المیزان جلد۱۰ بخش۴۷
و به اين رفتار خود همچنان ادامه دادند تا آنکه آن حضرت از ايمان آوردنشان بکلى ماءيوس گرديد و بناچار رهايشان کرده به حال خودشان واگذار نمود و در آخر دعا کرد و از خداى تعالى درخواست فتح نموده ، عرضه داشت: «ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق و انت خير الفاتحين».
دنبال اين دعا خداى تعالى عذاب يوم الظله را نازل کرد، روزى که ابر سياه همه جا را تاريک کرد و بارانى سيل آسا بباريد، اهل مدين آنجناب را مسخره مى کردند که اگر از راستگويانى قطعه اى از طاق آسمان را بر سر ما ساقط کن.
پس صيحه آسمان آنها را بگرفت در نتيجه در خانه هايشان صبح کردند در حالى که به زانو در آمده و مرده بودند و خداى تعالى شعيب و مؤمنين به وى را نجات داد، پس شعيب پشت به آن قوم مرده کرده ، گفت : چقدر در ابلاغ رسالت پروردگارم به شما کوشيدم و چقدر نصيحتتان کردم حالا چگونه مى توانم درباره سرنوشت شوم مردمى کافر اندوهناک باشم.
شخصيت معنوى شعيب (ع )
۲ - شخصيت معنوى شعيب (عليه السلام ): شعيب (عليه السلام ) از زمره پيغمبران مرسل و محترم خداى تعالى بود و خداى عزوجل آن جناب را در ستايش هايى که از انبياى گرام خود نموده و در ثناى جميلى که قرآن آن را در اين باره آورده شرکت داده و قرآن کريم در آيات شريفه اش و مخصوصا در سوره اعراف و هود و شعراء از آن جناب مقدار زيادى از حقايق معارف و علوم الهى و ادب خيره کننده اى که نسبت به پروردگارش و نسبت به مردم داشته حکايت کرده است.
و او خود را رسولى امين و مصلح و از صالحين شمرده و خداى تعالى همه اينها را از آن جناب حکايت کرده و امضاء و تصديق نموده و در شخصيت معنوى آن جناب همين بس که کليم خدا، موسى بن عمران (عليه السلام ) نزديک به ده سال او را خدمت کرده است سلام اللّه عليه .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۸
۳ - نظر تورات درباره آن حضرت : در تورات داستان شعيب و قوم او نيامده ، تنها يادى که از آن جناب کرده اين است که در اصحاح دوم از سفر خروج گفته : بعد از آنکه موسى (عليه السلام ) آن مرد قبطى را کشت از مصر به مدين فرار کرد (تا آخر داستان ) و در آنجا شخصى را ذکر کرده به نام اعوئيل کاهن مديان (و يا به عبارتى ديگر عالم دينى شهر مدين ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶۹
آيات ۹۶ - ۹۹ سوره هود
وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مُوسى بِآيَاتِنَا وَ سلْطانٍ مُّبِينٍ(۹۶)
إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ(۹۷)
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْس الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ(۹۸)
وَ أُتْبِعُوا فى هَذِهِ لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْس الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ(۹۹)
«ترجمه آیات»
ما موسى را با معجزاتمان و با برهانى روشن فرستاديم . (۹۶)
بسوى فرعون و درباريانش ولى مردم راه و روش فرعون را پيروى کردند با اينکه روش فرعون کسى را بسوى حق هدايت نمى کرد بلکه زير بنايش جهالت و گمراهى بود.(۹۷)
او در روز قيامت پيشرو قوم خود خواهد بود و آنان را بسوى لبه آتش مى برد که چه بد جايگاهى است براى ورود. (۹۸)
(و چون روش فرعون را پيروى کردند) لعنت خدا نيز در دنيا و روز قيامت ، آنان را پيروى کرده و خواهد کرد و چه بد عطايى است که داده شدند.(۹۹)
«بیان آیات»
اين آيات به داستان موسى کليم اللّه (عليه السلام ) اشاره دارد و نام آن جناب در قرآن کريم بيش از ساير انبياء برده شده يعنى نزديک به صد و سى و چند جاى قرآن اسمش برده شده و
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۷۰
در سى و چند سوره به داستانهايش اشاره شده است و قرآن کريم اعتناى بيشترى به شرح زندگى آن حضرت نسبت به ساير انبياء دارد، منتهى چيزى که هست خداى تعالى در خصوص اين سوره سخن از آن جناب را بطور مجمل آورده و به اشاره اى اجمالى اکتفاء نموده است.
مراد از ارسال موسى (ع ) با آيات و سلطان مبين
«وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مُوسى بِآيَاتِنَا وَ سلْطانٍ مُّبِينٍ»:
حرف «باء» در کلمه «باياتنا» براى مصاحبت آمده و آيه را چنين معنا مى دهد: «به تحقيق ما موسى را همراه با آيات خود فرستاديم »، توضيح اينکه افرادى که خداى تعالى به عنوان پيامبران و رسل مبعوث کرده و آنان را با آيات معجزه آسا تاءييد نموده دو دسته اند: بعضى از آنان معجزه اى با خود نياوردند ولى هر زمان که امتشان از آنان معجزه اى خواسته اند، آن معجزه را آورده اند.
مانند معجزه ناقه که نبوت صالح را تاءييد کرد، و دسته ديگر در همان آغاز بعثتشان با معجزه اى معين مبعوث شدند مانند موسى و عيسى و محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) کما اينکه خداى تعالى درباره موسى مى فرمايد: «اذهب انت و اخوک باياتى». و درباره عيسى (عليه السلام ) مى فرمايد: «و رسولا الى بنى اسرائيل انى قد جئتکم باية من ربکم...» و درباره محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرموده: «هو الذى ارسل رسوله بالهدى».
و منظور از اين هدايت ، قرآن است به دليل اينکه در اول قرآن کريم در آغاز سوره بقره فرموده: «ذلک الکتاب لا ريب فيه هدى للمتقين».
و نيز فرموده: «و اتبعوا النور الذى انزل معه».
بنابراين موسى (عليه السلام ) رسولى است که همراه با آيات و سلطانى (برهانى ) روشنگر فرستاده شده بود، و روشن است که مراد از اين آيات ، امور خارق العاده اى است که به دست وى جارى مى شود، دليل بر اين معنا هم داستانهايى است که از آن جناب در قرآن کريم آمده است.
و اما منظور از کلمه «سلطان » آن برهان و حجتى است که بگومگو را قطع کرده و بر عقول و افهام مردم تسلط پيدا مى کند، بنابراين کلمه «سلطان »، هم شامل معجزه مى شود و هم
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۷۱
حجت عقليه اى که بر عقل بشر چيره مى گردد و عقل را ناگزير از پذيرفتن مدعاى طرف مى سازد، و بر فرض که منظور از سلطان چنين معناى وسيعى باشد قهرا عطف کلمه «سلطان » بر کلمه «آيات» از قبيل عطف عام بر خاص خواهد بود.
و بعيد نيست که مراد از ارسال موسى با سلطان مبين اين باشد که خداى سبحان آن جناب را بر اوضاع جارى بين او و بين آل فرعون مسلط کرده بود، آن جبارى که هيچ پيغمبرى غير از آن جناب به مثل چنان جبارى مبتلا نبود و ليکن خداى تعالى موسى را بر او غالب گردانيد تا جايى که او و لشکريانش را غرق نمود و بنى اسرائيل را به دست او نجات داد.
آيه شريفه زير به همين معنا اشعار دارد که مى فرمايد: «قالا ربنا اننا نخاف ان يفرط علينا او ان يطغى قال لا تخافا اننى معکما اسمع و ارى». و نيز اين آيه که به موسى مى فرمايد: «لا تخف انک انت الاعلى».
در اين آيه و در نظاير آن دلالتى است روشن بر اينکه رسالت موسى (عليه السلام ) اختصاصى به قوم خود که از بنى اسرائيل بودند نداشته بلکه آن جناب بر بنى اسرائيل و بر ساير اقوام و ملل مبعوث بوده است.
«إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ»:
در اين جمله رسالت موسى (عليه السلام ) را بخصوص فرعون و ملاء او نسبت داده - و کلمه «ملاء» به معناى اشراف و بزرگان قوم است که با هيبت خود دل مردم را پر مى کنند - نه به همه قوم ، که شايد به کار بردن اين کلمه براى اشاره به اين معنا باشد که عامه مردم هميشه دنباله رو اشراف و بزرگانند و از خود هيچ راءيى ندارند، راءى آنها همان تصميمى است که اشراف برايشان بگيرند.
و ظاهرا مراد از کلمه «امر» در جمله «فاتبعوا امر فرعون - امر فرعون را پيروى کردند» معنايى باشد اعم از قول و فعل ، همچنانکه خداى تعالى از فرعون حکايت کرده که گفت: «ما اريکم الا ما ارى و ما اهديکم الا سبيل الرشاد»، در نتيجه کلمه «امر» منطبق مى شود بر سنت و طريقه اى که فرعون آن را اتخاذ کرده بود و مردم را با آن امر مى کرد، و گويا آيه مورد بحث که مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۷۲
«و ما امر فرعون برشيد»، محاذى و مقابل گفتار فرعون است که سوره مؤمن آن را حکايت کرد که ادعا مى کرد من شما را به راه رشد هدايت مى کنم ، و آيه مورد بحث مى خواهد اين ادعا را باطل و فرعون را در اين ادعا تکذيب کند.
و کلمه «رشيد» بر وزن فعيل صفت مشبهه از رشد است و رشد خلاف غى و گمراهى است ، يعنى : امر فرعون داراى رشد نيست تا بتواند به سوى حق هدايت کند بلکه داراى غى و جهالت است ، ولى بعضى از مفسرين گفته اند: «رشيد» در اينجا به معناى مرشد است.
و در اين جمله يعنى جمله «و ما امر فرعون برشيد» اسم ظاهر در جاى ضمير به کار رفته چون مى توانست بفرمايد: «فاتبعوا امر فرعون و ما امره برشيد» و شايد فايده تکرار کلمه فرعون براى آن معنايى بوده که خود اين کلمه داشته چون هر کسى از اين کلمه معناى تفرعن و طغيان را مى فهمد و در نتيجه از همين کلمه مى فهمد که صاحب اين اسم نمى تواند داراى امرى رشيد باشد و معلوم است که اين استفاده به هيچ وجه در ضمير راجع به اين کلمه نيست.
«يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْس الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ»:
يعنى فرعون در روز قيامت پيشاپيش قوم خود مى آيد زيرا در دنيا او را پيروى کردند و در نتيجه او به عنوان امامى از ائمه ضلالت ، پيشوايشان شده بود، در جاى ديگر قرآن (نيز) سخن از اين پيشوايان ضلالت آمده و فرموده: «و جعلناهم ائمة يدعون الى النار».
جمله «فاوردهم النار» به دليل اينکه حرف «فاء» بر سر آن آمده تفريع و نتيجه گيرى از جمله قبل است و معناى مجموع دو جمله اين است که : فرعون در قيامت پيشاپيش پيروان خود آمده و در نتيجه همه آنان را به لب آتش برده است.
و اگر مطلب آينده را به لفظ ماضى تعبير کرده ، براى اين است که يقينى بودن وقوع آن را افاده کند و بفهماند که آمدن قيامت و پيشوا شدن فرعون براى قومش و رفتنشان در آتش آنقدر حتمى و يقينى است که گويا واقع شده و شنونده آن را انجام شده حساب مى کند.
و چه بسا بعضى گفته اند که : جمله مورد بحث تفريع بر جمله «فاتبعوا امر فرعون » مى باشد و در اين صورت معناى آن چنين مى شود که: «اتبعوا امر فرعون فاوردهم الاتباع النار - مردم (آن زمان) امر فرعون را پيروى کردند و همين پيروى کردن، آنان را وارد آتش کرد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۷۳
و بعضى در تاءييد اين قول استدلال کرده اند به آيه شريفه «و حاق بال فرعون سوء العذاب النار يعرضون عليها عدوا و عشيا و يوم تقوم الساعة ادخلوا آل فرعون اشد العذاب »، چون اين آيات دلالت دارد که خداى تعالى آل فرعون را از همان حين مردنشان و قبل از آنکه قيامت به پا شود عذاب مى کند.
ليکن بر خواننده پوشيده نيست که اين آيات در خلاف آن منظورى ظهور دارد که مفسرين نامبرده براى اثبات آن به اين آيات استدلال کرده اند، به علت اينکه تعبير اين آيات در عذاب قبل از قيامت و عذاب بعد از قيامت دو جور است.
درباره عذاب قبل از قيامت فرموده: «'عرضه بر آتش مى شوند». يعنى صبح و شام آتش را به آنان نشان مى دهند، و درباره عذاب روز قيامت فرموده: «فرمان مى رسد که آل فرعون را در شديدترين عذاب داخل سازيد».
معناى آیه: «بئس الورد المورود»
«بئس الورد المورود» - کلمه «ورد» به معناى آبى است که انسان و حيوانات تشنه به لب آن مى آيند و از آن مى نوشند، راغب در مفردات گفته : کلمه «ورد» در اصل لغت به معناى قصد رفتن بسوى آب است و به تدريج در چيزهاى ديگر استعمال شده ، مثلا گفته اند: «وردت الماء - به لب آب رفتم » و يا «ارد الماء - به لب آب مى روم »، مصدر آن ورود و اسم فاعلش وارد و اسم مفعولش مورود است.
و نيز مى گويند: «و قد اوردت الابل الماء - به تحقيق شتران به لب آب رسيدند»، خداى تعالى نيز در قرآن آن را استعمال نموده ، درباره مسافرت موسى (عليه السلام ) به طرف مدين و رسيدنش به لب آب آن محل فرموده : «و لما ورد ماء مدين - همينکه به لب آب مدين رسيد» و کلمه «ورد» به معناى آبى است که پس از تلاش انسان و حيوان و چرخيدنش به دنبال آن به گلويش مى ريزد.
و بنا به گفته وى در جمله مورد بحث استفاده و مجازگويى لطيفى به کار رفته چون آن هدف نهايى که جنس انسان در تلاشهاى خود منظور دارد را تشبيه کرده به آبى که انسانهاى لب تشنه به دنبالش مى چرخند و در نتيجه گوارايى سعادت و شيرينى رسيدن به هدف تشبيه شده به آن آبى که پس از تلاش بسيار به گلوى لب تشنه مى رسد و معلوم است که سعادت نهايى انسان عبارت است از رضوان الهى و خشنودى خدا و بهشت او، و ليکن پيروان فرعون بعد از آنکه در اثر پيروى امر آن طاغى گمراه شدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۷۴
راه رسيدن به سعادت حقيقى خود را گم کردند و نتيجه قهرى گم شدن راه اين شد که به راهى افتادند که منتهى به آتش دوزخ مى شد، پس آتش دوزخ همان وردى است که ورودشان به آن ورد خواهد بود که چه بسيار بد مورودى است براى اينکه گوارايى ورد و شيرينى آن براى اين است که حرارت جگر را مى نشاند و اندرون تفته عطشان را خنک مى کند و چنين وردى آب گوارا است نه آتش ، آن هم آتش دوزخ ، پس اگر آب خنک و گوارا مبدل به عذاب آتش شود، مورود (راه ورودى به لب آب ) وردى بسيار بد خواهد بود.
مراد از: «و اتبعوا فى هذه لعنة و يوم القيامة بئس الرفد المرفود»
«وَ أُتْبِعُوا فى هَذِهِ لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْس الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ»:
يعنى قوم فرعون امر فرعون را متابعت کردند، لعنت خدايى هم آنان را متابعت کرد و لعنت خدا عبارت است از رحمت او و رانده شدن از ساحت قرب او که به صورت عذاب غرق تجسم يافت ، ممکن هم هست بگوييم : لعنت ، حکمى است مکتوب از خداى تعالى در نامه اعمالشان به اينکه از رحمت الهى دور باشند که اثر اين دورى از رحمت ، غرق شدن در دنيا و معذب شدن در آخرت باشد.
«و يوم القيامة بئس الرفد المرفود» - کلمه «رفد» به معناى عطيه (بخشش ) است و اصل در معناى «رفد» عون (ياور) بوده و اگر عطيه را نيز رفد و مرفود خوانده اند به اين مناسبت بوده که عطيه ، گيرنده را در برآوردن حوائجش يارى مى دهد و معناى جمله مورد بحث اين است که آن عطيه اى که در قيامت به آنان داده مى شود عطيه بدى است و آن آتش است که اينان در آن افروخته مى شوند و اين آيه نظير آيه زير است که مى فرمايد: «و اتبعناهم فى هذه الدنيا لعنة و يوم القيامة هم من المقبوحين».
و چه بسا مفسرينى که کلمه «يوم القيامة» را در آيه شريفه ظرفى متعلق به جمله «اتبعوا» و يا به کلمه «لعنة » گرفته اند. نظير کلمه «فى هذه » که آن را نيز متعلق به آن يا اين دانسته و گفته اند معناى آيه چنين است که خداى تعالى در دنيا و آخرت لعنت را دنبالشان قرار داد و يا چنين است که خداى تعالى دنبالشان قرار داد لعنت دنيا و آخرت را، آنگاه سخن را از نو آغاز کرده و فرموده: «بئس الرفد المرفود». يعنى بد است آن عطيه اى که داده شده ، يعنى آن لعنتى که اينان متبوع آن شدند و يا آن عطيه اى که داده شدند و عبارت بود از اتباع به لعن.
و الحمد لله رب العالمين
رده:تفسیر المیزان