المیزان جلد۱۱ بخش۳۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۵۵
آيات ۱۷ - ۲۶ سوره رعد
أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسالَت أَوْدِيَةُ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رَّابِياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فى النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِّثْلُهُ کَذَلِک يَضرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَ أَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْکُثُ فى الاَرْضِ کَذَلِک يَضرِبُ اللَّهُ الاَمْثَالَ(۱۷)
لِلَّذِينَ استَجَابُوا لِرَبّهِمُ الْحُسنى وَ الَّذِينَ لَمْ يَستَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فى الاَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولَئک لهَُمْ سُوءُ الحِْسابِ وَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْس المِْهَادُ(۱۸)
أَفَمَن يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَّبِّک الحَْقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنمَا يَتَذَکَّرُ أُولُوا الاَلْبَابِ(۱۹)
الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنقُضونَ الْمِيثَاقَ(۲۰)
وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصلَ وَ يَخْشوْنَ رَبهُمْ وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحِْسابِ(۲۱)
وَ الَّذِينَ صبرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبّهِمْ وَ أَقَامُوا الصلَوةَ وَ أَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَءُونَ بِالحَْسنَةِ السيِّئَةَ أُولَئک لهَُمْ عُقْبى الدَّارِ(۲۲)
جَنَّات عَدْنٍ يَدْخُلُونهَا وَ مَن صَلَحَ مِنْ آبَائهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتهِمْ وَ الْمَلَائکَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيهِم مِن کُلِّ بَابٍ(۲۳)
سلَامٌ عَلَيْکم بِمَا صَبرْتمْ فَنِعْمَ عُقْبى الدَّارِ(۲۴)
وَ الَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصلَ وَ يُفْسِدُونَ فى الاَرْضِ أُولَئک لهَُمُ اللَّعْنَةُ وَ لهَُمْ سُوءُ الدَّارِ(۲۵)
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ مَا الحَْيَوةُ الدُّنْيَا فى الاَخِرَةِ إِلّا مَتَاعٌ(۲۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۵۶
«ترجمه آیات»
خداوند از آسمان آبى نازل کرد و از هر درّه و رودخانه به اندازه هر يک سيلابى جريان يافت، و سپس سيل بر روى خود کفى حمل کرد، بعضى چيزها که براى ساختن زيور يا ابزار در آتش مى گدازند، نيز کفى مانند آن دارد، خدا حق و باطل را چنين مَثَل مى زند، و اما کف به کنار افتاده نابود مى شود، ولى چيزى که به مردم سود مى دهد در زمين مى ماند، خدا مَثَل ها را چنين مى زند.(۱۷)
کسانى که پروردگارشان را اجابت کرده اند نتيجه نيک دارند، و کسانى که وى را اجابت نکرده اند، اگر همه مال جهان و نظير آن را داشته باشند، به فداى خويش خواهند داد. آن ها بد حسابى دارند، جايشان جهنّم است، که بد جايگاهى است. (۱۸)
آيا کسى که مى داند آنچه از پروردگارت به تو نازل شده حق است، با آن که کور است، يکسان اند؟! فقط صاحبان خرد متذکر مى شوند.(۱۹)
آن ها که به پيمان خدا وفا مى کنند و پيمان شکنى نمى کنند.(۲۰)
و کسانى که آنچه را خدا به پيوستن آن فرمان داده، پيوسته مى دارند، و از خداى خويش مى ترسند، و از بدى حساب بيم دارند.(۲۱)
و کسانى که به طلب رضاى پروردگارشان صبورى کرده، نماز به پا داشته، و از آنچه روزيشان داده ايم، پنهان و آشکارا انفاق کرده اند، و بدى را با نيکى رفع مى کنند، ثواب آن سرا، خاصّ ايشان است. (۲۲)
بهشت هاى جاودانى که خودشان هر که از پدران و همسران و فرزندانشان شايسته بوده، داخل آن شوند، و فرشتگان از هر درى بر آن ها وارد مى شوند. (۲۳)
درود بر شما براى آن صبرى که کرديد، چه نيک است عاقبت آن سراى. (۲۴)
و کسانى که پيمان خدا را پس از محکم کردنش مى شکنند، و چيزى را که خدا به پيوستن آن فرمان داده مى گسلند، و در زمين تباهى مى کنند، لعنت و بدی هاى آن سراى براى آنان است. (۲۵)
خدا روزى را براى هر که بخواهد، گشايش مى دهد و براى هر که بخواهد، تنگ مى کند، ولى آنان به زندگى دنيا شادمان شده اند، و زندگى اين دنيا در قبال آخرت، جز متاع ناچيزى نيست. (۲۶)
«بیان آیات»
بعد از آن که در ذيل آيات قبل، حجت را عليه مشرکان تمام نمود و آنگاه فرق ميان حق و باطل را، و فرق ميان کسانى که آن را مى گيرند و کسانى که طالب اين اند، به طور وضوح بيان نموده و فرموده: «قُل هَل يَستَوِى الأعمَى وَ البَصِيرُ أم هَل تَستَوِى الظُّلُمَاتُ وَ النُّورُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۵۷
وصف طريق حق و باطل و بيان حال اهل حق و باطل، با ذکر يک مثال
اينک در اين آيات شروع مى کند به بيان تفصيلى فرق ميان دو طريق. يعنى طريق حق، که همان ايمان به خدا و عمل صالح است، و طريق باطل که عبارت از شرک و عمل زشت است. و همچنين فرق تفصيلى ميان اهل آن دو طريق، يعنى مؤمنان و مشرکان. و اين که طايفه اول را سلامت و خانه آخرت نصيب است، و بهره طايفه دوم لعنت و سرانجام بد است. و اين که خدا روزى را براى هر کس که بخواهد، گسترش مى دهد، و براى هر که بخواهد، محدود مى نمايد.
سرآغاز همه اين مطالب را با مثالى شروع کرده که وضع حق و باطل و اثر خاص هر يک از آن دو را روشن مى سازد. آنگاه کلام را بر اساس آن مثل ادامه داده، وصف حال دو طريق و دو فريق را بيان مى کند.
«أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ...»:
در مجمع البيان گفته: کلمه «وادى»، به معناى دامنه کوه هاى بزرگ است. البته دامنه هاى پايين که همه آب هاى کوه در مواقع بارندگى در آن جمع مى شود. اگر خونبها را هم از اين ماده گرفته و «ديه» ناميده اند، براى همين است که ديه نيز مال زيادى است که جمع آورى شده و در عوض کشته شده، مى پردازند.
و کلمۀ «قَدر» به معناى قرين شدن چيزى است به چيزى ديگرى، به طورى که از آن چيز هيچ کم و زيادى نداشته باشد، که در اين صورت، يعنى در صورتى که مساوى آن شد، قدر آن مى شود.
و در ميان قراء، حسن، کلمه مذکور را به سکون دال قرائت کرده، و از نظر معنا تفاوتى ندارد. چون هر دو لفظ يکى و لغت آن ها مختلف است. هم گفته مى شود: فلانى به قدر يک وجب پارچه داد، و هم گفته مى شود به قدر يک وجب، وليکن مصدرش تنها به سکون دال است.
کلمه «احتمال»، به معناى به دوش گرفتن چيزى است. البته به دوش گرفتنى که با نيروى حامل صورت گيرد، و از جمله موارد استعمالش اين است که گفته مى شود: فلانى بر روى فلان شخص فرياد زد و او تحمّل کرد و عصبانى نشد.
و کلمه «زَبَد»، به معناى کف جوشان و کثافتى است که روى مايع جوشيده مى نشيند، و از همين باب است کف ديک و کف سيل.
و کلمه «جُفَاء» که با مدّ خوانده مى شود، بر وزن «غُثَاء»، و معناى اصلى آن «همز» است و به معناى انداختن است. مثلا مى گويند: «جفأ الوادى، جفاء». معنايش اين است که مسيل کف انداخت. و يا مى گويند: «جَفَاتُ الرَّجُل». معنايش اين است که من آن مرد را در کشتى به زمين افکندم. و يا مى گويند: «أجفاتُ القدر بزبدها». معنايش اين است که کف را از ديک گرفتم.
فراء گفته: هر چيزى که بعضى از اجزايش به بعضى ديگر منضم شود، در لغت عرب بر وزن «فعال» مى آيد. مانند «حطام»، «قماش»، «غثاء» و «جفاء».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۵۸
کلمه «يُوقِدُون»، از ايقاد، به معناى افکندن هيزم در آتش است. و در «استَوقَدتُ النَّار» و «أنقَدتُ النَّار» و «تَوقدتُ النّار»، به همين معنا است. و کلمه «متاع»، به معناى هر چيزى است که از آن تمتع و بهره ببرند.
و کلمه «مکث»، به معناى سکونت در مکان است، به تدريج و مرور زمان. و در باب «مکث» - به فتح کاف - و باب «مکث» - به ضمه کاف - و باب تفعل که «تمکث» مى آيد، همه به اين معنا است.
معناى «حق» و «باطل»، در آیه شریفه
راغب گفته است:
«باطل»، نقيض «حق»، و به معناى چيزی است که پس از وارسى کردن معلوم مى شود ثبات نداشته. و بدين معنا است در آيه «ذَلِکَ بِأنَّ اللّهَ هُوَ الحَقّ وَ أنَّ مَا تَدعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ البَاطِل». گاهى هم نسبت به عمل و گفتار به کار برده مى شود. چنانچه خداوند فرموده: «وَ بَطَلَ مَا کَانُوا يَعمَلُون». و نيز فرموده: «لِمَ تَلبِسُونَ الحَقَّ بِالبَاطِل». و مصدر آن «بُطول»، «بُطل» و «بُطلَان» مى آيد.
اين بود آنچه که از گفتار راغب، مورد احتياج بود.
بنابراين، بطلان هر چيزى بدين معنا است که انسان براى آن چيز يک نوع وجود و واقعيت فرض بکند، ولى وقتى با خارج تطبيقش مى کند، آن طور که فرض شده بود، مطابق با خارج نباشد. و حق بر خلاف آن است و عبارت است از: چيزى که فرضش با خارج تطبيق کند.
بنابراين، صفت «حق» و «باطل»، دو صفتى است که در اصل مختص به اعتقاد بوده، و اگر غير اعتقاد را هم حق و يا باطل خوانده، عنايتى به کار مى برند.
بنابراين، گفتن اين که آسمان بالاى سر ما و زمين زير پاى ما است، گفتارى است حق. چون واقع و خارج با آن تطبيق مى کند، به خلاف اين که بگوييم آسمان زيرِ پاى ما، و زمين بالاى سرِ ما است، که چون در واقع آن ثباتى که فرض مى شدند، ندارند و باطل است.
و يک فعل، وقتى حق است که بر طبق آن، غايت و نتيجه اى که برايش تقدير و فرض شده، صورت گيرد. مانند خوردن براى سير شدن. کسب و کار براى به دست آوردن روزى. و خوردن دواء براى صحت. و اما اگر آن نتيجه و غرض که برايش در نظر گرفته شده، به دست نيايد، آن فعل باطل است.
و همچنين موجودات خارجى، وقتى حق اند، که در خارج وجود داشته باشند. مانند وجود حق تعالى. و اما اگر چيزى وجود ندارد، و مع ذلک معتقد به وجودش باشيم، آن شئ باطل است. و همچنين اگر موجود باشد، وليکن آن خواص وجودى که برايش فرض شده نداشته باشد، آن نيز باطل است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۵۹
مثل اين که ما معتقد به استقلال و بقاى موجودى ممکن الوجود باشيم. زيرا هيچ موجودى غير خدای تعالى، اين خاصيت را واجد نيست، و استقلال و بقاء ندارد. پس از اين جهت باطل است، هرچند از جهت اصل وجودش حق بوده باشد.
شاعر مى گويد:
ألَا کُلُّ شَئ مَا خَلَا اللّهِ بَاطِلٌ * وَ کُلُّ نَعِيم لَا مَحَالَة زَائِلٌ
و آيه کريمه مورد بحث، از آيات برجسته قرآنى است که درباره طبيعت حق و باطل بحث نموده، و بدو تکون و کيفيت ظهور و آثار خاصه هر يک از آن دو را خاطرنشان مى سازد، و سنت خداى سبحان را که در وصفش فرموده: «وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَحوِيلاً» و «وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللهِ تَبدِيلاً»، در خصوص حق و باطل بيان مى کند.
خداى تعالی، اين بيان را در ضمن مَثَلى مى آورد - و البته مَثَل مزبور، يک مَثَل است، نه دو مَثَل که بعضى گمان کرده اند، و نه سه مَثَل که بعضى ديگر پنداشته اند، و إن شاء اللّه، توضيحش به زودى از نظر خواننده مى گذرد -
آرى، يک مَثَل است که به چند مَثَل منحل مى شود، و آن، اين است که فرموده: «أنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَت أودِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحتَمَلَ السَّيلُ زَبَداً رَابِياً».
و اين که فرموده «أنزَلَ»، فعلى است که فاعلش خداى سبحان است، و به خاطر وضوح، اسم نبرده. و کلمه «مَاءً: آبى»، اگر به طور نکره و بدون الف و لام آمده، براى اين است که بر نوع دلالت کند، که عبارت است از آبى خالص و صاف. يعنى خود آب، بدون اين که با چيزى مخلوط و يا دچار دگرگونى شده باشد.
و اگر «أودية» را هم نکره آورده، براى اين است که بر اختلاف آن وادى ها، از نظر بزرگى و کوچکى، بلندى و کوتاهى، و کمى و زيادى ظرفيت آن ها دلالت کند. و اگر جريان را به خود وادی ها نسبت داده، با اين که آب جارى مى شود، نه وادى، از باب مجاز در اسناد است. نظير اين که مى گوييم ناودان جارى شد.
و اگر «زَبَد» را به کلمۀ «رَابى» توصيف نموده، بدين جهت است که «رابى»، به معناى گردنده است، و کف همواره بر روى سيل مى چرخد و بالا مى آيد. و همه اين ها که گفتيم، سياق دلالت بر آن دارد. و اگر به سيل مثل زده، بدين جهت است که کف انداختن، در سيل روشن تر است از آب هاى معمولى.
و معناى آيه اين است که:
خداى سبحان، از آسمان که در جهت بالا قرار دارد، به وسيله باران ها، آبى را فرود آورد و در مسيل هايى که در محل باران ها قرار دارند و از نظر وسعت و بزرگى با هم مختلف اند، هر کدام به قدر مخصوص خود، يعنى در مسيل بزرگ به قدر ظرفيت آن و در مسيل کوچک به قدر ظرفيتش، آب جارى گرديد و سيل به راه افتاد. پس سيل هاى جارى در هر مسيل، کفى گردنده به روى خود انداخت، به طورى که روى آب را پوشانيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۰
«وَ مِمَّا يُوقَدُونَ عَلَيهِ فِى النَّارِ ابتِغَاءَ حِليَةٍ أو مَتَاعٌ زَبَدٌ مِثلُهُ » - کلمۀ «مِن» در «مِمّا»، نشويه است، و مقصود از «مِمَّا يُوقَدُونَ عَلَيه»، انواع فلزات و مواد ارضى قابل ذوب و ريخته گرى است، که از آن ها زينت آلات و اثاث زندگى مى سازند.
و معنايش اين است که: تنها کف از سيل ناشى نمى شود، بلکه از آنچه هم که آتش بر آن مى دمند تا از آن (طلا و نقره)، زينت و يا از آن (آهن و مس و غيره) اثاث زندگى درست کنند، کفى پديد مى آيد. مانند کف سيل، و همچون آن بر روى ماده مذاب مى چرخد و بالا مى آيد.
بيان معناى «کَذلِکَ يَضرِبُ اللّهُ الحَقَّ وَ البَاطِلَ»
«َکَذلِکَ يَضرِبُ اللّهُ الحَقَّ وَ البَاطِلَ » - يعنى: خدا اين چنين حق و باطل را اثبات و مشخص مى کند، همان طور که کف را از سيل و از طلا و نقره و مس جدا مى سازد.
بنابراين، مقصود از زدن حق و باطل به همديگر، يک نوع تثبيت است - و خدا داناتر است - و از قبيل اين است که مى گوييم: «من خيمه زدم». يعنى خيمه را برافراشتم. و يا اين که قرآن مى فرمايد: «ضُرِبَت عَلَيهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ: يعنى خداوند ذلت و مسکنت را بر ايشان واقع ساخته و ثابت کرد».
و نيز مى فرمايد: «وَ ضُرِبَ بَينَهُم بِسُورٍ. يعنى: بين ايشان ديوارى بنا و ايجاد شد». و نيز مى فرمايد: «وَ اضرِب لَهُم طَرِيقاً فِى البَحرِ: بر ايشان راهى در دريا باز و اثبات کن». «ضَربُ المَثَل» را هم که ضَربُ المَثَل مى گويند، از همين باب است. زيرا در ضرب المثل نيز، ممثل به وسيله مثل تثبيت و نصب العين مى شود، و وضعش روشن مى گردد.
و در تمام اين موارد در حقيقت ملزوم اطلاق شده و از آن لازم اراده شده است. زيرا ضرب (زدن) که عبارت از گذاشتن چيزى روى چيزى ديگرى است، به فشار و قوت، عادتا خالى از تثبيت آن در آن ديگرى نيست. مثلا وقتى چکش را به روى ميخ مى کوبيم، ميخ را در محل تثبيت و پابرجا مى کنيم. و وقتى حيوانى را مى زنيم، درد و ناراحتى را در جسم او وارد مى سازيم، و در همه اين موارد، ملزوم که همان ضرب است، اطلاق شده، و لازم که تثبيت است، اراده شده.
از اين جا معلوم مى شود اين که مفسران گفته اند: در جملۀ «کَذَلِکَ يَضرِبُ اللّهُ الحَقَّ وَ البَاطِلَ»، حذف و تقدير به کار رفته، و تقدير آن «کَذَلِکَ يَضرِبُ اللّهُ مَثَلَ الحَقّ وَ البَاطِل»، و يا «مَثَلَ الحَقّ وَ مَثَل البَاطِل» است - بر حسب اختلافى که دارند - صحيح نيست، و بى جهت خود را به زحمت بى ثمر انداخته اند، و دليلى هم که بر آن دلالت کند، در دست ندارند.
علاوه بر اين، اگر آن معنايى که مفسران گفته اند، منظور بود، جا داشت جمله مزبور در آخر کلام واقع شود. همچنان که در آخر کلام خداى تعالى، جملۀ «کَذَلِکَ يَضرِبُ اللّهُ الأمثَال» واقع شده، و با بودن اين جمله، ديگر چه حاجت به تقدير گرفتن است؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۱
از اين هم که بگذريم، تازه برگشت معنايى که آقايان کرده اند، بالاخره به همان معنايى است که ما کرديم. زيرا مَثَل بودن داستان سيل و کف، و فلزات مذاب، و کف آن ها براى حق و باطل، باعث مى شود که حق مانند آب و فلزات ثابت گشته، و ثبوت باطل مانند ثبوت کف سيل و کف فلزات خيالى باشد. پس باز هم احتياج به تقدير مذکور نيست و بدون آن معنا تمام است.
«فَأمَّا الزَّبَدُ فَيَذهَبُ جُفَاءً وَ أمّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمکُثُ فِى الأرض » - در اين جمله، ميان دو نوع کف، يعنى کف سيل و کف فلزات جمع نموده، با اين که قبلا هر يک را جدا جدا آورده بود، و اين بدان جهت است که در خصوصيتى که براى آن ها ذکر مى کند، هر دو مشترک اند، و آن خصوصيت اين است که هر دو به خشک شدن سيل و سرد شدن فلز از بين مى روند. و به همين جهت قبلا خاطرنشان ساختيم که آيه شريفه، متضمن يک مثل است، هر چند که به چند مثل منحل گردد.
و اگر در اين جمله، اسمى از «ماء: آب» نياورده و به جاى آن فرموده «آنچه براى مردم سودمند است»، بدان جهت است که دلالت کند بر اثر مختص به حق، و آن اين است که مردم از آن منتفع گشته، و آن همان غايت و هدفى است که همه در پى آنند.
و معنايش اين است که: اما کفى که بر بالاى سيل مى نشيند، و يا از فلزاتى که آتش بر آن می دمند، بيرون مى شود، متلاشى و باطل مى گردد. و اما آب خالص و يا فلز که مردم از آن بهره مند مى شوند، در زمين باقى مى مانند و مورد استفاده قرار مى گيرند.
«کَذَلِکَ يَضرِبُ اللّهُ الأمثَال » - با اين جمله گفتار ختم مى شود، و معنايش اين است که مَثَل هایى که خداوند در کلام خود براى مردم مى آورد، مانند همين مَثَلى است که در اين آيه، در تميز حق از باطل آورده، آنچه را که به درد مردم در معاش و معادشان مى خورد، بيان نموده است.
و بعيد هم نيست که کلمه «کَذَلِکَ» اشاره باشد به خود آمدن باران و به راه افتادن سيل و به ذوب کردن فلزات و کف آن دو. و خلاصه اشاره به خود اين حوادث خارجى باشد، نه به گفتن آن ها، و در نتيجه دلالت کند بر اين که اين گونه وقايع و حوادثى که در عالم شهادت رُخ مى دهد، مَثَل هایی است که صاحبان خرد و بصيرت را به حقايق عالم غيب رهنمون مى کند. همان طور که خود موجودات، اين عالم آياتی است که به آنچه در عالم غيب است، دلالت مى کند، و ذکرش مکرر در قرآن کريم آمده. و اين خود روشن است که ميان مَثَل بودن اين مشهودات و يا آيت بودن آن ها، فرق بسيارى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۲
مطالبی که از مَثَل کف در آيه شريفه، استفاده مى شود
از اين مَثَلى که در آيه شريفه زده شده، چند مطلب از کليات معارف الهى روشن مى گردد:
۱ - وجودى که از ناحيه خداى تعالى به موجودات افاضه مى شود، در حقيقت مانند بارانى که از آسمان به زمين نازل مى شود، رحمتى است که از ناحيه خداوند به موجودات افاضه مى گردد. در اصل از هر صورت و محدوديت و اندازه خالى مى باشد، و از ناحيه خود موجودات است که محدود به حدود و داراى اندازه مى شوند. مانند آب باران که اگر داراى قدر معين و شکلى معين مى شود، به خاطر آبگيرهاى مختلف است، که هر کدام، قالب يک اندازه معين و شکلى معين است. موجودات عالَم، هر کدام به مقدار ظرفيت و قابليت و استعداد خود، وجود را که عطيه ای است الهى، مى گيرند.
و اين، خود اصلى است اساسى و بس عظيم که آيات بسيارى از کلام الهى بدان دلالت و يا لااقل اشاره مى کند. مانند آيه: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم». و آيه: «وَ أنزَلَ لَکُم مِنَ الأنعَامِ ثَمَانِيَةَ أزوَاج». و از جمله آيات داله بر آن، تمامى آياتى است که بر «قدر» دلالت دارد.
و اين امور که «مقدّرات» و يا «اقدار» ناميده مى شوند، گو اين که خارج از افاضه آسمانى و تقدير کننده آنند، وليکن در عين حال خارج از ملک خدا نيستند، و بدون اذن او صورت نمى گيرند. همچنان که فرموده: «إلَيهِ يُرجَعُ الأمرُ کُلُّهُ». و نيز فرموده: «بَل للّهِ الأمرُ جَمِيعاً». و با انضمام اين آيات به آيات مورد بحث، اصل ديگرى استفاده مى شود که هم دقيق تر و هم داراى مصاديق بيشتر است.
۲ - متفرق شدن اين رحمت آسمانى در مسيل هاى عالم، و به قالب درآمدنش در آن قالب هاى مختلف، بدون کثافات صورت نخواهد گرفت، و خواه ناخواه فضولاتى بر بالاى آن ها خواهد نشست. چيزى که هست، آن فضولات، باطل و از بين رفتنى است. به خلاف خود رحمت نازله، که حق است. يعنى بقاء و ثبوت دارد. اين جاست که تمامى موجودات، به دو قسم تقسيم مى شوند: يکى حق يعنى ثابت و باقى. و ديگرى باطل يعنى زائل و بى دوام.
آنچه حق است، از ناحيه خداست، ولى آنچه باطل است، مستند به او نيست، هرچند که به اذن او موجود مى شود. همچنان که فرموده: «الحَقُّ مِن رَبِّکَ». و درباره باطل فرموده: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۳
پس آنچه موجود در عالَم است، چه حق و چه باطل، همه آن ها مشتمل بر يک جزء حق است، که ثابت و غير زائل است، و حق پس از بطلان جزء باطلى که در آن است، به سوى خدا عودت مى کند. همچنان که فرموده: «مَا خَلقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا إلّا بِالحَقّ وَ أجَلٍ مُسَمّى». و نيز فرموده: «وَ يُحِقُّ اللّهُ الحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ». و نيز فرموده: «إنَّ البَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً». و نيز فرموده: «بَل نَقذِفُ بِالحَقِّ عَلَى البَاطِلِ فَيَدمَغُهُ فَإذَا هُوَ زَاهِقٌ».
۳ - از احکام حق، يکى اين است که با حق ديگر معارضه نمى کند، و مزاحم آن نمى شود، بلکه هر حقى، ساير حق ها را در طريق رسيدن به کمالشان کمک نموده و سود مى بخشد، و آن ها را به سوى سعادتشان سوق مى دهد. اين نکته از آيه مورد بحث به خوبى استفاده مى شود. زيرا بقاء و مکث را معلق به حق نموده، که مردم را سود مى بخشد.
و اين که گفتيم هيچ حقى معارض و مزاحم حق نيست، مقصودمان نفى تعارض در بين موجودات اين عالَم نيست. چه عالَم مشهود ما، عالَم تنازع و تزاحم است. آتشش را آبى خاموش، و آبش را آتشى فانى، و زمينش خوراک گياهان و گياهش، طعمه حيوانات و حيواناتش، صيد يکديگرند، و دوباره زمينش همه را در خود فرو مى برد. بلکه مرادمان اين است که همين موجودات در عين افتراس يکديگر، در تحصيل اغراض الهى يکدل و يک جهت اند، و هر کدام براى رسيدن به غرض نوعى خود، از ديگران استمداد مى کنند.
مَثَل آن ها، مَثَل تيشه و چوب است براى نجار، که در عين تزاحم و تعارضشان، در خدمت کردن به نجار و تحصيل غرض او، که همان ساختن درب و پنجره باشد، يکديگر را کمک مى کنند. و مثل دو کفه ترازو است که در عين ناسازگارى با هم، در سنجيدن کالا مطيع صاحب خويش اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۴
به خلاف باطل که معارض غرض حق است، و همه سعيش آن است که کوشش حق را بى ثمر کند و بدون هيچ اصلاحى افساد، و بدون هيچ نفعى ضرر برساند.
و اگر در قرآن کريم مى بينيم که در آيات بسيارى، آسمان ها و زمين را مسخر آدمى معرفى نموده و مثلا فرموده: «وَ سَخَّرَ لَکُم مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ جَمِيعاً مِنهُ»، همه اش از اين باب است که گفتيم تمامى موجودات کارهایى را صورت مى دهند که مقتضاى طبع آن هاست، ولى در عين حال راهى مى پيمايند که منتهى به حصول غرض پروردگار مى شوند.
اين بود آن اصول از معارف الهى که گفتيم از آيه مورد بحث استفاده مى شود، و تفاصيل احکام صنع و ايجاد را نتيجه مى دهد. و اگر در آياتى که متعرض حق و باطل است، تدبّر و امعان نظر شود، عجائبى از اين گونه حقايق به دست خواهد آمد.
اين را نيز بايد دانست که اصول مذکور، همان طور که در امور محسوس و حقايق خارجى جريان دارد، در علوم و اعتقادات نيز جارى هست، و مثل اعتقاد حق در دل مؤمن، مثل آب نازل شده از آسمان و جارى در مسيل ها است، که هر يک با اختلافى که در وسعت و ظرفيت دارند، به قدر ظرفيت خود از آن استفاده نموده، مردم از آن منتفع گشته، دل هايشان زنده مى شود، و خير و برکت در ايشان باقى مى ماند.
به خلاف اعتقاد باطل در دل کافر، که مَثَلش، مَثَل کفى است که بر روى سيل مى افتد و چيزى نمى گذرد که از بين مى رود. همچنان که فرموده: «يُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِتِ فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَةِ وَ يُضِلُّ اللّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفعَلُ اللّهُ مَا يَشَاءُ».
«لِلَّذِينَ استَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسنى وَ الَّذِينَ لَمْ يَستَجِيبُوا لَهُ ...»:
کلمۀ «مهاد»، به معناى بستر و فراشى است که براى صاحبش گسترده مى شود. و مکان «مُمَهَّد»، به معناى محل فراهم شده و آماده است. و جهنم را بدين جهت «مِهَاد» خوانده، که براى استقرار کفار آماده شده است، چون کفر ورزيدند و کارهاى زشت مرتکب شدند.
اين آيه و آيات بعدش - تا نُه آيه - همان طور که قبلا هم اشاره کرديم، همه متفرع بر آن مَثَلى است که در آيه قبلى آورده شد، و در همه آن ها، خداى سبحان، آثار اعتقاد حق و ايمان به حق و استجابت و پذيرفتن دعوت حق، و همچنين آثار سوء اعتقاد به باطل و کفر به حق و نپذيرفتن دعوت به حق را بيان مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۵
شاهد بر اين مطلب، سياق خود آيات است. زيرا مطلبى که در آن ها آمده، پيرامون عاقبت امر ايمان و سرانجام کفر است، و اين که عاقبت محموده ايمان را هيچ چيز جبران نمى کند، هر چند دو برابر نعمت هاى دنيا باشد.
منظور از «حُسنى» در آیه شریفه، همان عاقبت نیک است
و بنابراين، اظهر اين است که منظور از «حُسنى»، همان عاقبت حُسنى و سرانجام نيک باشد. و اين که بعضی ها گفته اند: منظور از «حُسنَى»، اجر نيک و يا بهشت است، اگر چه بالمآل حرف صحيحى است، چون عاقبت محموده ايمان و عمل صالح مثوبت و اجر الهى است و آن هم بهشت است، وليکن مثوبت و بهشت از آن جهت که مثوبت و يا بهشت است، در اين مقام مقصود نيست، بلکه از اين جهت که عاقبت امر ايشان و منتهى اليه مجاهدات ايشان است، منظور است.
و مويّد آن، بلکه دليلش جمله ای است که در آيات بعدى، بعد از تعريف ايشان به صفات مختصشان مى فرمايد: «أُولَئِکَ لَهُم عُقبَى الدَّار جَنَّاتُ عَدنٍ يَدخُلُونَهَا...».
و نيز بنابر آنچه که گفته شد، جملۀ «لَو أنَّ لَهُم مَا فِى الأرضِ جَمِيعاً وَ مِثلَهُ مَعَهُ لَافتَدَوا بِهِ»، در جاى جمله ديگرى نشسته، که غايت و هدف را مى رسانده، و آن را حذف نموده، تا بر اهميت و فخامت آن دلالت کند و بفهماند شر و بدبختى، آن چنان هول آور و دهشت زا است، که قابل ذکر نيست.
پس معنا چنين مى شود: کسانى که دعوت پروردگار خود را اجابت نمى کنند، چيزى بر سرشان مى آيد - و يا چيزى که نتيجه استجابت و سرانجام نيک آن است، از ايشان فوت مى شود - که يکى از خصوصيات آن اين است که اگر آنچه نعمت در زمين هست که نفوس بشرى از آن التذاذ دارد و آرزوى هر انسانى رسيدن به آن است بدهند و بلکه دو برابر آن را بدهند که ما فوق آرزوهاست، جبران آن را نمى کند، و نمى توانند آن را به دست آورند.
و به عبارت خلاصه تر: اگر اين عدّه نهايت درجه آرزوهاى زندگى را به دست آورده باشند و بلکه مافوق آن را داشته باشند و بخواهند همه آن ها را بدهند و آن نعمت را که به خاطر سرپيچى از دعوت خدا از دست داده اند، به دست بياورند، هرگز نمى توانند به دست آورند.
در بعضى از کلمات اميرالمؤمنين على «عليه السّلام» هم آمده که درباره آثار سوء سرپيچى فرموده: «غَيرَ مُوصُوفٍ مَا نزلَ بِهِم: آنچه بر سرشان مى آيد، قابل وصف نيست».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۶
آنگاه خداى تعالى از همين سرانجام بدى که قابل وصف نيست، خبر داده مى فرمايد: «أُولَئِکَ لَهُم سُوءُ الحِسَابِ وَ مَأوَيهُم جَهَنَّمُ». و «سُوءُ الحِسَاب»، آن حسابى است که ناراحت کننده است و مايه مسرت نيست. و به همين جهت در حقيقت اضافه «سوء» به «حساب»، از باب اضافه صفت به موصوف است.
سپس به همين سوء عاقبت اشاره نموده، آن را چنين مذمت مى کند: «وَ بِئسَ المِهَاد». يعنى بد مهادى است مهادى که بر ايشان آماده شده و بنا است در آن جاى گيرند.
و مجموع جملۀ «أُولَئِکَ لَهُم سُوءُ الحِسَاب...» که مشتمل بر کلمه اشاره هم هست، در محل تعليل است براى افتداء و بازخريد. و در کلام عرب، تعليل با اشاره زياد است. مثلا گفته مى شود: من با فلانى چنين و چنان مى کنم، (زيرا) او همان کسى است که چنين و چنان کرد.
و معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است:
براى کسانى که اجابت کردند دعوت حق پروردگارشان را، سرانجامى نيک است، و کسانى که استجابت نکردند او را، سرانجامى دارند که راضى مى شوند براى خلاصى از آن، مافوق آنچه را که ممکن است آرزويش را بکنند، فديه بدهند. زيرا عاقبت بدى که بر سرشان مى آيد، متضمن و يا مقارن حسابى سخت و استقرار در جهنم است. آرى مِهادشان، بدترين مِهاد است.
و اگر در آيه شريفه، به جاى ايمان و کفر، استجابت و عدم استجابت آمده، به خاطر رعايت تناسب با مَثَلى است که در آيه قبلى زده شده. ايمان را که همان قبول دعوت است، با قبول وادى ها و فراگرفتن هر يک از آب باران تشبيه نموده است.
رده:تفسیر المیزان