المیزان جلد۱۱ بخش۳۹
وصف گروندگان به حق، و مقايسه آنان با جاهلان به حق
«أَ فَمَن يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنزِلَ إِلَيْک مِن رَبِّک الحَْقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنمَا يَتَذَکَّرُ أُولُوا الاَلْبَابِ»:
استفهام در اين آيه، استفهام انکارى، و در جاى تعليل به کار رفته و مضمون آيه قبلى را تعليل مى کند، و سرانجام حال آن دو طایفه را از جهت پذيرفتن دعوت حق و نپذيرفتن آن، به طور تفصيل بيان مى نمايد.
و خلاصه بيان مزبور اين است که: حق در دل هاى اين طایفه که دعوت پروردگار خود را پذيرفتند، جاى گير گشته و دل هايشان «الباب» و دل هاى حقيقى مى گردد، که آثار و برکات يک دل واقعى را دارد، و آن آثار عبارت است از تذکر و بينایى.
و نيز از خواص اين گونه دل ها که صاحبانش با آن خواص شناخته مى شوند، اين است که صاحبانشان که همان «اُولُوا الألباب» باشند، بر وفاى به عهد خدا پايدارند، و آن عهدى را که خداوند به فطرتشان از ايشان (و از همه کس) گرفته، نقض نمى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۷
و نيز بر احترام پيوندهایى که خداوند ايشان را با آن ها ارتباط داده، استوارند. يعنى همواره صله رحم مى کنند، و از درِ خشيت و ترس از خدا، پيوند خويشاوندى را که از لوازم خلقت بشر است، محترم مى شمارند.
و نيز، از خواص دل هاى اين طایفه اين است که در برابر مصائب و همچنين اطاعت و معصيت صبر نموده و خويشتندارى مى کنند، و (به جاى ناشکرى و جزع) نماز مى گزارند و متوجه درگاه پروردگار خود مى شوند. و (به جاى معصيت) به وسيله انفاق، وضع جامعه خود را اصلاح مى نمايند. و (به جاى ترک طاعت و سرپيچى) سيئات خود را با حسنات خود محو مى کنند.
بنابراين، چنين کسانى داراى سرانجامى نيک و محمود که همان بهشت برين است، مى باشند، و در آن بهشت مثوبات اعمال نيکشان منعکس مى شود و با صالحان - از قبيل پدران و همسران و دودمان خود - محشور و مصاحب مى گردند. چنان که در دنيا هم با ارحام خود مصاحبت مى کردند. فرشتگان هم از هر درى بر ايشان در مى آيند، و سلام مى کنند. چون در دنيا اطاعات و عبادات مختلف به جا آورند. اين ها، آثار حق است که در آن سرا بدين صورت ها منعکس مى شود.
و اين که فرمود: «أفَمَن يَعلَمُ أنَّمَا أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقّ کَمَن هُوَ أعمَى»، همان طور که قبلا هم گفتيم، استفهامى است که در آن انکار است، و مى خواهد تساوى ميان آن دو طایفه را نفى نموده، بفرمايد: کسى که علم به حق در دلش جاى گرفته، با کسى که نسبت به حق جاهل است، برابر نيستند.
و اگر جاهل به حق را به وصف کورى توصيف کرده، براى اشاره به اين معنا است که عالم به حق بينا است، همچنان که در آيه «قُل هَل يَستَوِى الأعمَى وَ البَصِيرُ...» نيز، آن دو را کور و بينا ناميده. پس علم به حق، بصيرت است و جهل به آن، کورى است. و اگر تذکر را از خواص صاحبان علم شمرده، براى اين است که بصيرت مفيد تذکر هم هست.
«إنَّمَا يَتَذَکَّرُ أُولُوا الألبَاب » - اين جمله، در مقام تعليل مضمون قبلى است که فرمود: «أفَمَن يَعلَمُ...»، و معنايش اين است که: اين دو طایفه يکسان نيستند، بلکه صاحبان علم يک نحوه تذکر و بيدارى دارند که صاحبان کورى و جهل آن تذکر را ندارند.
و اگر صاحبان علم را «أُولُوا الألباب» ناميده، براى اين است که به يک دعوى ديگر دلالت و اشاره کرده باشد، که خود فایده تعليل را هم مى دهد. گويا گفته است اين طايفه يکسان نيستند، زيرا يکى از اين دو تذکرى دارد که ديگرى ندارد، و اين، بدان جهت است که اين ها داراى الباب و قلوب اند، به خلاف آن ديگر که فاقد آنند.
«الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنقُضُونَ الْمِيثَاقَ»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که جمله دومى، يعنى جملۀ «لَا يَنقُضُونَ المِيثَاق»، عطف تفسيرى جمله اولى است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۸
بنابراين، منظور از ميثاقى که آن را نقض نمى کنند، همان عهدى است که به آن وفا مى کنند، و منظور از اين عهد و ميثاق هم، به قرينه آيه قبلى که تذکر ايشان را ذکر مى کرد، آن عهدى است که به زبان فطرت خود با پروردگار خود بستند که او را يگانه بدانند، و بر اساس توحيد و يکتايى او عمل نموده، آثار توحيد را از خود نشان دهند.
آرى، آدمى بر فطرت توحيد خداى تعالى و نيز بر فطرت لوازم توحيد خلق شده. اين عهدى است که انسان در فطرت خود، با خداى تعالى بسته است.
و عهد و ميثاقى هم که به وسيله انبياء و رُسُل و به دستور خداى سبحان از بشر گرفته شده. و خلاصه آن احکام و شرايعى هم که انبياء آورده اند، همه از فروع اين ميثاق فطرى است. چون اديان، همه فطری اند.
حجت الهى، فقط از طريق فطرت تمام نمى شود
«وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصلَ...»:
ظاهر اين است که منظور از «امر»، امر تشريعى است که از ناحيه وحى نازل شده باشد. به شهادت ذيل آيه که مى فرمايد: «وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحِسَاب». آرى، حساب و مؤاخذه بر احکام نازله در شريعت است که احکام تشريعى فطرت را تأييد مى کند، نه بر احکام فطرت به تنهايى.
و اين مسلم است که مثلا اگر احکام ظاهرى و شرعى مربوط به قبح ظلم و خوبى عدالت به اشخاصى مستضعف نرسد، در قيامت مانند آن کسانى که به ايشان رسيده است، مؤاخذه نمى شوند، هر چند که مستضعفان هم به فطرت خود، زشتى ظلم و خوبى عدالت را درک بکنند. در ابحاث گذشته نيز بيان کرديم که حجت الهى از طريق فطرت به تنهايى تمام نمى شود، بلکه بايد طريق وحى نيز به فطرت منضم گردد. همچنان که فرموده: «لِئَلّا يَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُل».
آيه مورد بحث از آنجایی که مطلق است، دلالت مى کند بر هر صله اى که خدا به آن امر فرموده که از معروف ترين مصاديق آن، صله رحم است، که در وجود آن تأکيد نموده و فرموده: «وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّذِى تَسَائَلُونَ بِهِ وَ الأرحَام».
و نيز در تأکيد آن در ذيل آيه مورد بحث فرموده: «وَ يَخشَونَ رَبَّهُم وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحَسِاب». و اين اشاره به آن است که ترک صله رحم، مخالفت امر خدا است. پس جا دارد مردم از خدا بترسند و آن را ترک نکنند، که ترک آن عمل زشتى است، و در نامه اعمال آدمى ضبط مى شود، و باعث سوء حساب مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۶۹
فرق ميان «خشيت» و «خوف»، و موارد استعمال هر يک
و ظاهرا فرق ميان «خشيت» و «خوف»، اين است که:
«خشيت»، به معناى تأثر قلب از اقبال و روى آوردن شر و يا نظير آن است، و «خوف»، به معناى تأثر عملى انسان است به اين که از ترس در مقام اقدام برآمده و وسائل گريز از شر و محذور را هم فراهم سازد، هر چند که در دل متأثر نگشته، دچار هراس نشده باشد.
و لذا مى بينيم خداى سبحان، در توصيف انبياء «عليهم السلام» مى فرمايد: «وَ لَا يَخشَونَ أحَداً إلّا اللّه». و ترس از غير خدا را از ايشان نفى مى کند، و حال آن که خوف را در بسيارى از جاها براى آنان اثبات نموده.
از آن جمله مى فرمايد: «فَأوجَسَ فِى نَفسِهِ خِيفَةً مُوسَى». و نيز مى فرمايد: «وَ إمّا تَخَافَنَّ مِن قَومٍ خِيَانَةً». و جمع ميان آن نفى و اين اثبات به همين است که بگویيم: انبياء از غير خدا هيچ نمى ترسند، و در موارد مذکور در بالا در مقام پيشگيرى برآمده اند.
و بعيد نيست برگشت کلام راغب در فرق ميان «خوف» و «خشيت» نيز به همين باشد. او گفته است:
فرق ميان اين دو، اين است که «خشيت»، خوفى است که توأم با تعظيم و بيشتر اوقات از دانایى ناشى شود، و لذا خداى سبحان آن را به علماء اختصاص داده مى فرمايد: «إنَّمَا يَخشَى اللّهَ مِن عِبَادِهِ العُلَمَاءُ». (و پر واضح است که مقصود از «خوف» در اين موارد، همان ترس درونى است).
و همچنين گفتار بعضى ديگر که در فرق ميان اين دو واژه گفته اند:
«خوف»، هم از ناحيه مکروه حاصل مى شود و هم از ناحيه کسى که ممکن است اين مکروه را به آدمى برساند. هم گفته مى شود: من از مرض خوف دارم، و هم گفته مى شود: من خوف دارم از اين که فلان چيز مريضم کند.
به خلاف «خشيت»، که تنها از آورنده مکروه و شر است، نه از خود مکروه. و لذا گفته مى شود: «خَشِيتُ الله». من از خدا ترسيدم (ولى گفته نمى شود: خَشِيتُ المَرَض - از مرض ترسيدم)، و اگر برگشت اين کلام به همان معنايى نباشد که ما گفتيم، کلامى قابل نقض خواهد بود و کليت نخواهد داشت.
بعضى ديگر گفته اند: فرق هايى که ميان اين دو کلمه گذاشته اند، اغلبى است، نه کلى. يعنى در بيشتر موارد استعمال ديده مى شود، نه در همه آن ها.
بعضى ديگر گفته اند: اصلا فرقى ميان اين دو لغت نيست. ولى آياتی که ما بعه نوان مثال آورديم، اين گفتار را رد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۰
مقصود از عبارت «صَبَرُوا ابتِغَاءَ وَجهِ رَبِّهم»، در آیه شریفه
«وَ الَّذِينَ صَبرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقَامُوا الصَّلَوةَ وَ أَنفَقُوا...»:
اين که «صبر» را مطلق آورده، مى رساند که اشخاص مورد نظر آيه، همه اقسام صبر را دارند. يعنى هم «صبر در موقع برخورد به مصيبت»، و هم «صبر بر اطاعت حق»، و هم «صبر در برابر معصيت» را. وليکن مع ذلک، صبرشان را مقيد به قيد «ابتِغَاءَ وَجهِ رَبِّهم» نموده. يعنى اگر صبر مى کنند، فقط و فقط به منظور رضاى پروردگارشان است.
پس اگر خداوند مدحشان کرده، نه از اين نظر است که صفات ممدوحى دارند، بلکه مدحشان از اين جهت است که اين صفت ممدوح، يعنى صبرشان به خاطر خداست. چون کلام در آن صفاتشان است که از استجابتشان نسبت به دعوت خدا نشو و نما نموده، و از آن جا سرچشمه گرفته که به حقيقت آنچه از ناحيه پروردگارشان نازل شده، علم به هم رسانده اند و باور کرده اند که همه آن ها حق است. نه هر صفتى که مردم آن را در ميان خود ممدوح و پسنديده مى دانند، هر چند که ارتباطى به عبوديت و ايمان به پروردگار نداشته باشند.
آرى، صبرى از نظر قرآن ممدوح است که به خاطر خدا باشد، نه به خاطر جلوگيرى از عجز، و يا عجب به نفس، و يا تعريف اين و آن، و يا غير آن. زيرا بسيارى از خويشتنداران، خويشتن داری شان به خاطر جلب افکار عمومى است، و زبان حالشان اين است که:
وَ قَولِى کُلَّمَا جَشَأتُ وَ جَاشَت * مَکَانُکَ تَحمَدِى أو تَستَرِيحِى
و مقصود از «وَجه رَبِّهم»، جهت الهى عمل و يا فکر و يا نيت است. و جهت الهى عمل و يا فکر آن صفت و صورتى است که عمل نزد خدا دارد و آن، عبارت است از اجر و مزدى که نزد خداست، و با بقاء خدا باقى است. همچنان که فرموده: «وَ اللّهُ عِندَهُ حُسنُ الثَّوَاب». و نيز فرموده: «وَ مَا عِندَ اللّهِ بَاقٍ». و نيز فرموده: «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ».
و معناى اين که فرمود: «وَ أقَامُوا الصَّلَوة»، اين است که نماز را بر پا داشتند، يعنى نگذاشتند ساقط شود، و به اجزاء و شرايط آن خللى وارد نساخته و آن را ترک ننمودند و خوارش نداشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۱
و اگر «صلوه» و «انفاق» را بر «صبر» عطف نموده، از باب عطف خاص بر عام است، تا به قول بعضى اهميت و عظمت آن ها را برساند.
و مقصود از «انفاق» در جملۀ «وَ أنفَقُوا مِمَّا رَزَقنَاهُم سِرّاً وَ عَلَانِيَة»، مطلق انفاق اعم از واجب و غير واجب است. چون آيه شريفه در مکه نازل شده، که هنوز آيات راجع به زکات واجب نازل نشده بود.
و اگر انفاق را مقيد به قيد «سِرّاً» و «عَلَانِيَة» نموده، براى اين است که بفهماند حق انفاق را استيفاء مى کنند، چون بعضى از انفاقات است که بايد پنهانى صورت گيرد، و بعضى ديگر علنى دادنش بهتر است.
پس کسى که به خدا و به آنچه خدا نازل کرده، ايمان دارد، لازم است امر تکليفى را ادا کند. از آن جمله حق انفاق را ادا نموده، آن جا که مظنّه رياء و سمعه يا توهين و آبروريزى در کار است، پنهانى بدهد، و آن جا که مايه تشويق مردم بر احسان و معروف و دفع تهمت و امثال آن است، علنى بپردازد.
«وَ يَدرَؤُنَ بِالحَسَنَةِ السَّيِّئَة » - ماده «درء»، به معناى دفع است، و معناى آيه اين است:
وقتى به گناهى تصادفا آلوده مى شوند، کار نيکى مى کنند که نيکيش از بدى آن گناه بيشتر است، و يا حداقل معادل آن است و آثار سوء آن را جبران مى کند. حال چه اين که اين گناه را به وسيله کار نيک جبران نمايند و يا به وسيله توبه لکه آن را بشويند. چون فرموده اند: «حسنات گناهان را از بين مى برد» و هم فرموده اند: «کسى که توبه کند، مانند کسى است که گناه نکرده باشد».
و نيز، چه اين که خود مرتکب شده باشند، و يا ديگران نسبت به ايشان انجام داده باشند. مثل اين که به ايشان ظلم کرده باشند، و ايشان با عفو و احسان تلافى کنند، و يا به ايشان جفا کرده باشند، ايشان به حسن خلق و گشاده رویى جبران نموده باشند، و يا منکرى ديده و از آن نهى کرده باشند، و يا ترک معروفى سراغ داشته، بدان امر کرده باشند.
همه اين ها، «درء» (دفع) سيئه به حسنه است، و دليلى از ناحيه لفظ آيه که دلالت کند، به خصوص يکى از اين ها، وجود ندارد.
وجوهى که درباره وصف «اولوا الالباب» گفته شده است
در آيه شريفه، در بيان صفات «اولى الالباب»، تعبيرهاى مختلف شده. در شش صفت، تعبير به لفظ مضارع آمده و فرموده: ۱ - يُوفُونَ. ۲ - وَ لَا يَنقُضُونَ. ۳ - وَ يَصِلُونَ. ۴ - يَخشَونَ. ۵ - يَخَافُونَ. ۶ - يَدرَؤُنَ.
و در سه جاى ديگر، به لفظ ماضى آورده و فرموده: ۱ - صَبَرُوا. ۲ - أقَامُوا. ۳ - أنفَقُوا.
و از بعضى از مفسران نقل شده که در توجيه اين اختلاف تعبير، گفته اند که:
اين اختلاف، تنها به منظور تفنن در فصاحت است. چون همه اين افعال، صلۀ «الَّذِينَ» است، و از آن جایى که صله و موصول «الَّذِينَ»، معناى حرف شرط و جمله شرطيه را مى دهد، و در جمله شرطيه ماضى و مضارع يک معنا مى دهد، چه اين که بگویى «إن ضَرَبتَ، ضَرَبتُ». و يا بگویى: «إن تَضرِب، أضرِب»، در هر دو حال، معنايشاين است که اگر بزنى، مى زنم. از اين رو، در جمله صله و موصول نيز چه ماضى بياورى و چه مضارع، هر دو به يک معنا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۲
و لذا علماى نحو گفته اند: اگر لفظ ماضى، صله موصولى واقع شود، و يا صفت نکره عامى بگردد، دو وجه به خود مى گيرد که هر دو جايز است. يکى اين که همان معناى ماضى (گذشته) را بدهد، و يکى اين که معناى مستقبل (آينده) را، و هر دو جور در قرآن آمده.
اولى مانند: «الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ: آن هایی که مردم به ايشان گفتند». و دومى مانند: «إلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبلِ أن تَقدِرُوا عَلَيهِم: مگر آن که پيش از دست يافتن تو بر ايشان، توبه کنند».
وليکن اين جواب خالى از اشکال نيست. زيرا اگر در شرط و جمله هاى نظير آن نسبت به معناى ماضى و مضارع الغاء خصوصيت مى شود، صرف اين معنا باعث نمى شود که لوازم معناى گذشته و آينده نيز لغو گردد. مثلا لازمه معناى ماضى، تحقق و قطعى بودن آن است، و لازمه معناى مضارع، اين است که عمل استمرار داشته باشد.
اين دو عنايت در ماضى و مضارع هست، هر چند که در جمله شرطيه و نظائر آن زمان ملغى باشد. و چون اين دو عنايت الا و لابد بايد محفوظ بماند، پس هنوز سؤال از اين که چرا در اوصاف «اُولُوا الألبَاب» تعبير آيه مختلف شده، تعدادى به صورت ماضى و تعدادى ديگر به صورت مضارع آمده؟ به جاى خود باقى است.
از گفتار بعضى ديگر از مفسران استفاده مى شود که خواسته است در پاسخ اين سؤال بگويد: مراد از اوصاف مذکور در آيه، يعنى وفاى به عهد، و صله رحم، و خشيت و ترس، همانا استمرار و دوام آن هاست. وليکن در خصوص صبر و همچنين نماز و انفاق، عنايتى بوده که به لفظ ماضى آورده.
اما عنايت در صبر، اين بوده که اوصاف مذکور تحقق نمى يابد، مگر بر اساس صبر، و خلاصه کسى داراى آن اوصاف مى شود که قبلا صفت صبر را داشته باشد. پس صبر نسبت به آن اوصاف ديگر، نحوه تقدمى دارد، و بدين جهت آن را به لفظ ماضى آورده.
و اما عنايت در نماز و انفاق، آن هم عبارت از اين است که: نسبت به آن ها و شأن آن ها اهتمام و عنايت زيادترى به کار برده باشد. لذا از آن ها نيز به لفظ ماضى تعبير کرده.
ولى اين جواب هم قانع کننده نيست. زيرا بعضى از صفاتى که به لفظ مضارع آمده، اهميتش کمتر از صبر و نماز و انفاق نيست. مانند وفاى به عهد، که مى دانيم مقصود از آن وفاى به عهد خدا و اجابت دعوت فطرت و خلاصه ايمان به خداست. و اگر صرف اعتنا به شأن مى توانست وجه اين اختلاف باشد، جا داشت از وفاى به عهد نيز به لفظ ماضى تعبير کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۳
اما آنچه نظر من مى رسد - و خدا داناتر است - اين است که:
مجموع جملات «وَ الَّذِينَ صَبَرُوا ابتِغَاءَ وَجهِ رَبِّهِم»، «وَ أقَامُوا الصَّلَوة»، «و أنفَقُوا مِمَّا رَزَقنَاهُم سِرّاً وَ عَلَانِيَةً» و «يَدرَؤُنَ بِالحَسَنَةِ السَّيِّئَة»، در مقام بيان يک معنا هستند و آن، اين که دارندگان اوصاف مذکور در مقام عمل، عمل صالح انجام مى دهند. يعنى واجبات را به جا مى آورند و محرمات را ترک مى کنند، و اگر هم احيانا چيزى از اين اعمال صالح از ايشان فوت شود، آن را با حسنات خود تدارک مى نمايند.
بنابراين، مقصود بالاصاله، همان سه جمله اول است که مربوط به عمل صالح است، و جمله چهارمى که راجع به تدارک و تلافى خللى است که احيانا در عمل پديد مى آيد، مقصود به تبع است نه بالاصاله.
حال که اين نکته روشن گرديد، مى گویيم:
ممکن بود در اين چهار جمله نيز، به لفظ مضارع تعبير مى کرد و مى فرمود: «وَ الَّذِينَ يَصبِرُونَ ابتِغَاءَ وَجهِ رَبِّهِم»، «وَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ»، «وَ يُنفِقُونَ مِمَّا رَزَقنَاهُم سِرّاً وَ عَلَانِيَةً» و «يَدرَؤُنَ بِالحَسَنَةِ السَّيِّئَة»، وليکن ديگر آن نکته اصالت و تبعيت را نمى رساند.
لذا براى اين که بفهماند اولوا الالباب در مقام عمل، مستمر در صبرند و جميع انحاء صبر را دارا هستند، فرمود: «الَّذِينَ صَبَرُوا ابتِغَاءَ وَجهِ رَبِّهِم». آنگاه براى اين که دوام مراقبت ايشان را در مقام عمل برساند، فرمود: «وَ يَدرَؤُنَ بِالحَسَنَةِ السَّيِّئَة»، تا برساند ايشان آن قدر مراقب اعمال خود هستند که اگر احيانا خللى در صبرشان و يا نمازشان و يا انفاقاتشان واقع شود، فورا آن را جبران و تلافى مى کنند.
و اين عنايت از نظرى شبيه به عنايتى است که در آيه «إنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيهِمُ المَلَائِکَة...» به کار رفته، زيرا در اين آيه نيز اول در دو جا «قَالُوا» و «استَقَامُوا» را ماضى و دنبال آن «تَنَزَّلُ» را مضارع آورده، تا بفهماند نزول ملائکه فرع بر گفتن «رَبُّنَا اللّهُ» و استقامت است، نه اين که خواسته باشد استمرار نزول ملائکه را افاده کند.
معناى «عقبى الدار» و «سوء الدار»
و معناى «عُقبَى الدَّار»، سرانجام محمود و پسنديده است. چون عاقبت حقيقى همين است.
آرى، هيچ چيز در عالَم بر حسب آن فطرت و جبلتى که خداى تعالى بر آن فطرتش آفريده، جز به عاقبتى که مناسب خودش و مايه سعادتش باشد، منتهى نمى گردد. و عاقبت بد، در حقيقت بطلان عاقبت است، و معنايش اين است که: فلان کس و يا فلان چيز به خاطر خللى که در آن بوده، بى عاقبت شده، در حالى که خدايش خلق کرده بود براى رسيدن به عاقبت. و اگر عاقبت بد را عاقبت مى گويند، از باب توسع و مجاز است، و گرنه عاقبت بد، در واقع بى عاقبتى است.
و به همين جهت، در آيه شريفه مطلق ذکر شده و فرموده «ايشان را است سرانجام». و اگر سرانجام دو قسم بود، يکى نيک و يکى بد، بايد مى فرمود: ايشان را است سرانجام نيک.
پس معلوم مى شود سرانجام، همان سرانجام محمود است، و لذا در آياتى که متقابل اين آيات است و متعرض حال کفار است، هيچ وقت نمى فرمايد: «لَهُم عُقبَى الدَّار»، بلکه مى فرمايد: «لَهُم سُوءُ الدَّار».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۴
و از همين جا به دست مى آيد که مقصود از «دار»، همين دار دنيا است، و مقصود از دار دنيا هم، زندگى دار دنيا است. پس «عُقبَى الدّار»، معنايش سرانجام زندگى دنيا است.
مژده «بهشت عدن»، به مؤمنانی که با ارحام خویش، به صله رحم می کنند
«جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونهَا وَ مَن صَلَحَ مِنْ آبَائهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتهِمْ»:
کلمۀ «عَدن»، به معناى استقرار است. وقتى گفته مى شود: «فُلَانٌ عَدَنَ بِمَکَانٍ کَذَا»، معنايش اين است که فلانى در چنين مکانى استقرار يافت. کان جواهرات زمينى و فلزات را هم بدين جهت «معدن» مى گويند که جواهرات در آن استقرار دارند. پس «جَنّات عَدن»، به معناى بهشت هایى است که نوعى از استقرار و خلود و سلامتى و ايمنى از هر جهت را دارد.
کلمۀ «جَنّات عَدن»، عطف بيان و يا بدل است از کلمۀ «عُقبَى الدَّار»، و در نتيجه معنايش اين مى شود که: «عُقبَى الدّار»، عبارت است از بهشت عدن و خلود.
بنابراين، پس از زندگى دنيا، بر حسب آن ناموسى که خداوند آن زندگى را بر آن طبيعت و ناموس مطبوع نموده، زندگى واحد و متصلى است که ابتدايش رنج و بلا و آخرش آسايش و نعمت و سلامتى است.
و يا به عبارتى: اولش دنيا و آخرش آخرت است. و اين، همان حقيقتى است که خداوند از زبان اهل بهشت حکايتش نموده و فرموده: «وَ قَالُوا الحَمدُ لِلّهِ الَّذِى صَدَقَنَا وَعدَهُ وَ أورَثَنَا الأرضَ نَتَبَؤُّا مِنَ الجَنَّةِ حَيثُ نَشَاءُ».
آيه مورد بحث به بيانى که خوانديد، در قبال آيه «يَصِلُونَ مَا أمَرَ اللّهُ بِهِ أن يُوصَلَ» قرار گرفته، و عاقبت اين حق (صله رحم) را که «اُولوا الألباب» بدان عمل نمودند، بيان مى کند، و ايشان را نويد مى دهد به اين که به زودى به صلحاى ارحام و دودمانشان - از قبيل پدران و مادران و ذريه ها و برادران و خواهران، و غير ايشان - مى پيوندند.
جملۀ «آبَائِهِم وَ أزوَاجِهِم وَ ذُرِّيَّاتِهِم»، با اين که اسم مادران در آن نيست، مع ذلک همه نامبردگان بالا را شامل است. چون مادران، همسران پدرانند که کلمۀ «أزوَاج»، شامل ايشان است، و برادران و خواهران و عموها و دایى ها و اولاد آنان هم، جزو ذريه هاى پدرانند، که کلمه «آبَائِهِم» شامل آنان مى شود. و در آيه شريفه اختصار لطيفى به کار رفته است.
«وَ الْمَلَائکَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيهِم مِن کُلِّ بَابٍ سلَامٌ عَلَيْکُم بِمَا صَبرْتمْ فَنِعْمَ عُقْبى الدَّارِ»:
اين عقبى، سرانجام اعمال صالحى است که در هر بابى از ابواب زندگى بر آن مداومت دارند. و در هر موقعى که ديگران منحرف مى گردند، ايشان خويشتندارى نموده، خدا را اطاعت مى کنند و خود را از گناه دور مى دارند، و مصائب را تحمّل مى نمايند، و اين صبرشان با خوف و خشيت توأم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۵
جملۀ «سَلَامٌ عَلَيکُم بِمَا صَبَرتُم فَنِعمُ عُقبَى الدَّار»، حکايت کلام ملائکه است که اولوا الالباب را به امنيت و سلامتى جاودانى، و سرانجام نيک نويد مى دهند، سرانجامى که هرگز دستخوش زشتى و مذمت نگردد.
«وَ الَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ ...»:
اين آيه حال غير مؤمنان را به طريق مقابله بيان مى کند. و جملۀ «وَ يُفسِدُونَ فِى الأرض» که در اين آيه در وصف حال کفار آمده، در مقابل اوصافى است که بعد از دو وصف وفاى به عهد اللّه و صله براى مؤمنان ذکر شده بود، و مى رساند که اعمال صالح، تنها عاملى است که باعث اصلاح زمين و عمارت و آبادانى آن مى شود. عمارتى که به سعادت نوع انسانى و رشد جامعه بشرى منتهى مى گردد. و ما بيان اين معنا را در دليل نبوت عامه گذرانديم.
در آخر آيه مورد بحث، خداى تعالى سزاى عمل ناقضين عهد، و سرانجام کار ايشان را بيان نموده فرموده: «أُولَئِکَ لَهُمُ اللَّعنَةُ وَ لَهُم سُوءُ الدَّار». و «لعنت»، به معناى دور کردن از رحمت و طرد از کرامت است، و ايشان از رحمت و کرامت خدا دور نمى شوند، مگر به خاطر اين که حق را کنار گذاشته و در باطل فرو رفته اند. چون سرانجام باطل، جز نابودى و هلاکت چيز ديگرى نيست.
«اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ...»:
اين آيه نکته اى را خاطرنشان مى سازد و آن، اين است که بهره اين دو طایفه، يعنى عاقبت محمود و بهشت جاودان أُولوا الألباب و لعنت و جهنم ناقضين عهد، خود يک نوع رزقى است که خداى تعالى، هر که را بخواهد و به هر طور بخواهد، از آن و يا از اين، روزى و بهره مى دهد، بدون اين که در بهره دادنش الزام و يا منعى بوده باشد.
و نيز خاطرنشان مى کند که اين عمل خداى تعالى، بر وفق نظامى که در حق و باطل قرار داده، صورت مى گيرد، و به طور استمرار هم صورت مى گيرد.
آرى، سرانجام اعتقاد به حق و عمل بر طبق آن، به ارتزاق از بهشت و سلامتى دائمى منتهى مى شود، و اعتقاد به باطل و عمل بر وفق آن، به لعنت و دوزخ و عيش ناگوار مى انجامد.
معناى جمله: «وَ مَا الحَيَوةُ الدُّنيَا فِى الآخِرَةِ إلّا مَتَاعٌ»
و اين که فرمود: «وَ فَرِحُوا بِالحَيَوةِ الدُّنيَا وَ مَا الحَيَوةُ الدُّنيَا فِى الآخِرَةِ إلّا مَتَاع»، به طورى که از سياق بر مى آيد، مقصود از آن اين است که:
«رزق حقيقى»، همانا رزق آخرت است، وليکن ناقضان عهد، به خاطر تمايل به ظاهر زندگى دنيا و زينت هاى آن، از زندگى و رزق آخرت غافل گشته، به دنيا اعتماد نموده اند. و در نتيجه به داشتن آن خوشحالى مى کنند، و حال آن که زندگى دنيا، متاع و وسيله است و مقصود بالذات نيست، و بايد از آن براى زندگى ديگر استفاده کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۶
بنابراين، اگر زندگى دنيا را با زندگى آخرت مقايسه کنيم و مجموع آن دو را در نظر بگيريم، وقتى حق است، که به نظر آلى و مقدمى لحاظ شود، و منظور از آن، کسب رزق آخرت و وسيله زندگى آن سراى بوده باشد.
اما اگر بر عکس، منظور از آن خود باشد، و به نظر استقلالى لحاظ شود، خود يکى از مصاديق باطل خواهد بود، که چون کف سيل پس از خشکيدن از بين مى رود و مورد انتفاع قرار نمى گيرد. همچنان که در آيه اى ديگر فرموده: «وَ مَا هَذِهِ الحَيَوةُ الدُّنيَا إلّا لَهوٌ وَ لَعِبٌ وَ إنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِىَ الحَيَوَانُ لَو کَانُوا يَعلَمُونَ».
بحث روايتى
در احتجاج از اميرالمؤمنين «عليه السّلام»، در ضمن حديثى که در پيرامون احوال کفار بحث مى کند، نقل کرده که در ذيل آيه «فَأمَّا الزَّبَدُ فَيَذهَبُ جُفَاءً وَ أمّا مَا يَنفَعُ النَّاسُ فَيَمکُثُ فِى الأرض» فرموده: «زَبَد» در اين جا، عبارت از گفتارى است که ملحدين درباره قرآن گفته بودند، و گفتاری است که در موقع تجزيه و تحليل، باطل و مضمحل مى گردد.
و اما آن کلامى که مردم از آن منتفع مى گردند، همان «تنزيل» است، که نه در هنگام نزول و نه در آينده باطلى بدان رخنه نمى کند، و دل هاى بشر آن را مى پذيرد. و مقصود از کلمه «ارض» در اين جا، همان دل ها است، که قرارگاه علم و حکمت است.
مؤلف: مقصود از «تنزيل»، منظور حقيقى از کلام خداست. و مقصود از گفتار ملحدين درباره قرآن، آن تفسيرهايى است که ايشان به رأى خود مى کنند، و آنچه امام «عليه السّلام» فرموده، برخى از مصاديق باطل است، و آيه شريفه عام است، و همان طور که در گذشته گفتيم، شامل همه باطل ها مى شود.
و در الدّرالمنثور است که ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابوالشيخ، از قتاده روايت کرده اند که در تفسير «الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهدِ اللّهِ وَ لَا يَنقُضُونَ المِيثَاق» گفته:
بر شما باد وفاى به عهد و اين که ميثاق را نشکنيد، زيرا خداوند از آن نهى کرده، و درباره آن، به شديدترين وجه اعلام خطر کرده و آن را در حدود بيست و چند جاى قرآن به عنوان خيرخواهى شما آورده، و حجت بر شما قرار داده، و اهل فهم و عقلا و دانشمندان مى دانند که عظمت هر چيزى به مقدارى است که خدا عظمتش داده باشد.
و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» براى ما نقل کرده اند که در خطبه خود فرموده: «ايمان ندارد کسى که امانتدار نيست و دين ندارد آن کس که به عهد خود پایبند نيست».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۷
مؤلف: از ظاهر اين روايت به خوبى بر مى آيد که قتاده، عهد و ميثاق را حمل کرده بر عهد و ميثاق هاى دائر ميان مردم، و حال آن که خواننده گرامى به ياد دارد که گفتيم ظاهر سياق آيه، مخالف اين معنا است.
رواياتى درباره صله رحم و پيوند با آل محمّد «ع»
و در کافى به سند خود، از عُمَر بن يزيد روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السّلام»، از معناى کلام خداى عزوجل که فرموده: «وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أمَرَ اللّهُ بِهِ أن يُوصَلَ» سؤال کردم. فرمود: مقصود همان خويشاوندانت است.
و نيز، به سند ديگرى از او روايت کرده که گفت: خدمت امام صادق «عليه السّلام» عرض کردم: چه کسانى منظور در اين آيه اند، که بايد با ايشان پيوند نمود؟
فرمود: اين آيه در حق خويشان آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شده، ولى آيه عام است و شامل قرابت خود تو هم مى شود. آنگاه فرمود: زنهار از کسانى مباش که مى گويند فلان آيه، فقط در فلان موضوع نازل شده.
مؤلف: معنايش اين است که آيات قرآن کريم در صورتى که عموميت داشته باشد، نبايد منحصر به يک معنايش کرد. زيرا قرآن ظهر و بطنى دارد، و خداى تعالى، مودت و دوستى ذوى القرباى پيغمبرش را که خود يکى از مصاديق صله رحم است، اجر و پاداش رسالت قرار داده، و فرموده: «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدَّةَ فِى القُربَى». علاوه بر اين که روايت آتيه نيز، بر اين معنا دلالت مى کند.
و در تفسير عياشى، از عمر بن مريم روايت شده که گفت: از امام صادق «عليه السّلام»، از آيه «وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أمَرَ اللّهُ بِهِ أن يُوصَلَ» سؤال کردم.
فرمود: يکى از معانی اش، صله رحم است، ولى نهايت درجه و بهترين مصاديق آن، اين است که با ما پيوند داشته باشى.
و نيز در همان کتاب، از محمّد بن فضيل روايت کرده که گفت: من از عبد صالح، موسى بن جعفر «صلوات اللّه عليه»، از معناى آيه «وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أمَرَ اللّهُ بِهِ أن يُوصَلَ» پرسش نمودم.
در جواب فرمودند: مقصود رحم آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است که آويزان بر عرش است، و مى گويد: پروردگارا! پيوند کن با آن کس که با من پيوند می کند و قطع کن با آن کس که با من قطع مى کند، و اين آيه در تمامى ارحام جريان دارد.
مؤلف: در اين معنا، روايات ديگرى نيز هست و ما، در جلد چهارم اين کتاب، در تفسير اوائل سوره «نساء»، اين معنا را که رحم آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آويزان بر عرش است، بيان نموده و توضيح داديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۸
و در کافى به سند خود، از سماعه بن مهران، از ابى عبداللّه «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: از جمله چیزهايى که خداى تعالى علاوه بر زکات در اموال واجب کرده، مسأله صله رحم است، که فرموده: «وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أمَرَ اللّهُ بِهِ أن يُوصَلَ».
مؤلف: اين روايت را عياشى نيز، در تفسير خود آورده.
چند روايت در ذيل جمله: «وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحِسَاب»
و در تفسير عياشى، از حماد بن عثمان، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که به مردى فرمود: اى فلانى! تو را چه مى شد با برادرت؟ عرض کرد: فدايت شوم! من حقى بر او داشتم، خواستم حقّم را از او بگيرم.
حضرت فرمود: بگو ببينم معناى آيه «وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحِسَاب» چيست؟ آيا معنايش اين است که مى ترسند خداوند بر آنان ظلم و جور روا بدارد؟ نه، به خدا قسم، بلکه مى ترسند اين که حسابشان را به دقّت رسيدگى نمايند.
مؤلف: اين روايت را صاحب معانى الاخبار و صاحب تفسير قمى نيز، نقل کرده اند.
و نيز در همان کتاب، از هشام بن سالم، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که در ذيل آيه «وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحِسَاب» فرموده: سُوء حساب، همان مداقه و خرده گيرى است. و نيز فرمود: معنايش اين است که گناهان را به حساب بياورد و حسنات را نياورد.
مؤلف: دنباله اى که در اين حديث آمده، در احاديث به طرق ديگرى نيز از آن جناب روايت شده. و معناى اين که حسنات به حساب نمى آيد، اين است که در اثر مداقه، خلل و نواقصى از آن پيدا کرده، از اين نظر غير قابل اعتنايش مى کنند، دليل اين معنا روايت آتيه است.
و در همان کتاب، از هشام از آن حضرت نقل کرده که در ذيل آيه فرمود: سيئات ايشان را به حساب مى آورند، ولى حسناتشان را به حساب نمى آورند و همين استقصاء معناى «سُوءَ الحِسَاب» است.
و در همان کتاب، از جابر از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: نيکى به پدر و مادر و صله رحم، حساب را آسان مى سازد. آنگاه تلاوت فرمودند: «وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أمَرَ اللّهُ بِهِ أن يُوصَلَ وَ يَخشَونَ رَبَّهُم وَ يَخَافُونَ سُوءَ الحِسَاب».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۷۹
و در الدّرالمنثور، در تفسير «جنّات عَدن»، از ابن مردويه، از على «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «جنّت عدن»، درختى است که خداوند به دست خود نشانده و فرموده: «کُن»، و آنگاه موجود شده است.
و در کافى، به سند خود، از عمرو بن شمر يمانى، و بدون ذکر بقيه رجال سند، از على «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: صبر بر سه قسم است: صبر در مصيبت، و صبر در طاعت، و صبر در معصيت.
هر کس بر مصيبتى صبر کند تا با خوشى و تحمل آن را بگذراند، خداوند برايش سيصد درجه مى نويسد، که مابين هر درجه تا درجه ديگر، به قدر مابين آسمان و زمين باشد.
و کسى که بر اطاعت خدا صبر کند، خداوند برايش ششصد درجه مى نويسد، که ميان هر درجه با درجه ديگر، به قدر مابين مغز زمين تا عرش فاصله باشد.
و کسى که بر معصيتى صبر کند، خداوند نهصد درجه برايش مى نويسد، که ميان يک درجه تا درجه ديگر، به قدر ميان مغز زمين تا منتهاى عرش فاصله باشد.
رده:تفسیر المیزان