوَّةً أَوْ ءَاوِى إِلى رُکْنٍ شدِيدٍ(۸۰)
قَالُوا يَا لُوط إِنَّا رُسلُ رَبِّک لَن يَصِلُوا إِلَيْک فَأَسرِ بِأَهْلِک بِقِطعٍ مِّنَ الَّيْلِ وَ لا يَلْتَفِت مِنکمْ أَحَدٌ إِلا امْرَأَتَک إِنَّهُ مُصِيبهَا مَا أَصابهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصبْحُ أَ لَيْس الصبْحُ بِقَرِيبٍ(۸۱)
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَلِيَهَا سافِلَهَا وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِّن سِجِّيلٍ مَّنضودٍ(۸۲)
مُّسوَّمَةً عِندَ رَبِّک وَ مَا هِىَ مِنَ الظالِمِينَ بِبَعِيدٍ(۸۳)
«ترجمه آیات»
و همين که فرستادگان ما نزد لوط آمدند، از ديدن آنان (که به صورت جوانانى زيبا روى مجسم شده بودند) سخت ناراحت شد، (چون مردمش به آسانى از آنگونه افراد زيبا روى نمى گذشتند) و خود را در برابر قوم بيچاره يافت و زير لب گفت : امروز روز بلائى شديد است . (۷۷)
در همين لحظه مردم آلوده اش با حرص و شوقى وصف ناپذير به طرف ميهمانان لوط شتافتند، چون قبل از اين ماجرا اعمال زشتى (در همجنس بازى ) داشتند. لوط گفت : اى مردم اين دختران من در سنين ازدواجند، مى توانيد با آنان ازدواج کنيد، براى شما پاکيزه ترند، از خدا بترسيد و آبروى مرا در مورد ميهمانانم نريزيد، آخر مگر در ميان شما يک مرد رشد يافته نيست . (۷۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۳
گفتند: اى لوط تو خوب مى دانى (که سنت قومى ما به ما اجازه نمى دهد) که متعرض دخترانت شويم ، و تو خوب مى دانى که منظور ما در اين هجوم چيست .(۷۹)
لوط گفت : اى کاش در بين شما نيرو و طرفدارانى مى داشتم و يا براى خودم قوم و عشيره اى بود و از پشتيبانى آنها برخوردار مى شدم . (۸۰)
فرشتگان گفتند: اى لوط - غم مخور - ما فرستادگان پروردگار تو هستيم شر اين مردم به تو نخواهد رسيد. پس با خاطرى آسوده از اين بابت ، دست بچه هايت را بگير و از شهر بيرون ببر، البته مواظب باش احدى از مردم متوجه بيرون رفتنت نشود، و از خاندانت تنها همسرت را بجاى گذار که او نيز مانند مردم اين شهر به عذاب خدا گرفتار خواهد شد و موعد عذابشان صبح است و مگر صبح نزديک نيست ؟.(۸۱)
پس همين که امر ما آمد سرزمين شان را زير و رو نموده بلنديهايش را پست ، و پستيهايش را بلند کرديم و بارانى از کلوخ بر آن سرزمين باريديم ، کلوخهايى چون دانه هاى تسبيح رديف شده . (۸۲)
کلوخهايى که در علم پروردگارت نشان دار بودند و اين عذاب از هيچ قومى ستمگر به دور نيست . (۸۳)
«بیان آیات»
اين آيات داستان عذاب قوم لوط را بيان مى کند و مى توان گفت که به يک حساب تتمه آيات قبلى است که داستان نازل شدن ملائکه و وارد شدن آنان بر ابراهيم و بشارت دادن به ولادت اسحاق را ذکر مى کرد چون بيان آن مطالب در واقع زمينه چينى بود براى بيان عذاب قوم لوط.
«وَ لَمَّا جَاءَت رُسلُنَا لُوطاً سئ بهِمْ وَ ضاقَ بهِمْ ذَرْعاً وَ قَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ»:
وقتى گفته مى شود: «ساءه الامر مساءة » معنايش اين است که فلان پيش آمد حال بدى را بر فلانى انداخت ، و وقتى با صيغه مجهول تعبير شود و گفته شود: «سى ء بالامر» معنايش اين است که فلانى خودش به خاطر آن امر ناراحت شد، نه اينکه آن امر وى را ناراحت کرده باشد (همچنانکه در آيات مورد بحث حضرت لوط از آمدن ملائکه به صورت جوانانى زيبا روى ناراحت شد، نه اينکه ملائکه او را ناراحت کرده باشند ).
و کلمه «ذرع » به معناى مقايسه طول اشياء است ، و اين کلمه از کلمه «ذراع » گرفته شده که به معناى دست آدمى از نوک انگشتان تا آرنج است که در قديم آن را مقياس طول مى گرفتند و فعلا اين کلمه بر خود آن آلتى که به وسيله آن طولها اندازه گيرى مى شود نيز اطلاق مى گردد (مثلا بزاز، هم مى گويد فلان پارچه چند ذرع است ، و هم مى گويد ذرع ما گم شده است).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۴
و تعبیر: «ضاق بالامر ذرعا» تعبيرى است کنايه اى و معنايش اين است که راه چاره آن امر به رويش بسته شد و يا راهى براى خلاصى از فلان امر نيافت ، و وجه اين کنايه اين است که چنين کسى مانند خياطى مى ماند که به هر مترى و ذرعى که پارچه را متر مى کند لباسى به فلان قامت در نمى آيد.
و کلمه «عصيب » بر وزن فعيل به معناى مفعول از ماده «عصب » است که به معناى شدت است و «يوم عصيب » آن روزى است که به وسيله هجوم بلا آنقدر شديد شده باشد که عقده هايش بازشدنى نيست و شدايدش آن چنان سر در يکديگر کرده اند که مانند کلاف سر در گم از يکديگر جدا و متمايز نمى شوند.
و معناى آيه شريفه اين است که وقتى فرستادگان ما که همان فرشتگان نازل بر ابراهيم (عليه السلام ) بودند بر لوط (عليه السلام ) وارد شدند، آمدنشان لوط را سخت پريشان و بد حال کرد و فکرش از اينکه چگونه آنان را از شر قوم نجات دهد ناتوان شد چون فرشتگان نامبرده به صورت جوانانى امرد و زيبا منظر مجسم شده بودند و قوم لوط حرص شديدى داشتند بر اينکه با اينگونه جوانان عمل فحشاء مرتکب شوند و انتظار اين نمى رفت که متعرض اين ميهمانان نشوند، و آنان را به حال خود بگذارند و به همين جهت لوط عنان اختيار را از دست داد و بى اختيار گفت : «هذا يوم عصيب » يعنى امروز روز بسيار سختى خواهد بود روزى که شرور آن يکى دو تا نيست و شرورش سر در يکديگر دارند.
«وَ جَاءَهُ قَوْمُهُ يهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَ مِن قَبْلُ کانُوا يَعْمَلُونَ السيِّئَاتِ»:
راغب ميگويد: وقتى گفته مى شود: «هرع و يا اهرع » معنايش اين است که فلان کس را با زور و تهديد به جلو سوق مى داد. و از کتاب «العين » نقل شده که گفته است : کلمه «اهراع » به معناى سوق دادن به شدت است.
«و من قبل کانوا يعملون السيئات » - يعنى (قوم لوط) قبل از آن زمان که ملائکه بيايند همواره مرتکب معاصى مى شدند و گناهان و کارهاى زشتى مى کردند پس در ارتکاب فحشاء جسور شده بودند، و در انجام فحشاء هيچ باکى نداشته بلکه معتاد به آن بودند و اگر گناهى پيش مى آمد به هيچ وجه از آن منصرف نمى شدند نه حياء مانعشان مى شد و نه زشتى عمل ، نه موعظه آنها را از آن عمل منزجر مى کرد و نه مذمت ، براى اينکه عادت ، هر کار زشتى را آسان و هر عمل منکر و بلکه بى شرمانه اى را زيبا مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۵
و اين جمله در بين جمله «و جاءه قومه يهرعون اليه » و بين جمله «قال يا قوم هولاء بناتى...» معترضه است و در معنا دادن به مضمون هر دو طرفش مفيد است اما اينکه جمله قبل خود را معنا مى دهد براى اين است که وقتى شنونده بشنود که قوم لوط به طرف ميهمانان لوط هجوم آوردند بطورى که يکديگر را هل مى دادند خوب نمى فهمد که اين هجوم براى چه بوده ولى وقتى دنبال آن بشنود که قوم لوط معتاد به عملهاى شنيع و گناهان شرم آور بودند مى فهمد که انگيزه آنان بر اين هجوم همان عادت زشتى بوده که فاسقان قوم به گناه و فحشاء داشته و خواسته اند آن عمل زشت را با ميهمانان لوط انجام دهند.
و اما نافع بودنش در مضمون جمله بعدش براى اين است که وقتى شنونده بشنود که لوط از در بيچارگى و ناعلاجى به قوم خود مى گويد که اين دختران من در اختيار شمايند و اينها براى شما بهترند، اگر آن جمله معترضه نبود تعجب مى کرد که چرا لوط (عليه السلام ) نخست به موعظه آنان نپرداخت و ابتداء چنين پيشنهادى را کرد؟
ولى حالا که اين جمله معترضه را شنيده سابقه اين قوم را دارد و مى فهمد که آن قوم به علت اينکه ملکه فسق و فحشاء در دلهايشان رسوخ کرده بوده ديگر گوش شنوايى برايشان باقى نمانده بود و هيچ زاجرى منزجرشان نمى کرده و هيچ موعظه و نصيحتى به خرجشان نمى رفته و به همين جهت جناب لوط در اولين کلامى که به آنان گفته دختران خود را بر آنان عرضه کرده و سپس گفته است: «فاتقوا اللّه ولا تخزون فى ضيفى - از خدا بترسيد و مرا نزد ميهمانانم رسوا نکنيد».
«قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلاءِ بَنَاتى هُنَّ أَطهَرُ لَکُمْ ...»:
وقتى لوط (عليه السلام ) ديد که قوم ، همگى بر سوء قصد عليه ميهمانان يک دست شده اند و صرف موعظه و يا خشونت در گفتار آنان را از آنچه مى خواهند منصرف نمى کند تصميم گرفت آنها را از اين راه فحشاء باز بدارد و منظورشان را از راه حلال تاءمين کند از طريقى که گناهى بر آن مترتب نمى شود و آن مساءله ازدواج است ، لذا دختران خود را به آنان عرضه کرد و ازدواج با آنان را برايشان ترجيح داد و گفت: «ازدواج با اين دختران ، پاکيزه تر است ، و يا اين دختران پاکيزه ترند».
و مراد از آوردن صيغه اطهر، (افعل ، که مخصوص برترى دادن چيزى بر چيز ديگر است مانند اکبر يعنى کبيرتر و اصغر يعنى صغيرتر) که به معناى پاکيزه تر است ، اين نبوده که عمل شرم آور لواط هم پاکيزه است ولى ازدواج با زنان پاکيزه تر است بلکه منظور اين است که ازدواج با دختران من عملى است پاک و هيچ شائبه زشتى و پليدى در آن نيست ، و خلاصه مراد اين است که ازدواج ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۶
طهارت خالص است ، و استعمال صيغه «افعل » در غير مورد تفضيل شايع است در قرآن نيز استعمال شده آنجا که فرمود: «ما عند اللّه خير من اللّه و» با اينکه در لهو هيچ خيرى نيست ، و نيز فرموده : «و الصلح خير» که در همه اين موارد صيغه «افعل » مى فهماند اگر اين کار را بکنى کارى کرده اى که يقينا اشکالى در آن نيست و اگر آن کارهاى ديگر را بکنى چنين يقينى برايت حاصل نمى شود يا يقين به نامشروع بودن آن پيدا مى کنى و يا حداقل در مشروع بودن و پاکيزه بودن آن ترديد خواهى داشت.
مراد از «بناتى» و «اطهر لکم» در سخن لوط «ع» به قوم خود: «هؤلاء بناتى هن اطهر لکم»
و اگر جمله «هولاء بناتى » را مقيد کرد به قيد «هن اطهر لکم » براى اين بود که بفهماند منظور لوط (عليه السلام ) از عرضه کردن دختران خود اين بوده که مردم با آنها ازدواج کنند نه اينکه از راه زنا شهوات خود را تسکين دهند، و حاشا بر مقام يک پيغمبر خدا که چنين پيشنهادى بکند براى اينکه در زنا هيچ طهارتى وجود ندارد.
همچنانکه قرآن کريم فرموده : «و لا تقربوا الزنى انه کان فاحشة و ساء سبيلا». و نيز فرموده: «و لا تقربوا الفواحش ما ظهر منها و ما بطن». و ما در تفسير آيه زنا در سوره انعام گفتيم که حکم اين آيه از احکامى است که خداى تعالى در تمامى شرايع آسمانى که بر انبيايش نازل کرده آن را تشريع نموده است در نتيجه حرمت زنا در زمان جناب لوط نيز تشريع شده بوده پس جمله «هن اطهر لکم » بهترين شاهد است بر اينکه منظور آن جناب ازدواج بوده نه زنا.
از اينجا فساد گفتار آن مفسرى که منظور لوط را زناى با دختران خود دانسته روشن مى گردد، او گفته است: لوط بدون آوردن کلمه «نکاح » و يا قيدى که بفهماند منظورش نکاح است گفت: «اين دختران من در اختيار شما» و من نمى فهمم اين چه پيشنهادى است که لوط کرده اگر خواسته است از يک عمل فحشاء جلوگيرى کند که فحشاء را با فحشائى ديگر جلوگيرى نمى کنند و اگر به راستى خواسته است فحشاء با ميهمانان را با فحشاء با دختران خود جلو بگيرد ديگر چه معنا دارد که به مردم بگويد: «فاتقوا اللّه - از خدا بترسيد». و اگر مى خواسته رسوايى را فقط از خودش دفع کند بايد به همان جمله بعدى که گفت: «مرا در جلو ميهمانانم رسوا نکنيد» اکتفاء مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۰۷
و چه بسا که گفته باشند! مراد از اين که گفت: «اين دختران من در اختيار شمايند»، اشاره باشد به همه زنان قوم ، چون يک پيغمبر، پدر همه امت خويش است و زنان آن امت دختران اويند، همچنانکه مردان آن امت پسران وى هستند و لوط (عليه السلام ) منظورش اين بوده که به مردم بفهماند دفع شهوت به وسيله جنس زن و به طريق نکاح که خود طريقه اى است فطرى ، براى شما بهتر و پاکتر است از اينکه به وسيله مردان و از طريق فحشاء صورت بگيرد.
ليکن اين توجيه جنبه دست و پا زدن را دارد و از ناحيه الفاظ آيه هيچ دليلى بر طبق آن وجود ندارد، و اما اينکه دختران لوط مسلمان و مردم مورد خطاب آن جناب کافر بوده باشند و ازدواج مرد کافر با زن مسلمان جايز نباشد مطلبى است که معلوم نيست در شريعت آن روز که شريعت ابراهيم (عليه السلام ) بوده تشريع شده باشد و در نتيجه لوط (عليه السلام ) موظف به پيروى آن حکم باشد.
زيرا اين احتمال هست که در شريعت ابراهيم (عليه السلام ) ازدواج مرد کافر با زن مسلمان جايز بوده باشد، همچنانکه در صدر اسلام نيز جايز بود و حتى شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) دختر خود را به عقد ابى العاص بن ربيع در آورد، با اينکه قبل از هجرت کافر بود و جواز آن بعد از هجرت نسخ شد و مسلمانان ماءمور شدند دختران خود را به کفار ندهند.
رده:تفسیر المیزان