تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۴ آيات ۵ - ۶ سوره رعد وَ إِن تَعْجَب فَعَجَبٌ قَوْلهُُمْ أَءِذَا کُنَّا تُرَاباً أَءِنَّا لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئک الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبّهِمْ وَ أُولَئک الاَغْلَالُ فى أَعْنَاقِهِمْ وَ أُولَئک أَصحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۵) وَ يَستَعْجِلُونَک بِالسيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسنَةِ وَ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلَات وَ إِنَّ رَبَّک لَذُو مَغْفِرَةٍ لِّلنَّاسِ عَلى ظلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّک لَشدِيدُ الْعِقَابِ(۶) «ترجمه آیات» پس اگر شگفت آرى، شگفت از گفتار آنان است که مى گويند: راستى وقتى خاک شديم از نو زنده مى شويم؟! آن ها کسانى هستند که به پروردگارشان کافر شده اند، آنان به گردن هايشان غُل ها دارند، آنان اهل جهنّم اند و در آن جاودانه اند.(۵) آنان پيش از رحمت، از تو تقاضاى تعجيل در عذاب دارند، با اين که پيش از آنان بلاهاى عبرت انگيز نازل شده و پروردگارت به مردم درباره ستم کردنشان صاحب مغفرت است، و هم پروردگارت عذاب شديد دارد.(۶) «بیان آیات» اين دو آيه، عطف بر پاره اى از حرف هايى است که مشرکان در ردّ دعوت و رسالت مى گفتند، از آن جمله گفته بودند: چطور ممکن است آدمى بعد از مُردن و خاک شدنش بار ديگر زنده شود؟ و نيز گفته بودند: چرا پس آن عذابى که ما را از آن مى ترساند، نازل نمى شود و اگر او راست مى گويد، پس چرا به اين وعده اش عمل نمى کند؟ آنگاه پس از نقل گفته، جوابشان را مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۵ شبهه معاد، سخنى شگفت آور و سزاوار تعجب است! «وَ إِن تَعْجَب فَعَجَبٌ قَوْلهُُمْ أَ ءِذَا کُنَّا تُرَاباً أَ ءِنَّا لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ»: در مجمع البيان گفته است: «عَجَب» و «تعَجُّب»، به معناى اين است که امرى که سببش براى انسان معلوم نيست، بر نفس آدمى هجوم آورد، (و انسان بناگهانى به او برخورد نمايد)، و کلمۀ «غُل»، به معناى طوقى است که با آن دست را به گردن ببندند. خداوند متعال در افتتاح کلام خود، به حقيقت معارف دينى که در کتاب خود بر پيغمبرش نازل کرده، اشاره فرمود و چنين فهماند که آيات تکوينى نيز به آن ها رهبرى مى کند، و اصول آن معارف عبارت بود از: «توحيد» و «رسالت» و «معاد». آنگاه داستان دلالت و رهبرى آيات تکوينى را تفصيل داده و از حجّت هاى سه گانه اى که در اين باره اقامه نمود، توحيد ربوبيّت و معاد را به طور صريح نتيجه گرفت، که مسأله حقيت رسالت، و کتاب نازل شده که معجزه و آيت آن است، نيز از لوازم آن دو نتيجه بود. بعد از اين که اين اصل را (نخست به اشاره و سپس به تصريح) نتيجه گرفت و زمينه براى ذکر شبهات کفار درباره اين اصول سه گانه فراهم شد، اينک در آيه مورد بحث به شبهه ايشان در امر معاد، و در آيات بعد به شبهات و گفته هاى آنان درباره رسالت و توحيد اشاره مى فرمايد. شبهه ايشان در امر معاد اين است که گفته اند: «ءَإذَا کُنَّّا تُرَاباً ءَإنَّا لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ»، خداى متعالى اين شبهه را به عنوان اين که سخنى شگفت آور و سزاوار تعجب است ذکر فرموده. چون بطلان و فساد گفتارشان آن قدر واضح بود که هيچ انسان سليم العقلى ترديد در آن را جايز نمى داند، و با اين حال اگر انسانى بدان قائل شود، از مصاديق عجب خواهد بود، و لذا فرمود: «وَ إن تَعجَب فَعَجَبٌ قَولُهُم...». و معناى جمله، به طورى که حذف متعلق «تَعَجُّب» بدان ارشاد مى کند، اين است که: اگر از تو احيانا تعجبى سر بزند - که هم سر مى زند، چون هيچ انسانى خالى از تعجب نيست - پس اين کلام ايشان تعجب آور است و لزوما بايد از آن شگفتى کنى. و اين ترکيب (يعنى حذف متعلق تعجب)، کنايه از وجوب تعجب از گفتار ايشان است. چون بطلانش واضح است و هيچ خردمندى آن را نمى پسندد. و مقصودشان از «تراب» در جملۀ «ءَإذَا کُنَّا تُرَاباً ءَإنَّا لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ»، به قرينه سياق، خاکى است که بدن آدمى پس از مرگ بدان تبديل مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۶ زيرا در آن موقع انسان که هيکلى گوشتى به شکلى مخصوص و مرکب از اعضاى خاص و مجهّز به قوايى به قول ايشان مادى است، به طور کلى معدوم شده است، و چيزى که به کلى و از اصل نابود شده، چگونه مشمول خلقت مى شود و دوباره به صورت مخلوقى جديد بر مى گردد؟ اين شبهه ايشان است درباره معاد، که خود جهات مختلفى دارد، و خداى سبحان، در کلام خود، از يک يک آن جهات و مناسب هر کدام جوابى داده، که ريشه شبهه را از بيخ و بن برکنده است. دلائل و جهات انکار و استبعاد زنده شدن بعد از مرگ و پوسيده شدن يکى از آن جهات، اين استبعاد است که: خاک برگردد و انسانى تمام عيار شود. از اين شبهه، جوابى داده شده که: مگر قبلا که زنده بود، از چه خلق شده بود؟ و مگر غير اين بود که مواد زمينى به صورت منى و نطفه درآمده، سپس علقه شده، سپس مضغه گشته و سپس به صورت بدن انسانى تمام عيار درآمده است؟! و با اين که همه روزه نمونه هاى آن را مى بينيم و از صرف امکان درآمده به وقوع مى پيوندد، ديگر چه جاى ترديد است که مشتى خاک روزى دوباره انسانى تمام عيار گردد؟! همچنان که خودش فرموده: «يَا أيُّهَا النَّاسُ إن کُنتُم فِى رَيبٍ مِنَ البَعثِ فَإنَّا خَلَقنَاکُم مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُطفَةٍ ثُمَّ مِن عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُضغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيرِ مُخَلَّقَةٍ...». يکى ديگر از موارد استبعاد، اين است که: به طور کلى چيزى که معدوم شده، دوباره موجود مى گردد، و از اين، جواب داده شده به اين که: خلقت نخست چطور ممکن بود، اين نيز به همان نحو ممکن است، همچنان که خداى تعالى فرمود: «وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِىَ خَلقَهُ قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ * قُل يُحيِيهَا الَّذِى أنشَأهَا أوَّلَ مَرَّةٍ». جهت سوم اين که: انسان وقتى مُرد، ذاتش معدوم مى شود، و ديگر ذاتى ندارد تا با خلقت جديد، لباس وجود به تن کند. بله، در ذهن اشخاص تصوّرى از او هست، وليکن انسان خارجى نيست، پس چه چيز اعاده وجود مى يابد؟ خداى تعالى در کلام خود، از اين نيز جواب داده و چنين فرموده که: انسان، عبارت از بدن مرکب از مشتى اعضاى مادى نيست تا با مرگ و بطلان ترکيب و متلاشى شدنش به کلّى معدوم شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۷ بلکه حقيقت او، روحى است علوى - و يا اگر خواستى بگو حقيقت او، نفس اوست - که به اين بدن مرکب مادى تعلق يافته، و اين بدن را در اغراض و مقاصد خود به کار مى اندازد، و زنده ماندن بدن هم از روح است. بنابراين، هر چند بدن ما به مرور زمان و گذشت عمر از بين مى رود و متلاشى مى شود، اما روح، که شخصيّت آدمى با آن است، باقى است. پس مرگ معنايش نابود شدن انسان نيست، بلکه حقيقت مرگ اين است که خداوند روح را از بدن بگيرد، و علاقه او را از آن قطع کند، آنگاه مبعوثش نمايد، و بعث و معاد هم، معنايش اين است که خداوند بدن را از نو خلق کند و دوباره روح را به آن بدمد، تا در برابر پروردگارش، براى فصل قضاء بايستد. خداوند در اين باره مى فرمايد: «وَ قَالُوا ءَإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءَإنَّا لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ بَل هُم بِلِقَاءِ رَبِّهِم کَافِرُونَ * قُل يَتَوَفَّيکُم مَلَکُ المَوتِ الَّذِى وُکِّلَ بِکُم ثُمَّ إلَى رَبِّکُم تُرجَعُون»، که حاصلش اين است که: شما با مُردن، در زمين گُم نمى شويد و معدوم نمى گرديد، بلکه ملک الموت، که موکل بر مرگ است، آن حقيقتى را که لفظ «شما» و «ما» به آن دلالت مى کند و عبارت از جان هاست، مى گيرد و در قبضه او باقى مى ماند و گُم نمى شود. آنگاه وقتى مبعوث شديد، به سوى خدا بر مى گرديد، و دوباره بدن هاى شما، به جان هايتان ملحق مى شود، و باز شما، شمایيد. پس براى آدميان، حياتى است باقى که محدود به عمر فانى دنيا نيست، و عيشى است دائمى در عالَم ديگرى، که با بقاى خداوندى باقى است، و انسان در زندگى دوّمش بهره اى ندارد، مگر آنچه که در زندگى اولش، از ايمان به خدا و عمل صالح کسب کرده، و از مواد سعادتى که امروز براى فردايش پس انداز نموده. پس اگر آدمى حق را پيروى کند، و به آيات خدا ايمان بياورد، در زندگى ديگرش به کرامت قرب و نزديکى به خدا، و به ملکى که کهنه نمى شود، سعادتمند مى گردد. و اگر به پستى و به سوى خاک بگرايد، و فقط به دنيا توجّه داشته باشد و از ياد خدا اعراض نمايد، در زندگى ديگرش در شقاوت و هلاکت خواهد بود و مغلول به غُل و زنجير نوميدى و خسران محشور خواهد شد، و در مهبط لعنت و حضيض بعد قرار خواهد گرفت، و از اصحاب آتش خواهد گرديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۸ خواننده محترم، اگر به دقّت و تأمّل کافى و وافى در اين بيانى که گذشت، نظر کرده باشد، اين معنا برايش روشن شده است که آيه: «أُولَئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِم...»، صرف تهديد عذاب براى صاحبان اين حرف که گفته اند: «ءَإذَا کُنَّا تُرَاباً ءَإنّا لَفِى خَلقٍ جَدِيد» نيست، همچنان که انسان در نظر بدوى خيال مى کند، بلکه جوابى است که به لازمۀ گفته آنان داده. لازمۀ انکار معاد، کفر به پروردگار جهانیان است توضيح اين که: لازمۀ گفتار ايشان که مى گويند: «وقتى آدمى مُرد و خاک شد، انسانيت و شخصيتش نيز باطل مى شود»، اين است که: انسان، عبارت باشد از يک صورت مادى که قائم به اين هيکل بدنى مادى است که با حياتى مادى زندگى مى کند، بدون اين که بعد از مرگ، حيات ديگرى هميشگى داشته باشد که با بقاى پروردگار متعال باقى بماند، و به سعادت قرب او رسيده و نزد او رستگار گردد. و به عبارت ديگر: لازمۀ گفتار ايشان، اين است که: حيات آدمى محدود باشد به همين زندگى مادى دنيا، بدون اين که دامنه اش بعد از مرگ را هم بگيرد و الى الابد دوام داشته باشد و اين، در حقيقت، انکار عالَم ربوبى است. زيرا اعتقاد به وجود ربّى که معاد نداشته باشد (همانند کوسه ريش پهن است و) معنا ندارد. و لازمۀ چنين اعتقادى اين است که: همّ آدمى مقصور باشد در مقاصد دنيوى و هدف هاى مادى و توسن همت تا همان جا براند، و فهمش از درک آن نعمت هاى دائمى و مُلک عظيمى که نزد خدا دارد، قاصر باشد، و ديگر براى تقرب به خدا سعى و کوشش نکند، و از امروزش، براى فردايش نيندوزد و مانند دست بسته معلولى که قادر به حرکت و کوشش نيست، و نمى تواند ضروريات زندگى خود را تأمين نمايد، او نيز نتواند براى ديگر سراى خود کارى انجام دهد. لازمۀ چنين وصفى، اين است که: آدمى در شقاوتى هميشگى و عذابى دائم باشد، چون استعداد سعادتى را که خدا به او داده بود و مى توانست با آن طى طريق کند، عاطل و باطل ساخت، و اين لوازم سه گانه، همان هايى است که خداوند در آيه مورد بحث، بدان ها اشاره کرده و فرموده است: «أُولَئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا...». پس اين که فرمود: «أُولَئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِم»، اشاره است به لازمۀ اولى کلام منکران معاد، و آن عبارت بود از: عالَم ربوبى و زندگى جاودانى و کفران نعمت هاى مقيم و دائمى که نزد خداست، و پوشاندن آن ها. و اين که فرمود: «أُولَئِکَ الأغلاَلُ فِى أعنَاقِهِم»، اشاره است به لازمۀ دومى کلامشان و آن، عبارت بود از گرائيدن به زمين و رکون به سوى هوا و مقيد بودن به کنده و زنجير جهل و غُل هاى انکار. (و اگر به خاطر خوانندگان محترم مانده باشد)، در جلد اول اين کتاب، بيانى در اين باره گذرانديم، که اين گونه تعبيرات قرآنى، تعبيرات حقيقى است، نه مجازى. خواننده مى تواند بدان جا مراجعه نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۰۹ و اين که فرمود: «أُولَئِکَ أصحَابُ النَّارِ هُم فِيهَا خَالِدُونَ»، اشاره است به لازمۀ سوم انکارشان، که عبارت بود از مکث شان در عذاب و شقاوت. «وَ يَستَعْجِلُونَک بِالسيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسنَةِ وَ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلَات...»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «استعجال»، به معناى طلب تعجيل در کار است، و تعجيل هم به معناى جلو انداختن آن است، قبل از آن که وقتش فرا رسد. و در معناى کلمۀ «سيّئه» گفته است که: به معناى هر خصلتى است که نفس آدمى از آن خوشش نيايد و از آن ناراحت شود و نقيض آن، «حسنه» که به معناى خصلتى است که نفس را مسرور و خوشحال سازد. و کلمۀ «مَثُلات»، به معناى عقوبت ها است، که مفردش «مَثُله» - به فتح ميم و ضم ثاء - است، و اگر در مفرد، «مُثله» - به ضم ميم و سکون ثاء - بخوانيم، جمع آن را بايد «مُثُلات» - به ضم ميم و ثاء - بخوانيم، همچنان که جمع «غُرفه»، «غُرُفات» مى شود. و بعضى جمع آن را «مُثلات» - به سکون ثاء - و «مُثَلات» - به فتح ثاء - خوانده اند. راغب هم در مفردات گفته: «مُثله»، به معناى گرفتارى و ناملايمى است که به انسان روى آورد و آدمى را ضرب المثل ديگران سازد، و ديگران از چنان گرفتارى خود را بر حذر بدارند، و معنايش همان معناى نکال است، و جمع آن مُثُلات - به ضمّه و ميم و يا فتحه آن، و ضمّه ثاء - مى آيد، و بعضى آيه قرآن را، هم «مُثُلات» - به ضمه ثاء - خوانده اند و هم «مُثلات» - به سکون آن - مانند «عَضُد»، که هم به ضمّه «ضاد» خوانده مى شود و هم به سکون آن. ضمير جمعى که در جملۀ «يَستَعجِلُونَکَ بِالسَّيِّئَةٍ قَبلَ الحَسَنَة» است، به کفارى بر مى گردد که در آيه قبل مورد بحث بودند، و مراد از «استعجالشان به سيّئه قبل از حسنه»، اين است که ايشان از باب استهزاء و مسخره کردن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به جاى درخواست رحمت و عافيت، درخواست عذاب کرده بودند. به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «وَ قَد خَلَت مِن قَبلِهِمُ المَثُلَات». و با در نظر داشتن اين که جمله مذکور، جمله ای است حاليه، مراد از «سيّئه»، آن عقوبت هايى خواهد بود که بر امت هاى گذشته نازل شد و ايشان را منقرض ساخت. و معناى آيه چنين خواهد بود: کسانى که کفر ورزيدند، بعد از آن که شنيدند که تو از عذاب الهى انذارشان کردى، و قبل از آن که از خدا طلب رحمت و عافيت کنند، طلب عذاب کردند تا به خيال خود تو را مسخره کرده باشند. با اين که خبر داشتند از عذاب الهى و عقوبت هايى که بر سر امت هاى گذشته به جرم کفر ورزيدنشان به پيغمبرشان فرستاد. و اين آيه، در مقام تعجب است که با اين که چنين علمى دارند، چگونه باز به تو کفر مى ورزند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۰ و جملۀ «وَ إنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلمِهِم وَ إنَّ رَبَّکَ لَشَدِيدُ العِقَاب»، يا جمله اى است استينافى (نو)، و يا جمله اى است حاليه، که سبب شگفت آورى درخواست عذاب ايشان را افاده مى کند و مى رساند که پروردگار تو داراى رحمت واسعه اى است، که مردم را در جميع احوالشان و حتى در حال ظلمشان شامل است. همچنان که داراى غضبى شديد است، و با اين که رحمت او بر غضبش پيشى دارد، پس چرا از رحمت واسعه او و مغفرتش اعراض مى کنند، و درخواست عذاب شديد او را مى نمايند، و در اين باره عجله هم مى کنند؟ راستى، اين امر عجيبى است! نکاتى درباره عفو و عقاب الهى که از آيه استفاده مى شود از اين معنا که سياق، آن را افاده مى کند، چند نکته استفاده مى شود: اول اين که: تعبير به کلمۀ «رَبّکَ»، براى افاده اين جهت است که ايشان چون مشرک و بت پرست اند، خداى تعالى را ربّ خود نمى دانند، و در ميان ايشان، تنها رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است که خدا را، ربّ خود مى داند. دوم اين که: مراد از «مغفرت» و «عقاب»، اعم از مغفرت و عقاب دنيوى و اخروى است. چون مشرکان در سيئه و عقوبت دنيوى عجله مى کردند، همچنان که «مثلات» هم که خدا در جوابشان فرمود: اقوام قبل از ايشان را از بين برد، عقوبت هاى دنيوى بوده، که بر ايشان نازل مى شده. علاوه بر اين، «عفو» و «مغفرت»، اختصاص به بعد از مرگ و يا روز قيامت ندارد، و همچنين آثار آن دو نيز، تنها مختص به قيامت نيست، و قبلا هم مکرر از نظر خواننده محترم گذشت که: خداوند تعالى، مى تواند مغفرت خود را گسترده و دامنه اش را وسيع کند، و هر که را بخواهد بيامرزد. حتى شامل ظالم هم در حين ظلمش بشود، و در صورتى که حکمت اقتضاء کرد، او را نيز آمرزيده، مظلمه اش را جبران کند. همچنان که مى تواند عقاب نمايد، کما اين که فرمود: «إن تُعَذِّبهُم فَإنَّهُم عِبَادُکَ وَ إن تَغفِر لَهُم فَإنَّکَ أنتَ العَزِيزُ الحَکِيمُ». و به خاطر همين نکته بود که خداى تعالى، از مورد مغفرت به «لِلنّاس» تعبير کرد و نفرمود: «لِلمُؤمِنِين» و يا «لِلتَّائِبِين» و يا امثال آن. بنابراين، هر فردى از افراد بشر بدون استثناء، ملتجى به رحمت خدا گردد و از او مغفرت بخواهد، او مى تواند وى را بيامرزد. حال چه کافر باشد و چه مؤمن، چه مرتکب کبيره باشد، چه صغيره. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۱ چيزى که هست، اگر مشرک طلب مغفرت شرکش را بکند، با همين طلب مغفرت، مؤمن مى شود، و خداى سبحان فرموده که مشرک را نمى آمرزد، و معلوم است که اين وقتى است که مشرک به دين توحيد برنگشته باشد: «إنَّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ وَ يَغفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن يَشَاءُ». پس اين ها که در آيه مورد بحث کافر شدند، لازم بود با ايمان آوردن به خدا و رسول او، از خداى تعالى طلب مغفرت کنند، - و در اين طلب خود عجله کنند - و از او بخواهند که شرکشان را و يا گناه ديگرى که از فروعات شرکشان بود، بيامرزد. و يا اين که در عين ظلم و شرکشان، حداقل از خدا بخواهند که عافيت و برکت و بهترين مال و اولاد روزی شان کند، که اگر چنين مى کردند، خداوند به رحمت واسعه خود، حاجتشان را مى داد. حتى حاجت آن کسى را هم که به او ايمان نياورده و منقاد و فرمانبردار او نشده است، اگرچه از مغفرت خدا محرومند. چون آمرزش خداوند با شرک و ظلم نمى سازد، همچنان که خودش فرمود: «وَ اللّّهُ لَا يَهدِى القَومَ الظَّالِمِين». سوم اين که فرمود: «لَذُو مَغفِرَةٍ» و نفرمود: «غَفُورٌ» و يا «غَافِرٌ». گويا براى اين بود که شنونده خيال نکند خداوند فعلا واجد مغفرت تمامى ستمگران و ستم آنان است و احتمال نيامرزيدن در کار نيست، و حال آن که اين طور نيست، بلکه خواسته است بگويد: نزد خدا آمرزش تمامى مردم هست. حتى آمرزش ظلم هاى ايشان، و در جايى که آمرزيدن صلاح باشد، هيچ مانعى جلوگير آمرزش او نيست. نه اين که همين الآن آمرزيده باشد. ممکن هم هست از جمله مورد بحث، معناى ديگرى استفاده کرد و آن، اين است که: خداى تعالى مغفرت و آمرزش مردم را دارد و مى تواند هر که را بخواهد بيامرزد، و اگر هم وصف مغفرت را اصلا نمى داشت، و در نتيجه بر گنهکاران غضب مى کرد و احدى را نمى آمرزيد، باز هم ظالم نبود. (خلاصه اين که: کلمۀ «ذُو مَغفِرَة»، با داشتن مغفرت و به کار بردن آن مى سازد، به خلاف کلمۀ «غَفُور» و «غَافِر»، که بر کسى اطلاق مى شود که آن را اعمال هم بکند). و اگر اين معنا مراد باشد، وضع پاره اى از نکته هايى را که ما براى آيه شريفه برشمرديم، بر هم مى خورد، وليکن اين معنا با ظاهر سياق سازگار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۲ در معناى اين آيه، ميان معتزله و غير ايشان از اهل سنت مشاجراتى برپا شده، و آيه شريفه مطلق است و هيچ دليلى بر تقييد آن به قيدى نيست، مگر قيدى که در آيه «إنَّ اللّّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ»، وجود دارد. بحث روايتى در الدّرالمنثور است که ابن جرير، از ابن عباس روايت کرده که در ذيل آيه: «وَ إنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلمِهِم وَ إنَّ رَبَّکَ لَشَدِيدُ العِقَاب» گفته است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اگر عفو و گذشت خداوند نبود، زندگى براى احدى گوارا نمى شد، و اگر وعيد و تهديد به عقابش نبود، همگى مردم به مغفرت خداوندى اتکال مى نمودند (و خداى را نمى پرستيدند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۳ آيات ۷ - ۱۶ سوره رعد وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ إِنَّمَا أَنت مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ(۷) اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تحْمِلُ کُلُّ أُنثى وَ مَا تَغِيضُ الاَرْحَامُ وَ مَا تَزْدَادُ وَ کُلُّ شئٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ(۸) عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ الْکبِيرُ الْمُتَعَالِ(۹) سوَاءٌ مِنکُم مَّنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَن جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُستَخْفِ بِالَّيْلِ وَ سَارِب بِالنّهَارِ(۱۰) لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ مَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَالٍ(۱۱) هُوَ الَّذِى يُرِيکُمُ الْبرْقَ خَوْفاً وَ طمَعاً وَ يُنشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ(۱۲) وَ يُسبِّحُ الرَّعْدُ بحَمْدِهِ وَ الْمَلَائکَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَ يُرْسِلُ الصوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشاءُ وَ هُمْ يُجَادِلُونَ فى اللَّهِ وَ هُوَ شدِيدُ المِْحَالِ(۱۳) لَهُ دَعْوَةُ الحَْقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لا يَستَجِيبُونَ لَهُم بِشئٍ إِلّا کَبَاسِطِ کَفَّيْهِ إِلى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَ مَا هُوَ بِبَالِغِهِ وَ مَا دُعَاءُ الْکَافِرِينَ إِلّا فى ضَلَالٍ(۱۴) وَ للَّهِ يَسجُدُ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ طوْعاً وَ کَرْهاً وَ ظِلَالُهُم بِالْغُدُوِّ وَ الاَصالِ (۱۵) قُلْ مَن رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَ فَاتخَذْتُم مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لا يَمْلِکُونَ لاَنفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضرًّا قُلْ هَلْ يَستَوِى الاَعْمَى وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَستَوِى الظُلُمَات وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا للَّهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشبَهَ الخَْلْقُ عَلَيهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شئٍ وَ هُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ(۱۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۴ «ترجمه آیات» کسانى که کافر شدند، گويند چرا از پروردگارش آيتى به او نازل نمى شود، تو فقط بيم رسانى، و هر گروهى را رهبرى هست. (۷) خدا مى داند که هر موجود حامله اى چه بار دارد، و رحم ها چه کم و زياد مى کنند، و همه چيز نزد او به اندازه است. (۸) داناى غيب و شهود، و بزرگ و متعال است.(۹) از شما هر که سخن آهسته بگويد و يا آن را بلند کند، و هر که در شب نهان حرکت کند و يا در روز روشن (در علم خدا) بى تفاوت است. (۱۰) براى انسان مأمورانى است که از جلو رو و از پشت سرش، او را از فرمان خدا حفاظت مى کنند، و خدا نعمتى را که نزد گروهى هست، تغيير ندهد، تا آنچه را که ايشان در ضميرشان هست تغيير دهند، و چون خدا براى گروهى بدى بخواهد، هيچ نمى تواند جلو آن را بگيرد و براى ايشان غير از خدا، اداره کننده اى نيست. (۱۱) اوست که برق را براى بيم و اميد شما مى نماياند، و ابرهاى گرانبار پديد مى آورد.(۱۲) رعد به ستايش او، و فرشتگان از بيم او تسبيح گويند! صاعقه ها مى فرستد، و هر که را خواهد دچار آن کند، مع ذلک آن ها درباره خدا مجادله کنند، و او سختگير است. (۱۳) دعوت حق خاص اوست، و کسانى که جز او را مى خوانند، به هيچ وجه اجابتشان نمى کنند، آنان همانند کسى هستند که دو دست خود را به سوى آب برد، که آب به دهانش رسد، اما آب به دهانش نخواهد رسيد، و دعاى کافران، جز در گمراهى نيست. (۱۴) هر چه در آسمان ها و زمين هست، به رغبت يا کراهت و همچنين سايه هايشان بامداد و شبانگاهان سجده خدا مى کنند.(۱۵) بگو پروردگار آسمان ها و زمين کيست؟ بگو خدا است، بگو پس چرا غير او را اولياء گرفته ايد، با اين که ايشان اختيار سود و زيان خويش را ندارند، بگو آيا کور و بينا يکسان است؟ و آيا ظلمات و نور يکسان است؟ آيا آن ها شريکانى براى خدا قرار داده اند (و) همانند خلقت خدا خلقتى کرده اند؟ و خلقت ها به نظر ايشان در هم شده است؟ بگو خالق همه چيز خداست، و او يگانه و مقتدر است. (۱۶) «بیان آیات» اين آيات، متعرض گفتار کفار است که گفتند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيه آيَةٌ مِن رَبِّه»، و آن را با اين بيان رد مى کند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به جز پيغمبرى انذار کننده نيست که خداوند او را بر اساس سنتى که دارد - که در همه قرون مردم را به سوى حق هدايت مى کند - به سوى شما فرستاده. آنگاه دنباله همين پاسخ را تعقيب مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۵ تعريض و توهين کفار به قرآن «وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِن رَبِّهِ ...»: مقصود از اين آيه، آن معجزاتى نيست که (به نفرين انبياء تحقق مى يافت و) ميان حق و باطل حکم نموده، امّت (گمراه) را هلاک مى کرد، و در آيه قبلى هم به عنوان «سيئه» از آن اسم برده و فرمود: «وَ يَستَعجِلُونَکَ بِالسَّيِّئَةِ قَبلَ الحَسَنَة»، تا بگويى همان مطلب را تکرار کرده، چون سياق با اين احتمال سازگار نيست. زيرا اگر مقصود از آيه، آن گونه آيات مى بود، جا داشت که مى فرمود: «وَ يَقُولُونَ لَولَا...». بلکه مراد از آن، معجزاتى است غير از قرآن، که کفار به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اقتراح و پيشنهاد مى کردند، و خلاصه، معجزه قرآن را تحقير نموده و به آن بى اعتنايى مى کردند، و معجزه ديگرى نظير معجزات موسى و عيسى و ديگران طلب مى کردند. پس در حقيقت اين که گفتند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةً»، تعريض و توهينى است از ايشان که به قرآن کرده اند. «إنَّمَا أنتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَومٍ هَاد» - اين جمله، جوابى است که خداوند تعالى، به رسول گرامی اش ياد مى دهد تا به ايشان ابلاغ کند. و اگر خطاب را متوجّه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نمود، نه آن ها، و نفرمود که اين جواب را به ايشان ابلاغ کند، و خلاصه اگر اسمى از ايشان نبرد، براى اين بود که به آنان تعريض نموده، بفهماند که استحقاق جواب ندارند. چون نه علم دارند و نه آن مقدار عقل و فهمى که لازم است. زيرا از اين که از خود معجزه پيشنهاد مى کنند - به طورى که از بيشتر آياتى که اقتراحات ايشان را حکايت مى کند، بر مى آيد - چنين استفاده مى شود که ايشان خيال مى کرده اند رسول، بايد قدرت غيبى اى به طور مطلق داشته باشد، که هرچه را بخواهد، بتواند ايجاد کند و هرچه را از او بخواهند، به وجود آورد. و حال آن که «رسول»، جز بشرى مثل خود آنان نيست، و تفاوتش همين است که خدا او را به سوى ايشان فرستاده، تا از عذاب او انذارشان کند و از اين که از عبادت او استکبار بورزند و در زمين فساد کنند، زنهارشان دهد. چون سنت الهى در مخلوقاتش، همواره بر اين جريان داشته که خلق خود را به سوى کمال مطلوبش هدايت کند و بر آنچه که صلاح معاش و معاد ايشان است، دلالت فرمايد. پس رسول، خودش به خودى خود، بشرى است مثل آنان. يعنى او نيز همانند آنان، مالک نفع و ضرر و مرگ و حيات و نشور خود نيست، و جز تبليغ رسالت پروردگار خود وظيفه اى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۶ و اما معجزات، امرش به دست خداست. اوست که اگر بخواهد آيات و معجزات را مى فرستد، پس درخواستشان از رسول، از نادانى محض ‍است. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: ايشان - با اين که قرآن بزرگترين و بهترين معجزات است و در اختيار ايشان هست - از تو معجزه اى بر طبق دلخواه خود مى خواهند، با اين که تو درباره معجزه هيچکاره اى. تو تنها هدايت کننده اى هستى که ايشان را از راه انذار هدايت مى کنى. چون سنت خداوند در بندگانش بر اين جريان يافته که در هر مردمى، يک نفر هادى و راهنما مبعوث کند تا ايشان را هدايت نمايد. از اين آيه شريفه، بر مى آيد که زمين هيچ وقت از هدايتگرى که مردم را به سوى حق هدايت کند، خالى نمى شود. يا بايد پيغمبرى باشد و يا هادى ديگرى، که به امر خدا هدايت کند. و در گذشته، در جلد دوم اين کتاب، در بحث نبوّت و در جلد اول آن، در ابحاث امامت، پاره اى مطالب مربوط به اين مطلب گذشت. رده:تفسیر المیزان