المیزان جلد۱۰ بخش۴۴
داستان لوط و قوم او در تورات
۴ - داستان لوط و قومش در تورات : تورات در اصحاح يازدهم و دوازدهم از سفر تکوين مى گويد: لوط برادر زاده «ابرام » (ابراهيم ) و نام پدرش (که برادر ابرام باشد) «هاران بن تارخ » بود و هاران با برادرش ابرام در خانه تارخ در «اورکلدانيان » زندگى مى کردند و سپس تارخ از «اور» بسوى سرزمين کنعانيان مهاجرت کرد و در شهر حاران اقامت گزيد در حالى که ابرام و لوط با او بودند آنگاه ابرام به امر رب ، از حاران خارج شد و لوط نيز با او بود و اين دو مال بسيار زياد و غلامانى در حاران به دست آورده بودند، پس به سرزمين کنعان آمدند، و ابرام پشت سر هم به طرف جنوب کوچ مى کرد تا آنکه به مصر آمد و در مصر نيز به سمت جنوب به طرف بلنديهاى «بيت ايل » آمده و در آنجا اقامت گزيد.
لوط هم که همه جا با ابرام حرکت مى کرد براى خود گاو و گوسفند و خيمه هايى داشت ، و يک سرزمين جوابگوى احشام اين دو نفر نبود بناچار بين چوپانهاى او و چوپانهاى ابرام دشمنى و نزاع درگرفت و از ترس اينکه کار به نزاع بکشد از يکديگر جدا شدند، لوط سرزمين «دائره » اردن را اختيار کرد و در شهرهاى دائره اقامت گزيد و خيمه هاى خود را به «سدوم » انتقال داد و اهل سدوم مردمى اشرار و از نظر رب بسيار خطاکار بودند و ابرام خيام خود را به بلوطات ممرا که در حبرون بود نقل داد.
در اين زمان جنگى بين پادشاهان سدوم و عموره و ادمه و صبوييم و صوغر از يک طرف و چهار همسايه آنان از طرف ديگر درگرفت و پادشاه سدوم و ديگر پادشاهانى که با او بودند شکست خوردند و دشمن همه املاک سدوم و عموره و همه مواد غذايى آنان را بگرفت و لوط در بين ساير اسرا، اسير شد و همه اموالش به غارت رفت ، وقتى اين خبر به ابرام رسيد با غلامان خود که بيش از سيصد نفر بودند حرکت کرد و با آن قوم جنگيد و آنان را شکست داده ، لوط را از اسارت و همه اموالش را از غارت شدن نجات داد و او را به همان محلى که سکونت گزيده بود برگردانيد.
تورات در اصحاح هجدهم از سفر تکوين مى گويد: رب براى او (يعنى ابرام ) در بلوطات ممرا ظهور کرد در حالى که روز گرم شده بود، و او جلوى در خيمه نشسته بود ناگهان چشم خود را بلند کرد و نگريست که سه نفر مرد نزدش ايستاده اند همينکه آنان را ديد از در خيمه برخاست تا استقبالشان کند و به زمين سجده کرد و گفت : اى آقا! اگر نعمتى در چشم خود مى يابى پس ، از بنده ات رو بر متاب و از اينجا مرو تا بنده ات کمى آب بياورد پاهايتان را بشوييد و زير اين درخت تکيه دهيد و نيز بنده ات پاره نانى بياورد دلهايتان را نيرو ببخشيد سپس برويد چون شما بر عبد خود گذر کرده ايد ما اينطور رفتار مى کنيم همانطور که خودت تکلم کردى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۳
بناچار ابرام به شتاب به طرف خيمه نزد ساره رفت و گفت : بشتاب سه کيل آرد سفيد تهيه کن و نانى مغز پخت بپز، آنگاه خودش به طرف گله گاو رفته ، گوساله پاکيزه و چاقى انتخاب نموده به غلام خود داد تا به سرعت غذايى درست کند، سپس مقدارى کره و شير با آن گوساله اى که کباب کرده بود برداشته نزد ميهمانان نهاد و خود در زير آن درخت ايستاد تا ميهمانان غذا بخورند.
ميهمانان پرسيدند: ساره همسرت کجا است ؟ ابرام گفت : اينک او در خيمه است . يکى از ميهمانان گفت : من در زمان زندگيت بار ديگر نزد تو مى آيم ، و براى همسرت ساره پسرى خواهد آمد. ساره در خيمه سخن او را که در پشت خيمه قرار داشت شنيد و ابراهيم و ساره هر دو پيرى سالخورده بودند و ديگر اين احتمال که زنى مثل ساره عادتا بچه بياورد قطع شده بود ساره بناچار در دل خود خنديد و در زبان گفت: آيا سر پيرى بار ديگر متنعمى و بچه دار شدنى به خود مى بينم با اينکه آقايم نيز پير شده؟
رب به ابراهيم گفت : ساره چرا خنديد و چرا چنين گفت که آيا به راستى من مى زايم با اينکه پيرى فرتوت شده ام ؟ مگر بر رب انجام چيزى محال مى شود؟ من در ميعاد در طول زندگى به سويت باز مى گردم و ساره فرزندى خواهد داشت . ساره در حالى که مى گفت : اين بار نمى خندم منکر آن شد، چون ترسيده بود ابراهيم گفت : نه بلکه خنديد.
آنگاه مردان نامبرده از آنجا برخاسته به طرف سدوم رهسپار شدند ابراهيم (نيز) با آنها مى رفت تا بدرقه شان کند رب با خود گفت : آيا سزاوار است کارى را که مى خواهم انجام دهم از ابراهيم پنهان بدارم ؟ با اينکه ابراهيم امتى کبير و قوى است و امتى است که همه امتهاى روى زمين از برکاتش برخوردار مى شوند؟ نه ، من حتما او را آگاه مى سازم تا فرزندان و بيت خود را که بعد از او مى آيند توصيه کند تا طريق رب را حفظ کنند و کارهاى نيک کنند و عدالت را رعايت نمايند تا رب به آن وعده اى که به ابراهيم داده عمل کند.
پس رب (به ابراهيم ) گفت : سر و صداى سدوميان و عموديان زياد شده يعنى چيزهاى بدى از آنجا به من مى رسد و خطايا و گناهانشان بسيار عظيم گشته ، لذا من خود به زمين نازل مى شوم تا ببينم آيا همه اين گناهانى که خبرگزاران خبر داده اند مرتکب شده اند يا نه و اگر نشده اند حداقل از وضع آنجا با خبر مى شوم.
آنگاه مردان (ميهمانان ابراهيم ) با او خدا حافظى کرده و به طرف سدوم رفتند و اما ابراهيم که تا آن لحظه در برابر رب ايستاده بود به طرف رب جلو آمد و پرسيد آيا نيکوکار و گناهکار را با هم هلاک مى کنى ؟ شايد پنجاه نفر نيکوکار در شهر سدوم باشد آيا آن شهر را يکجا نابود مى کنى و به خاطر آن پنجاه نيکوکار که در آنجا هستند عفو نمى کنى ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۴
حاشا بر تو که چنين رفتارى داشته باشى و نيکوکار را با گنهکار بميرانى و در نتيجه خوب و بد در درگاهت فرق نداشته باشند، حاشا بر تو که جزا دهنده کل زمينى عدالت را رعايت نکنى؟
رب گفت من اگر در سدوم پنجاه نيکوکار پيدا کنم از عذاب آن شهر و همه ساکنان آن به خاطر پنجاه نفر صرفنظر مى کنم.
ابراهيم جواب داد و گفت : من که با مولا سخن آغاز کردم خاکى و خاکسترى هستم ممکن است نيکوکاران پنج نفر کمتر از پنجاه نفر باشند و فرض کن چهل و پنج نفر باشد آيا همه شهر را و آن چهل و پنج نفر را هلاک مى کنى ؟ رب گفت : من اگر در آنجا چهل و پنج نفر نيکوکار بيابم شهر را هلاک نمى کنم ، ابراهيم دوباره با رب به گفتگو پرداخت و گفت : احتمال مى رود در آنجا چهل نفر نيکوکار باشد رب گفت: به خاطر چهل نفر هم عذاب نمى کنم.
ابراهيم با خود گفت حال که رب عصبانى نمى شود سخن را ادامه دهم چون ممکن است سى نفر نيکوکار در سدوم پيدا شود، رب گفت : اگر در آنجا سى نفر يافت شود آن کار را نمى کنم . ابراهيم گفت : من که سخن با مولايم آغاز کردم براى اين بود که نکند در آنجا بيست نفر نيکوکار باشد رب گفت : به خاطر بيست نفر هم اهل شهر را هلاک نمى کنم.
ابراهيم گفت : (من خواهش مى کنم ) رب عصبانى نشود فقط يک بار ديگر سخن مى گويم و آن سخنم اين است که ممکن است ده نفر نيکوکار در آن محل يافت شود رب گفت : به خاطر ده نفر نيز اهل شهر را هلاک نمى کنم ، رب بعد از آنکه از گفتگوى با ابراهيم فارغ شد دنبال کار خود رفت ابراهيم هم به محل خود برگشت.
در اصحاح نوزدهم از سفر تکوين آمده که ملائکه هنگام عصر به سدوم رسيدند لوط در آن لحظه دم دروازه شهر سدوم نشسته بود چون ايشان را بديد برخاست تا از آنان استقبال کند و با صورت به زمين افتاد و سجده کرد و به آنان گفت : آقاى من به طرف خانه بنده خودتان متمايل شويد و در آنجا بيتوته کنيد و پاهايتان را بشوييد آنگاه صبح زود راه خود پيش بگيريد و برويد. آن دو ملک گفتند: نه ، بلکه ما در ميدان شهر بيتوته مى کنيم . لوط بسيار اصرار ورزيد و آن دو سرانجام قبول نموده با او به راه افتادند و به خانه او در آمدند لوط ضيافتى به پا کرد و نان و مرغى پخت ، و آنان خوردند.
قبل از اينکه به خواب بروند رجالى از اهل شهر يعنى از سدوم خانه را محاصره کردند، رجالى از پير و جوان و بلکه کل اهل شهر حتى از دورترين نقطه حمله ور شدند و لوط را صدا زدند که آن دو مردى که امشب بر تو وارد شده اند کجايند؟ آنان را بيرون بفرست تا بشناسيمشان،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۵
لوط خودش به طرف درب خانه آمد و آن را از پشت ببست و گفت : اى برادران من شرارت مکنيد اينک اين دو دختران من در اختيار شمايند و با اينکه تاکنون مردى را نشناخته اند من آن دو را بيرون مى آورم ، شما با آن دو هر عملى که مايه خوشايند چشم شما است انجام دهيد و اما اين دو مرد را کار نداشته باشيد زيرا زير سايه سقف من داخل شده اند.
مردم گفتند: تا فلانجا دور شو، آنگاه گفتند: لوط يک مرد غريبه اى است که به ميان ما آمده و اختياردار ما شده ، اى لوط! ما الان شرى به تو مى رسانيم بدتر از شرى که مى خواهيم به آن دو برسانيم ، پس اصرار بر لوط را از حد گذراندند و جلو آمدند تا درب خانه را بشکنند و آن دو مرد ميهمان دست خود را دراز کرده و لوط را به طرف خود در داخل خانه بردند و درب را به روى مردم بستند و اما مردان پشت در را، صغير و کبيرشان را کور کردند و ديگر نتوانستند درب خانه را پيدا کنند.
آن دو تن ميهمان به لوط گفتند: غير از خودت در اين شهر چه دارى ، دامادها و پسران و دختران و هر کس ديگر که دارى همه را از اين مکان بيرون ببر که ما هلاک کننده اين شهريم زيرا خبرگزاريها خبرهاى عظيمى از اين شهر نزد رب برده اند و رب ما را فرستاده تا آنان را هلاک سازيم . لوط از خانه بيرون رفت و با دامادها که دختران او را گرفته بودند صحبت کرده گفت : برخيزيد و از اين شهر بيرون شويد که رب مى خواهد شهر را هلاک کند.
دامادها به نظرشان رسيد که لوط دارد مزاح مى کند، ولى همين که فجر طالع شد دو فرشته با عجله به لوط گفتند: زود باش دست زن و دو دخترت که فعلا در اينجا هستند بگير تا به جرم مردم اين شهر هلاک نشوند ولى وقتى سستى لوط را ديدند دست او و دست زنش و دست دو دخترش را گرفته به خاطر شفقتى که رب بر او داشت در بيرون شهر نهادند.
و وقتى داشتند لوط را به بيرون شهر مى بردند به او گفتند: جانت را بردار و فرار کن و زنهار، که به پشت سر خود نگاه مکن و در هيچ نقطه از پيرامون شهر توقف مکن ، به طرف کوه فرار کن تا هلاک نشوى.
لوط به آن دو گفت: نه ، اى سيد من ، اينک بنده ات شفقت را در چشمانت مى بيند لطفى که به من کردى عظيم بود و من توانايى آن را ندارم که به کوه فرار کنم مى ترسم هنوز به کوه نرسيده شر مرا بگيرد و بميرم ، اينک در اين نزديکى شهرى است به آن شهر مى گريزم شهر کوچکى است (و فاصله اش کم است) آيا اگر به آنجا بگريزم جانم زنده مى ماند.
رب بدو گفت : من در پيشنهاد نيز روى تو را به زمين نمى اندازم و شهرى که پيشنهاد کردى زير و رويش نکنم ، زير و رويش نمى کنم پس به سرعت بدانجا فرار کن که من استطاعت آن را ندارم که قبل از رسيدنت به آنجا کارى بکنم به اين مناسبت نام آن شهر را صوغر نهادند يعنى شهر کوچک .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۶
وقتى خورشيد بر زمين مى تابيد لوط وارد شهر صوغر شد، رب بر شهر سدوم و عموره کبريت و آتش باريد، کبريت و آتشى که از ناحيه رب از آسمان مى آمد و آن شهرها و همه اطراف آن و همه ساکنان آن شهرها و همه گياهان آن سرزمين را زير و رو کرد، زنش که نافرمانى کرد و از پشت به شهر نظر انداخت ستونى از نمک شد.
روز ديگر ابراهيم به طرف اين سرزمين آمده در برابر رب ايستاد و بسوى سدوم و عموره و به سرزمينهاى اطراف آن دو شهر نظر انداخت ، ديد که دود از زمين بالا مى رود مانند دودى که از گلخن حمام برمى خيزد، و چنين پيش مى آمد که وقتى خدا شهرهاى آن دايره (و آن افق ) را ويران کرد به ابراهيم اطلاع داد که لوط را از وسط انقلاب و در لحظه اى که شهرهاى محل اقامت لوط را ويران مى کرد بيرون فرستاد (و خلاصه اينکه به ابراهيم اطلاع داد دلواپس لوط نباشد خداى تعالى او را نجات داده است ).
و اما لوط از صوغر نيز بالاتر رفت و در کوه منزل کرد و دو دخترش با او بودند، چون از اقامت در صوغر نيز بيمناک بود لذا او و دو دخترش در غارى منزل کردند، دختر بکر بزرگ به (دختر) کوچکتر گفت : پدر ما پير شده و در اين سرزمين هيچ کس نيست که مانند عادت ساير نقاط به سر وقت ما بيايد و از ما خواستگارى کند بيا تا به پدرمان شرابى بنوشانيم و با او همخواب شويم و از پدر خود نسلى را زنده کنيم.
پس پدر را شراب خوراندند و در آن شب دختر بزرگتر (بکر) به رختخواب پدر رفت و پدر هيچ نفهميد که دخترش با او خوابيده (جماع کرده و) برخاست ، فرداى آن شب چنين پيش آمد که بکر به صغيره گفت : من ديشب با پدرم خوابيدم امشب نيز به او شرابى مى دهيم تو با او بخواب تا هر دو از او نسلى را زنده کنيم پس آن شب نيز شرابش دادند و دختر کوچک برخاسته با پدر جمع شد و پدر، نه از همخوابگى او خبردار شد و نه از برخاستن و رفتنش ، نتيجه اين کار آن شد که هر دو دختر از پدر حامله شدند.
دختر بزرگتر (بکر) يک پسر آورد و نام او را «موآب » نهاد و اين پسر کسى است که نسل دودمان موآبيين به او منتهى مى شود و تا به امروز اين نسل ادامه دارد.
تفاوت بين داستان قوم لوط در تورات فعلى و قرآن
اين بود ماجراى داستان لوط در تورات ، و ما همه آن را نقل کرديم تا روشن شود که تورات در خود داستان و در وجوه غير داستانى آن چه مخالفتى با قرآن کريم دارد.
در تورات آمده که فرشتگان مرسل براى بشارت دادن به ابراهيم و براى عذاب قوم لوط دو فرشته بودند ولى قرآن از آنان به «رسل » تعبير کرده که صيغه جمع است و اءقل جمع سه نفر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۷
و در تورات آمده که ميهمانان ابراهيم غذايى را که او درست کرده بود خوردند ولى قرآن اين را نفى کرده ، مى فرمايد: ابراهيم وقتى ديد ميهمانان دست به طرف غذا دراز نمى کنند ترسيد.
در تورات آمده که لوط دو دختر داشت ولى قرآن تعبير به لفظ «بنات » کرده که صيغه جمع است و گفتيم که اقل جمع سه نفر است و در تورات آمده که ملائکه لوط را بيرون بردند و قوم را چنين و چنان عذاب کردند و زن او ستونى از نمک شد و جزئياتى ديگر که قرآن از اينها ساکت است.
و در تورات بطور صريح نسبت تجسم به خداى تعالى داده و نسبت زناى با محرم آن هم با دختران را به يک پيامبر داده ولى قرآن کريم ، هم خداى سبحان را منزه از تجسم مى داند و هم انبياء و فرستادگان خداى را از ارتکاب گناه برى دانسته و ساحت آنان را از اين آلودگيها پاک مى داند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۸
آيات ۸۴ - ۹۵ سوره هود
وَ إِلى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شعَيْباً قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُهُ وَ لا تَنقُصوا الْمِکيَالَ وَ الْمِيزَانَ إِنى أَرَاکُم بخَيرٍ وَ إِنى أَخَاف عَلَيْکمْ عَذَاب يَوْمٍ محِيطٍ(۸۴)
وَ يَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکيَالَ وَ الْمِيزَانَ بِالْقِسطِ وَ لا تَبْخَسوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فى الاَرْضِ مُفْسِدِينَ(۸۵)
بَقِيَّت اللَّهِ خَيرٌ لَّکُمْ إِن کنتُم مُّؤْمِنِينَ وَ مَا أَنَا عَلَيْکُم بحَفِيظٍ(۸۶)
قَالُوا يَا شعَيْب أَصلَوتُک تَأْمُرُک أَن نَّترُک مَا يَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا أَوْ أَن نَّفْعَلَ فى أَمْوَالِنَا مَا نَشاؤُا إِنَّک لاَنت الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ(۸۷)
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأیتُمْ إِن کُنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ رَزَقَنى مِنْهُ رِزْقاً حَسناً وَ مَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَکُمْ إِلى مَا أَنْهَاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلا الاصلَحَ مَا استَطعْت وَ مَا تَوْفِيقِى إِلا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَکلْت وَ إِلَيْهِ أُنِيب (۸۸)
وَ يَا قَوْمِ لا يجْرِمَنَّکُمْ شِقَاقى أَن يُصِيبَکم مِّثْلُ مَا أَصاب قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صلِحٍ وَ مَا قَوْمُ لُوطٍ مِّنکم بِبَعِيدٍ(۸۹)
وَ استَغْفِرُوا رَبَّکمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبى رَحِيمٌ وَدُودٌ(۹۰)
قَالُوا يَا شعَيْب مَا نَفْقَهُ کَثِيراً مِّمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنرَاک فِينَا ضعِيفاً وَ لَوْ لا رَهْطک لَرَجَمْنَک وَ مَا أَنت عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ(۹۱)
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِى أَعَزُّ عَلَيْکم مِّنَ اللَّهِ وَ اتخَذْتُمُوهُ وَرَاءَکُمْ ظِهْرِياًّ إِنَّ رَبى بِمَا تَعْمَلُونَ محِيطٌ(۹۲)
وَ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکمْ إِنى عَمِلٌ سوْف تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يخْزِيهِ وَ مَنْ هُوَ کَاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنى مَعَکمْ رَقِيبٌ(۹۳)
وَ لَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نجَّيْنَا شعَيْباً وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَ أَخَذَتِ الَّذِينَ ظلَمُوا الصيْحَةُ فَأَصبَحُوا فى دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ(۹۴)
کَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلا بُعْداً لِّمَدْيَنَ کَمَا بَعِدَت ثَمُودُ(۹۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳۹
«ترجمه آیات»
و (همچنين ) به برادر مردم مدين ، يعنى شعيب وحى کرديم او نيز به مردمش گفت : اى قوم ! خدا را بپرستيد چون غير او معبودى نداريد و در معاملات ، ترازو و قپان را به نفع خود زياد و به ضرر مردم کم نگيريد، من خيرخواه شما هستم من بر شما از عذاب روزى مى ترسم که عذابش از هر جهت فراگير است. (۸۴)
و اى مردم ! پيمانه و وزن را با عدالت وفا کنيد و بر اشياء مردم عيب مگذاريد و از حق آنان نکاهيد و در زمين فساد مکنيد. (۸۵)
سودى که خدا در معامله برايتان باقى مى گذارد برايتان بهتر است و بدانيد که (ضامن کنترل شما در دورى از کم فروشى و قناعت به خير خدا، تنها و تنها ايمان شما است و) من مسؤ ول کنترل شما نيستم .(۸۶)
گفتند: اى شعيب آيا نمازت به تو دستور مى دهد که ما آنچه را پدرانمان مى پرستيدند ترک گوييم و آنچه را مى خواهيم ، در اموالمان انجام ندهيم ؟ که همانا تو مرد بردبار و رشيدى هستى . (۸۷)
شعيب گفت : اى قوم من ! هرگاه من دليل آشکارى از پروردگارم داشته و رزق خوبى به من داده باشد (آيا مى توانم بر خلاف فرمان او رفتار کنم ؟) من هرگز نمى خواهم چيزى که شما را از آن باز مى دارم خودم مرتکب شوم ، من جز اصلاح تا آنجا که توانايى دارم نمى خواهم ، و توفيق من جز به خدا نيست ، بر او توکل کردم و به سوى او بازگشت . (۸۸)
و اى قوم من ! دشمنى و مخالفت با من سبب نشود که شما به همان سرنوشتى که قوم نوح يا قوم هود يا قوم صالح گرفتار شدند گرفتار شويد، و قوم لوط از شما چندان دور نيست . (۸۹)
از پروردگار خود آمرزش بطلبيد و به سوى او بازگرديد که پروردگارم مهربان و دوستدار (بندگان توبه کار) است . (۹۰)
گفتند اى شعيب ! بسيارى از آنچه را مى گويى ما نمى فهميم ، و ما تو را در ميان خود ضعيف مى يابيم، و اگر بخاطر احترام قبيله کوچکت نبود تو را سنگسار مى کرديم ، و تو در برابر ما قدرتى ندارى . (۹۱)
گفت : اى مردم ، (همشهريان من )! آيا چند نفر خويشاوند من در نظر شما عزيزتر از خدايند که او را به کلى از ياد برده ، اعتنايى به او نداريد با اينکه پروردگار من بدانچه شما مى کنيد محيط است . (۹۲)
و اى قوم من ! شما هر قدرتى که داريد به کار بزنيد من نيز کار خودم را مى کنم ، بزودى مى فهميد که عذاب خوار کننده به سراغ چه کسى مى آيد و چه کسى دروغگو است ، شما منتظر باشيد که من نيز با شما منتظر مى مانم .(۹۳)
و همين که امر ما (عذاب موعود) آمد شعيب و گروندگان به وى را، با رحمت خود نجات داديم ، و صيحه همه آنهايى را که ستم کردند بگرفت و در محل سکونتشان به صورت جسدى بى جان در آورد.(۹۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۰
آنچنان که گويى اصلا در آن سرزمين زندگى نکرده اند (و فرمان الهى رسيد) که قوم مدين از رحمت من دور باشند همانطور که قوم ثمود دور شدند.(۹۵)
«بیان آیات»
اين آيات ، داستان شعيب (عليه السلام ) و قوم او را که همان اهل مدين باشند مى سرايد، اهل مدين بتها را مى پرستيدند و بيمارى کم فروشى در بين آنان شايع و فسادهاى ديگر نيز در ميان ايشان رايج شده بود.
خداى سبحان شعيب (عليه السلام ) را به سوى آنان مبعوث کرد و آن جناب قوم مدين را به سوى دين توحيد وکيل و وزن به سنگ تمام و عادلانه و ترک فساد در زمين دعوت نموده ، بشارتها داد و اندرز کرد و در موعظه آنان سعى بليغ نمود تا جايى که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: شعيب (عليه السلام ) خطيب انبياء بود.
ليکن جز با رد و عصيان جوابى به او ندادند و حتى تهديدش کردند که تو را سنگسار مى کنيم ، و يا گفتند: تو را از ديار خود تبعيد مى کنيم ، و آزار و اذيت او وعده کمى که به او ايمان آورده بودند را به نهايت رساندند و نمى گذاشتند مردم به او ايمان بياورند، و راه خدا را به روى مردم مى بستند، و به اين رفتار خود ادامه دادند تا آنجا که جناب شعيب (عليه السلام ) از خدا خواست تا بين او و آنان حکم نموده و آنان را هلاک کند.
مبعوث شدن شعيب «ع» به سوى قوم خود
«وَ إِلى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شعَيْباً ...»:
اين آيه شريفه عطف است بر داستانهايى که در سابق از انبياء و امتهايشان گذشت ، و کلمه «مدين» نام شهرى است که در قديم بوده و جناب شعيب در آنجا مى زيسته ، پس اگر نسبت ارسال شعيب را به مدين داده و حال آنکه آن جناب بسوى اهل مدين فرستاده شده بود نه بسوى مدين (چون خودش در آنجا زندگى مى کرد) از باب مجاز در اسناد است مثل اينکه مى گوييم : ناودان جارى شد (يعنى آب ناودان جارى شد) و اينکه شعيب را برادر آن مردم خوانده ، دليل بر اين است که با آن مردم خويشى و نسبت داشته است.
«قال يا قوم اعبدوا اللّه ما لکم من اله غيره » - تفسير اين جمله در جمله هاى نظير آن در سابق گذشت.
«و لا تنقصوا المکيال و الميزان » - کلمه «مکيال » و همچنين کلمه «ميزان» اسم آلت اند و به معناى آن آلتى هستند که کالاها بوسيله آن ، کيل و يا وزن مى شود و اين دو آلت نبايد به نقص توصيف شوند و نبايد گفت قپان و ترازوى ناقص بلکه آنچه به صفاتى از قبيل نقص و زيادت و مساوات توصيف مى شود کالاى کيل شده و وزن شده است نه آلت کيل و وزن ، پس اگر در آيه شريفه نسبت نقص به خود آلت داده از باب مجاز عقلى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۱
و اينکه از ميان همه گناهان قوم ، خصوص کم فروشى و نقص در مکيال و ميزان را نام برده ، دلالت دارد بر اينکه اين گناه در بين آنان شيوع بيشترى داشته و در آن افراط مى کرده اند به حدى که فساد آن چشم گير و آثار سوء آن روشن شده بوده و لازم بوده که داعى به سوى حق ، قبل از هر دعوتى آنان را به ترک اين گناه دعوت کند و از ميان همه گناهانى که داشته اند انگشت روى اين يک گناه مى گذارد.
«انى اريکم بخير» - يعنى من شما را در خير مشاهده مى کنم و مى بينم که خداى تعالى به شما مال بسيار و رزقى وسيع و بازارى رواج داده ، بارانهاى به موقع ، محصولات زراعى شما را بسيار کرده و با اين همه نعمت که خدا به شما ارزانى داشته چه حاجتى به کم فروشى و نقص در مکيال و ميزان داريد؟ و چرا بايد از اين راه در پى اختلاس مال مردم باشيد و به مال اندک مردم طمع ببنديد و در صدد به دست آوردن آن از راه نامشروع و به ظلم و طغيان برآييد؟
بنابراين جمله «انى اراکم بخير» در اين صدد است که جمله «و لا تنقصوا المکيال و الميزان» را تعليل کند.
ممکن هم هست که کلمه «خير» را عموميت داده ، بگوييم : منظور اين است که شما مردم مشمول عنايت الهى هستيد و خداى تعالى اراده کرده که نعمتهاى خود را به شما ارزانى بدارد، عقل و رشد کافى و رزق وسيع بدهد، و اين نعمتها را به شما داده پس ديگر هيچ مجوزى نداريد که خدايانى دروغين را به جاى خداى تعالى بپرستيد و غير او را شريک او بگيريد و با کم فروشى در زمين فساد کنيد.
و بنابراين احتمال ، جمله مورد بحث ، هم تعليل جمله «و لا تنقصوا...» خواهد بود و هم تعليل جمله قبل از آن که مى فرمود: «يا قوم اعبدوا اللّه...» همچنانکه تهديد «و انى اخاف عليکم عذاب يوم محيط» مربوط به هر دو جمله است.
پس حاصل جمله «انى اراکم ...» اين شد که شما در اين ميان دو رادع و جلوگير داريد که بايد شما را از معصيت خدا رادع شوند و جلوگير باشند، يکى اينکه شما در خير هستيد يعنى غرق در نعمتهاى خداييد و احتياجى به کم فروشى و خوردن مال مردم به باطل و از راه نامشروع نداريد، ديگر اينکه در وراء و پشت مخالفت امر خدا، روزى است محيط و همه جاگير که بايد از عذاب آن ترسيد.
و خيلى بعيد نيست که مراد از جمله «انى اراکم بخير» اين باشد که من به نظر خير به شما مى نگرم يعنى جز خير خواهى و شفقت هيچ نظرى ندارم همچنانکه هيچ دوست مشفق نظرش جز خير نمى تواند باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۲
و اين دوست شما و خيرخواهتان غير از سعادت شما چيز ديگرى نمى خواهد، و بنابراين احتمال جمله «و انى اخاف عليکم عذاب يوم محيط» به منزله عطفى است تفسيرى براى جمله مورد بحث.
«و انى اخاف عليکم عذاب يوم محيط» - در اين جمله به روز قيامت و يا روزى که عذاب الهى نازل شود و قوم را منقرض نمايد اشاره کرده است و معناى اينکه فرمود: آن روز (يعنى روز قضاء به عذاب) محيط است ، اين است که در آن روز راهى براى فرار از عذاب نيست و غير از خداى تعالى هيچ پناهى وجود ندارد.
پس هيچ کسى نيست که با يارى و اعانت خود عذاب را دفع کند، روزى است که در آن روز توبه و شفاعتى هم نيست ، و برگشت معناى احاطه روز به اين است که عذاب آن روز قطعى است و مفرى از آن نيست ، و معناى آيه اين است که براى کفر و فسق عذابى است غير مردود و من مى ترسم که آن عذاب به شما برسد.
«وَ يَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکيَالَ وَ الْمِيزَانَ بِالْقِسطِ وَ لا تَبْخَسوا النَّاس أَشيَاءَهُمْ ...»:
کلمه «اوفوا» امر حاضر از باب «ايفاء» افعال است و ايفا به معناى آن است که حق کسى را بطور تمام و کامل بپردازى ، بخلاف «بخس » که به معناى نقص است ، در اين آيه بار ديگر سخن از مکيال و ميزان را تکرار کرد و اين از باب تفصيل بعد از اجمال است که شدت اهتمام گوينده به آن کلام را مى رساند و مى فهماند که سفارش به ايفاى کيل و وزن آنقدر مهم است که مجتمع شما از آن بى نياز نيست.
چون جناب شعيب در بار اول با نهى از نقص کيل و وزن ، آنان را بسوى صلاح دعوت کرد و در نوبت دوم به ايفاء کيل و وزن امر کرد و از بخس مردم و ناتمام دادن حق آنان نهى نمود و اين خود اشاره است به اينکه صرف اجتناب از نقص مکيال و ميزان در دادن حق مردم کافى نيست - و اگر در اول از آن نهى کرد در حقيقت براى اين بود که مقدمه اى اجمالى باشد براى شناختن وظيفه بطور تفصيل - بلکه واجب است ترازو دار و قپاندار در ترازو و قپان خود ايفاء کند يعنى حق آن دو را بدهد و در حقيقت خود ترازودار و قپاندار طورى باشند که اشياى مردم را در معامله کم نکنند و خود آن دو بدانند که امانتها و اشياى مردم را بطور کامل به آنان داده اند.
«و لا تعثوا فى الارض مفسدين » - راغب در مفردات مى گويد: ماده «عيث» با ماده «عثى» معناى نزديک به هم دارند نظير ماده «جذب» با ماده «جبذ»، چيزى که هست ماده «عيث» بيشتر در فسادهايى استعمال مى شود که با حس مشاهده مى شود ولى ماده «عثى» در فسادهايى به کار مى رود که عقل آن را درک مى کند نه حس و گفته مى شود: «عثى - يعثى - عثيا» و بر اين قياس است آيه شريفه «و لا تعثوا فى الارض مفسدين» و نيز گفته مى شود: «عثا يعثو عثوا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴۳
و بنابراين کلمه «مفسدين » حال است از ضميرى که در کلمه «تعثوا» است يعنى ضمير «انتم» و اين حال تاءکيد را افاده مى کند و مثل اين است که گفته باشيم : «لا تفسدوا افسادا».
و اين جمله يعنى جمله «و لا تعثوا فى الارض مفسدين » نهى جديدى است از فساد در ارض يعنى از کشتن و زخمى کردن مردم و يا هر ظلم مالى و آبرويى و ناموسى ، و ليکن بعيد نيست که از سياق استفاده شود که اين جمله عطف تفسير باشد براى نهى سابق نه نهى جديد و بنابراين احتمال نهيى تاءکيدى خواهد بود از کم فروشى و خيانت در ترازودارى ، چون اين نيز مصداقى است از فساد در ارض.
اهميت مبادلات مالى در حيات اجتماعى انسان، و آثار سؤ کم فروشى
توضيح اينکه: اجتماع مدنى که بين افراد نوع انسانى تشکيل مى شود اساسش حقيقتا بر مبادله و دادوستد است، پس هيچ مبادله و اتصالى بين دو فرد از افراد اين نوع برقرار نمى شود مگر آنکه در آن اخذى و اعطائى باشد.
بنابراين بناچار افراد مجتمع در شؤ ون زندگى خود تعاون دارند، يک فرد چيزى از خود به ديگرى مى دهد تا از چيزى مثل آن و يا بيشتر از آن که از او مى گيرد استفاده کند، و يا به ديگرى نفعى مى رساند تا از او بسوى خود نفعى ديگر جذب کند، که ما اين را معامله و مبادله مى گوييم.
و از روشن ترين مصاديق اين مبادله ، معاملات مالى است ، معاملاتى که در کالاهاى داراى وزن و حجم صورت مى گيرد، کالاهايى که به وسيله ترازو و قپان سنجش مى شود، و اين قسم دادوستدها از قديميترين مظاهر تمدن است که انسان به آن متنبه شده ، چون چاره اى از اجراى سنت مبادله در مجتمع خود نداشته است.
پس معاملات مالى و مخصوصا خريد و فروش ، از ارکان حيات انسان اجتماعى است ، آنچه را که يک انسان در زندگيش احتياج ضرورى دارد و آنچه را هم که بايد در مقابل بعنوان بها بپردازد با کيل و يا وزن اندازه گيرى مى کند و زندگى خود را بر اساس اين اندازه گيرى و اين تدبير اداره مى کند.
رده:تفسیر المیزان