تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۳ و آن، اين است که گفته اند: آيه شريفه، سياقش ردّ مشرکان از قريش است که مى پنداشتند بشر صلاحيت رسالت را ندارد، و اگر رسالتى باشد، بايد ملائکه حامل آن شود. پس آيه در مقام ردّ اين پندار است، و مى فرمايد که: سنّت الهى بر طبق حکمت جريان يافته و حکمت اقتضاء مى کند که فرستاده بر بشر از جنس خود بشر باشد. منتهى تنها فرقى که لازم است ميان او و مردم باشد، اين است که معارف و اوامر و نواهى به وى وحى شود. وجه اين که گفتيم اين سخن صحيح نيست، اين است که اين حرف با سياق آيه انطباق ندارد، و قبلا هم از خصوص مشرکان قريش چنين پندارى نقل نشده بود، و حتى به صورت پيشنهاد و اقتراح فرستادن ملائکه هم نيامده بود، تا بگوييم آيه ناظر به آن است. تنها سخنى که قبلا از مشرکان نقل شده بود، آن هم از مطلق مشرکان، نه مشرکان قريش، همان جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ...» بود، که گفتيم سياقش، اثبات استحاله نبوت است و در آن صحبتى از رسالت ملائکه نشده بود. بعضى ديگر از مفسران به اين آيه استدلال کرده اند بر اين که: خداى سبحان، بچه و زن را رسول قرار نداده، آن وقت به نبوت عيسى «عليه السلام» در گهواره به خود اشکال کرده، و پاسخ داده به اين که: نبوت، اعم از رسالت است، و آنچه عيسى بن مريم «عليهما السلام» داشت، به شهادت قرآن کريم، نبوت بود، نه رسالت. زيرا قرآن از قول خود عيسى حکايت مى کند که گفت: «إنِّى عَبدُ اللهِ آتَانِىَ الکِتَابَ وَ جَعَلَنِى نَبِيّاً». ليکن در اين سخن، اشکال است. زيرا استدلال مذکور به آيه شريفه، وقتى تمام است که جملۀ «وَ مَا أرسَلنَا» مخصوص رسولان باشد و حال آن که عين اين عبارت، در باره انبيايى هم که رسول نبوده اند، آمده و مثلا فرموده اند: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رَسُولٍ وَ لَا نَبِىٍّ...: ما قبل از تو، هيچ رسول و نبيّى ارسال نکرديم، مگر آن که...». و اگر استدلال بالا صحيح باشد، بايد هيچ طفل و زنى نبى هم نباشد، و حال آن که به اقرار خود شما، عيسى بنا به حکايت قرآن گفت: «من بنده خدايم که مرا کتاب داده و نبيّم کرده است». و در باره حضرت يحيى فرموده: «وَ آتَينَاهُ الحُکمَ صَبِيّاً». پس حقّ مطلب، همان است که گفتيم: آيه شريفه «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً»، در مقام بيان اين معنا است که رسولان خدا مردانى از جنس بشر عادى بودند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۴ و هيچ عنايتى به اين جهت ندارد که در اول بعثت به حدّ بلوغ رسيده باشند، يا نه. تنها غرض افادۀ اين است که نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و يحيى - که همه رسولان خدا بودند - رجالى از جنس بشر بودند، که به ايشان وحى مى شد. نه اين که اشخاصى بوده باشند مجهز به قدرت قاهره غيبى و اراده الهى تکوينى. قريب به معناى آيه مورد بحث، آيه «مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکرِ إن کُنتُم لَا تَعلَمُونَ * وَ مَا جَعَلنَاهُم جَسَداً لَا يَأکُلُونَ الطَّعَامَ وَ مَا کَانُوا خَالِدِين» است. و ظاهر جملۀ «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکرِ إن کُنتُم لَا تَعلَمُونَ»، اين است که خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و قومش باشد، هرچند که خطاب در جملات قبل، تنها به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود، وليکن در آن ها نيز، معنا متوجه همه بود. پس در اين جمله، خطاب را هم عمومى گرفت تا هر کس راه خود را شناخته و پيروى کند، و آنان که از حقيقت دعوت نبوى خبر ندارند، مانند مشرکان، به اهل علم مراجعه نموده، از ايشان بپرسند. و اما آن کس که اين معنا را مى داند، مانند خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و گروندگان به وى، که ديگر غنى و بى نياز از سؤال هستند. بعضى گفته اند: خطاب در آيه، فقط متوجه به مشرکان است. زيرا آنان بودند که منکر دعوت نبوى بودند، و همان ها بايد به اهل علم مراجعه نموده، بپرسند. وليکن لازمۀ اين حرف، اين است که بدون هيچ نکته اى در آيه، التفات از فرد به جمع به کار رفته باشد. (و خدا داناتر است). معنای کلمۀ «ذکر»، و مراد از «اهل ذکر»، در آیه شریفه کلمه «ذکر»، به معناى حفظ معناى چيزى و يا استحضار آن است، و به هر چيزى که آدمى به وسيله آن حفظ شود و يا مستحضر گردد، «ذکر» گفته مى شود. راغب در مفردات گفته است: «ذکر»، يک مرتبه گفته مى شود و از آن، آن هيئت و وضع درونى اراده مى شود که براى انسان ممکن مى شود به وسيله آن، مطالب و آموخته هايش را حفظ کند، و «ذکر» به اين معنا، مرادف با کلمۀ «حفظ» است. با اين تفاوت که «حفظ» را به اعتبار نگهدارى آن محفوظ به کار مى برند، و «ذکر» را، به اعتبار اين که محفوظ و مستحضر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۵ يک مرتبه هم «ذکر» گفته مى شود و از آن، حضور مطلب در قلب و يا در زبان اراده مى شود. و به همين جهت است که بعضى گفته اند: «ذکر»، دو جور است: ذکر به «قلب» و ذکر به «زبان». و هر يک از اين دو جور، خود دو نوع اند: يکى بعد از فراموشى، که در فارسى به آن، «به ياد آوردن» مى گويند. و يکى هم بدون سابقه فراموشى، که در حقيقت ادامه حفظ است. و ظاهرا اصل در اين کلمه، «ذکر قلبى» است. و اگر لفظ را هم «ذکر» گفته اند، به اعتبار اين است که لفظ معنا را بر دل القاء مى کند و به همين اعتبار، در قرآن کريم هم استعمال شده. چيزى که هست، در عرف قرآن، اگر اين کلمه مقيد به قيدى نشد، معنايش ياد خداست. و به همين عنايت است که قرآن کريم، وحى نبوت و کتاب هاى فرستاده شده بر انبياء را «ذکر» خوانده است، و آياتى که شاهد بر اين معنا است، بسيار است و حاجتى به ايراد آن ها در اين جا نيست. البته در آيه بعدى مورد بحث، قرآن کريم را هم «ذکر» خوانده است. پس قرآن کريم «ذکر» است، همچنان که کتاب نوح و «صحف» ابراهيم و «تورات» موسى و «زبور» داوود و «انجيل» عيسى «عليه السلام» - که همه کتاب هاى آسمانی اند - نيز «ذکر» اند. و بعضى از اهل اين کتاب ها، آن ها که اين کتاب ها براى ايشان نازل شده و گروندگان به اين کتاب ها، «اهل ذکر» اند. و چون اهل و متخصص هر چيزى نسبت به آن چيز، عارف تر و بيناتر و به اخبار آن داناترند، پس کسانى که مى خواهند نسبت به آن چيز اطلاع به دست آورند، لازم است به اهل آن مراجعه کنند، و اهل کتاب هاى آسمانى، همان دانشمندانى هستند که تخصص شان در علم آن کتاب و عمل به شرايع آن است، آن ها اهل خبره و عاملان به آن علم اند، اخبار انبياء را مى دانند، پس ديگران بايد به آنان مراجعه نمايند. ليکن مشرکان، که در آيه شريفه «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکر»، مورد خطاب هستند، از آن جایی که نمى خواستند تسليم گفته هاى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و نبوت او شده، تصديقش کنند، و قرآن را مسخره مى کردند، همچنان که خود قرآن حکايت مى کند که: «قَالُوا يَا أيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيهِ الذِّکرُ إنَّکَ لَمَجنُونٌ». لذا نمى توانند مورد خطاب در جملۀ «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکر» بوده باشند. و اين جمله، جز با يهوديان اهل تورات، قابل انطباق نيست. مخصوصا با در نظر داشتن اين که يهوديان، دشمن رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بودند و نبوتش را رد مى کردند، و دل هاى مشرکان با دشمنى آنان گرم بود. چون يهوديان از مشرکان طرفدارى مى کردند، و گفتند: «هَؤُلاَءِ أهدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً». بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «اهل ذکر»، اهل علم به تاريخ گذشتگان است. چه اين که خود اهل ايمان باشند، يا کافر. و اگر علم را «ذکر» ناميده، براى اين بوده که غالبا علم از تذکر و يادآورى دليل به دست مى آيد، و در حقيقت، علم را «ذکر» ناميدن، از باب نامگذارى مسبّب، به اسم سبب است. ولى اين حرف صحيح نيست. زيرا علم را «ذکر» ناميدن، مجاز است، که اگر قرينه اى در کلام باشد، به حکم اجبار بر آن حمل مى شود، و در آيه، قرينه اى بر اين معناى مجازى نيست. علاوه بر اين، در ساير مواردى که در قرآن کلمۀ «ذکر» آمده، معهود غير اين معنا است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «اهل ذکر»، اهل قرآن است. براى اين که خداوند قرآن را «ذکر» ناميده، و اهل قرآن هم، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و اصحاب و خواص مؤمنان اند. اين تفسير هم، صحيح نيست. زيرا درست است که قرآن، «ذکر» بوده و اهل قرآن هم، «اهل ذکر» اند، وليکن اراده اين معنا از آيه، با اتمام حجت نمى سازد، و معنا ندارد به کسانى که نبوت خاتم النبيين «صلى الله عليه و آله و سلم» را قبول ندارند، گفته شود: «اگر نمى دانيد، برويد از پيروان او بپرسيد». و به هر حال، آيه شريفه، ارشاد به يکى از اصول عقلايى و احکام عام عقلى است، و آن، عبارت است از: وجوب رجوع جاهل در هر فنىّ به عالم در آن فن. و به همين جهت، معلوم است که اين دستور، دستور تعبدى نبوده و امرش هم، امر مولوى نيست، که بخواهد بدون ملاک عقلى، به جاهل دستور دهد که به خصوص عالم مراجعه کن، نه به غير او. «بِالْبَيِّنَاتِ وَ الزُّبُرِ»: اين جمله، متعلق به مقدّرى است که مضمون آيه قبلى که مى فرمود: «وَ مَا أرسَلنَا» به آن دلالت مى کند، و تقدير کلام چنين است: «أرسَلنَاهُم بِالبَيِّنَاتِ وَ الزُّبُر». يعنى: انبياء را با بينات و زُبُر فرستاديم، که آن ها عبارتند از: ادّله روشن و دلالت کننده بر حقانيت رسالت و کتاب هاى نازله بر ايشان. بيان مطلب، اين است که: عنايت در آيه قبلى به اين بود که بفهماند رسولان، تنها و تنها بشر عادی اند. پس از بيان اين حقيقت، گويا در ذهن شنونده اين شبهه خلجان مى کند که اگر بشر عادى هستند، پس به چه چيز فرستاده شده اند؟ از اين سؤال، جواب داده شد. و بعضى از مفسران گفته اند: بر «بيّنات» و «زُبُر». «بينات»، براى اثبات رسالتشان، و «زُبُر»، براى حفظ تعليماتشان. بعضى ديگر از مفسران نيز گفته اند: جملۀ مزبور، متعلق است به جملۀ «وَ مَا أرسَلنَا»، يعنى: «مَا أرسَلنَا بِالبَيِّنَاتِ وَ الزُّبُر إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم». اشکال اين وجه، اين است که: هرچند در جاى خود حرف صحيحى است، وليکن آن نکته اى را که گفتيم، افاده نمى کند. «وَ أَنزَلْنَا إِلَيْک الذِّکرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ»: شکى نيست در اين که «تنزيل کتاب» بر مردم و «انزال ذکر» بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به يک معناست، و آن، عبارت است از: فرو فرستادن آن بر مردم. براى اين که مردم از آن اخذ نموده و عمل کنند، همچنان که فرموده: «يَا أيُّهَا النَّاسُ قَد جَاءَکُم بُرهَانٌ مِن رَبِّکُم وَ أنزَلنَا إلَيکُم نُوراً مُبِيناً». و نيز فرموده: «لَقَد أنزَلنَا إلَيکُم کِتَاباً فِيهِ ذِکرُکُم أفَلَا تَعقِلُونَ». بنابراين، خلاصه معنا اين مى شود که: مقصود از فرو فرستادن کتاب، براى همه بشر بود و در اين کار، تو و همه افراد بشر يکسان هستيد، و اگر شخص تو را مورد خطاب قرار داديم، براى اين نبود که قدرت غيبى و اراده تکوينى الهى را بر تو تحميل نموده و تو را بر آنان و بر هر چيز مسلط کنيم، بلکه براى دو چيز بود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۸ يکى اين که: آنچه که تدريجا براى مردم نازل مى شود، براى ايشان بيان کن. چون معارف الهى، بدون واسطه به مردم نمی رسد، و ناگزير بايد کسى از ميان ايشان، به اين منظور منصوب گردد. و اين، همان غرض از رسالت است که عبارت است از: تحمّل وحى، و سپس مأموريت بر ابلاغ و تعليم و بيان آن. دوم اين که: مردم در باره تو تفکر نموده، بينا شوند و بفهمند آنچه را که آورده اى، حق بوده و از ناحيه خداى تعالى است. زيرا اوضاع محيط و حوادث و احوالى که از اول زندگی ات بر تو احاطه نموده، از دوران يتيمى و دوران سکوت و خمودى و حرمان از تعليمات و کتابت و دوران نداشتن مربى صالح و فقر و گير کردن در ميان قومى جاهل و پست و تهیدست از مزاياى تمدن و فضائل انسانيت، همه اين ها اسبابى بودند که به طور قاطع نمى گذاشتند تو از چشمه زلال کمال قطره اى بنوشى و از رشته سعادت، سر نخى به دست بياورى. ليکن خداى سبحان، به سويت ذکرى فرستاد تا با آن، بر جنّ و انس تحدّى کنى. کتابى فرستاد که بهترين و مافوق تمامى کتب آسمانى و بيان هر چيز و هدايت و رحمت و برهان و نور مبين است. بنابراين، قدرى فکر کردن در باره زندگى تو، براى مردم، بهترين راهنماى ايشان است به اين که خود تو در آنچه که آورده اى، هيچ کاره اى، و اين خدا است که به علم خود، تو را عالم و به قدرت خود، تو را تأييد کرد، بدون اين که هيچ يک از اسباب عادى، چنين سرنوشتى را برايت ايجاب کرده باشد. اين، آن نکته اى است که آيه کريمه، با در نظر گرفتن سياقش و سياق ماقبلش افاده مى کند، و محصّل آن، اين است که: جملۀ «لِتُبَيِّنَ...»، غايت است براى انزال، اما نه فى نفسه، بلکه از حيث اين که متعلق به شخص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، و متعلّق «يَتَفَکَّرُونَ» حذف شده، و تقدير آن، اين است که: «در زندگى تو تفکر کند»، نه در «ذکر». وجوهى که مفسّران در تفسير آيه: «فاسئَلُوا أهلَ الذِّکر» گفته اند وليکن مفسران گفته اند که: جملۀ «لِتُبَيِّنَ»، غايت است براى انزال، و مراد از «تفکر»، تفکر در «ذکر» است، تا به اين وسيله بفهمند که «ذکر»، حق است. و بنابر اين تقدير، معناى آيه چنين مى شود: ما به سويت «ذکر»، يعنى قرآن را فرستاديم، تا براى همه مردم، آنچه را که در اين ذکر برايشان نازل شده و آنچه اين ذکر از اصول معارف و احکام و شرايع و تاريخ احوال امت هاى گذشته و آنچه از سنت خدا بر آنان جريان يافته را در بردارد، بيان کنى. و ديگر براى اين اميد بود که در «ذکر»، تفکر کنند تا باشد، که به حقانيت و از طرف خدا بودن آن واقف گردند. و يا براى اين که در آنچه برايشان بيان می کنى، تفکر کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه : ۳۷۹ و خواننده عزيز، خوب مى داند که لازمۀ اين معنا (چند اشکال است): اولا - اين است که: آيه شريفه، چيزى شبيه تحصيل حاصل مرتکب شده باشد. چون تفکر در «ذکر»، بعد از بيان آن به وسيله رسول، شبيه تحصيل حاصل است، و هيچ چاره اى هم ندارد، مگر اين که نظم کلام را به ترتيب زير عوض کرده باشد: «وَ أنزَلنَا إلَيکَ الذِّکرَ لِتُبَيِّنَ لَهُم: کتاب را بر تو نازل کرديم، تا براى ايشان بيان کنى». ثانيا - در اين صورت، کلمۀ «إلَيکَ»، مستدرک و زيادى خواهد بود. مخصوصا با در نظر گرفتن جملۀ «وَ لَعَلَّهُم يَتَفَکَّرُونَ»، ديگر حاجتى به ذکر آن نبود. براى اين که نتيجه و غايت انزال را، چه به او نازل شده باشد و چه به غير او، بيان کرده است، و خلاصه نازل شدن به او، در اين غرض دخالتى ندارد. و همچنين، نتيجه اى که از علم، اميد مى رود، اين است که در «ذکر» تفکر کنند و بفهمند که «ذکر»، حق و نازل از ناحيه خداست. حال به هر کس که مى خواهد، نازل شده باشد. و نيز لازمۀ اين حرف، اين است که: کلمۀ «إلَيکَ» هم، که در آخرين آيه مورد بحث آمده، زيادى بوده باشد. ثالثا - اين توجيه، آيه را از سياق آيه قبلى قطع مى کند، و حال آن که آيه مورد بحث، با آيه قبلش: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم» و آيات قبل از آن، در يک سياق است. در اين جا، وجه ديگرى هم هست، که ممکن است به وسيله آن، بعضى از اشکالات سه گانه دفع شود، و آن، اين است که بگوييم: مراد از «ذکر نازل شده»، لفظ قرآن کريم، و مراد از «مَا نُزِّلَ إلَيهِم»، معناى آن، يعنى: احکام و شرايع و ساير مطالب آن باشد، و آن وقت، جملۀ «لِتُبَيِّنَ» غايت باشد براى انزال، و جملۀ «لَعَلَّهُم يَتَفَکَّرُونَ» عطف باشد بر مقدّر، و غايت باشد براى تبيين، نه براى انزال، وليکن اين وجه، خلاف ظاهر آيه است. (دقت بيشترى بفرمایيد). و يکى از لطایف قرآن، تعبيرى است که در آيه «وَ أنزَلنَا إلَيکَ»، و در «مَا نُزِّلَ إلَيهِم» به کار رفته، و فعل «نزل» را تکرار کرده، ولی یکی را از باب «إفعال» آورده، که دلالت بر نزول یکجا و یکمرتبه می کند، و ديگرى را از باب «تفعيل» که تدريج را مى رساند. و شايد وجه اين که اين طور آورده، اين باشد که در جمله «وَ أنزَلنَا إلَيکَ»، عنايت به نازل کردن قرآن به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است و بس، و هيچ عنايتى به خصوصيات مربوط به إنزال (از حيث دفعى و تدريجى) ندارد، و به همين جهت، (قرآن) ذکر را يکپارچه تصور نموده و از نزول آن، از ناحيه خدا به کلمۀ «إنزال» تعبير فرموده است. و اما ربطى که مردم با قرآن دارند، عبارت است از: اخذ و تعلم و عمل به آن، و اين مسأله، به خاطر اين که تدريجى است، لذا نازل شدن قرآن براى مردم را به کلمۀ «تنزيل» تعبير کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۰ حجت بودن بيانات رسول خدا و اهل بیت او «ع» اين آيه دلالت دارد بر حجيت قول رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در بيان آيات قرآن و تفسير آن. چه آن آياتى که نسبت به مدلول خود صراحت دارند، و چه آن هايى که ظهور دارند، و چه آن هايى که متشابه اند، و چه آن هايى که مربوط به اسرار الهى هستند. بيان و تفسير رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در همه آن ها حجت است. و اين که بعضى گفته اند: کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، تنها در تفسير متشابهات و آن آياتى که مربوط به اسرار الهى اند، حجيت دارد، و اما آن آياتى که در مدلول خود صريح و يا ظاهرند، و احتياج به تفسير ندارند، کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در آن موارد حجت نيست، حرف صحيحى نيست، و نبايد به آن اعتناء نمود. اين، در خود بيان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است و در ملحقات بيان آن جناب، که همان بيانات ائمه هدى «عليهم السلام» است، نيز مطلب از اين قرار است. زيرا به حکم حديث «ثقلين»، بيان ايشان هم، بيان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و ملحق به آن است. به خلاف ساير افراد، هر چند صحابه و يا تابعين و يا علماى امت باشند، کلامشان حجت نيست. براى اين که آيه شريفه، شامل آنان نمى شود. نصّى هم که بتوان به آن اعتماد نمود و دلالت بر حجيت على الاطلاق کلام ايشان کند، در کار نيست. و اما اين که فرموده: «فَاسئَلُوا أهلَ الذِّکرِ إن کُنتُم لَا تَعلَمُونَ»، در سابق گذشت که ارشاد به حکم عقل است که عقل، عقلا را ملزم مى کند به اين که اگر در فنى جاهل بودند، به عالم آن فن رجوع کنند، بدون اين که حکم خود را به طایفه معين اختصاص داده باشد. البته اين درباره بياناتى است که به طور مشافهه و رو در رو، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و امامان «عليهم السلام» گرفته شده باشد. و اما اگر خود ما از آن حضرات چيزى نشنيده ايم، ولى ديگران آن را نقل مى کنند، در صورتى که آن نقل به حدّ تواتر رسيده باشد و يا قرينه اى قطع آور يا نزديک به آن همراهش باشد، آن نقل هم حجت است. چون آن هم بيان ائمه «عليهم السلام» است. و اما چيزى که حاکى آن بيان است، اگر به حدّ تواتر نرسيده باشد و آن چنان قرينه اى هم همراه نداشته باشد، چنين چيزى حجت نيست. چه مخالف کتاب باشد و چه موافق آن. چون در اولى بيان نيست، و در دومى، بيان بودنش احراز نشده و تفصيل اين مسأله، در جاى ديگر بايد بيايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۱ تهديد مشرکان، که از درِ مکر به خدا و پيامبرانش، گناه مى کردند «أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَکَرُوا السيِّئَاتِ أَن يَخْسِف اللَّهُ بهِمُ الاَرْض أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشعُرُونَ»: اين آيه و دو آيه بعد از آن، انذار و تهديد مشرکان است که غير خدا را عبادت نموده و احکام و شرايعى براى خود تشريع می کردند و در زندگى، سنّت هايى را براى خود به وجود مى آوردند و از شرايع خدا که از راه نبوت رسيده بود، اعراض مى جستند، و بر اين عمل، به حجت هاى پوچ و بى اعتبارى استدلال مى کردند، که خود براى خويش تراشيده بودند، و همه حرکت و سکون و اخذ و رد و فعل و ترکشان گناه بود، و سر بار همه اين ها، آن استکبار و غرورى بود که در دماغ داشتند. همه اين ها، گناهانى بود که از درِ مکر، به خدا و به فرستادگان او، که به دين خدا و به لزوم سبيل او دعوت مى کردند، مى ورزيدند. پس کلمۀ «السَّيِّئَات» در آيه شريفه، مفعول کلمۀ «مَکَرُوا» است، که معناى «عَمِلُوا» را متضمن است، و «مَکَرُوا السَّيِّئَات»، يعنى «عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ مَکراً: از درِ مکر، مرتکب سيئات شدند». و اين که بعضى احتمال داده اند که «سيّئات»، وصفى باشد که در جاى مفعول مطلق قرار گرفته و تقدير کلام: «يَمکُرُونَ المَکَرَات السَّيِّئَات: مکر مى کردند، مکرهاى بدى» صحيح نيست. زيرا از سياق آيه به دور است. و کوتاه سخن اين که: کلام، در تهديد مشرکان و انذار ايشان است به عذاب الهى، که مشرکان مکه هم داخل ايشان اند، و اين کلام، از فروعات مطالب گذشته است. و به همين جهت، «فاء» تفريع بر سرِ جمله آورده، فرموده «أفَأمِنَ». و معناى آيه (و خدا داناتر است)، اين است که: وقتى آيات بينات دلالت کرد بر اين که «الله تعالى»، ربّ ايشان است، و در ربوبيت او شريکى نيست، و ثابت شد که رسالت امرى محال نيست، بلکه دعوتى است به سوى آنچه اصلاح معاش و معاد مردم و خير دنيا و آخرتشان در آن است، و به وسيله مردانى انجام مى شود که خدايشان برگزيده و برايشان وحى مى فرستد، بنابراين دسته اى که از اين دعوت اعراض مى کنند، و با خدا و رسولش مکر ورزيده و به حجت هاى واهى، راه ترک دين و تشريع احکام دلبخواهى و عمل به گناهان را هموار مى سازند، آيا ايمن اند از اين که خدا در زمينشان فرو برد، و يا عذابى ناگهانى بر سرشان بفرستد، بدون اين که قبلا احتمالش را بدهند؟ «أَوْ يَأْخُذَهُمْ فى تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُم بِمُعْجِزِينَ»: فاعل «يَأخُذَهُم»، خداى سبحان است و در قرآن کريم، بسيار «اخذ» به خدا نسبت داده شده. بعضى گفته اند: فاعل آن عذاب است، يعنى عذاب آنان را بگيرد. مراد از تهدید مشرکان، به «اخذ در تقلّب» و «اخذ بر تخوّف» و کلمۀ «تقلّب»، به معناى حالى به حالى شدن است، و مراد، تحول مشرکان در مقاصد و اعمال زشتشان و انتقال از نعمتى به نعمت ديگر، از نعمت هاى مادى است. چنانچه در جاى ديگر فرموده: «لَا يَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ کَفَرُوا فِى البِلَادِ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأوَيهُم جَهَنَّمُ وَ بِئسَ المِهَادُ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۲ پس مراد از «أخذ» ايشان در «تقلّب» شان، اين شد که خدا (و يا عذاب) ايشان را در عين سرگرمى و تقلّب در گناهان و مکر با خدا و رسول بگيرد. و ممکن هم هست که معنا اين باشد که: خدا ايشان را با خود همان نعمت هايى که در آن غوطه مى خورند، عذابشان کند. يعنى نعمت آنان را بر ايشان نقمت سازد، و اين نسبت به جملۀ «فَمَا هُم بِمُعجِزِينَ»، سازگارتر و مناسب تر است. و اين که فرمود: «فَمَا هُم بِمُعجِزِين»، در مقام تعليل «أخذ در تقلّب» و در مکر است. يعنى ايشان، خدا را در آنچه مى خواهد، عاجز نخواهند کرد، به واسطه غلبه بر خدا و يا به واسطه فرار از حکم او. و معنا واضح است. «أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ»: کلمۀ «تَخَوُّف»، به معناى تمکن و جاى گيرى ترس در دل است. پس «أخذ بر تخوّف»، به معناى عذابى است که با سابقه ترس فرا رسد، و خلاصه قبلا نشانه هايش برسد، تا هر که مى خواهد به وسيله توبه و ندامت و امثال آن از فرارسيدن آن جلوگيرى کند. بنابراين، «أخذ بر تخوّف»، در مقابل آمدن «عذاب مِن حَيثُ لَا يَشعُرُون» است. اولى عذاب با مقدمه و نشانه هاى قبلى، و دومى عذاب بى خبر و ناگهانى است. و چه بسا بعضى گفته اند که: «أخذ بر تخوّف»، به معناى عذاب به هر چيزى است که ترسناک باشد، ولى هلاکت نياورد، مانند زلزله و طوفان و غير آن دو. و باز چه بسا بعضى گفته اند که: معناى «تخوّف»، تنقّص است. يعنى اين که خداوند ايشان را به نقص ميوه ها و ساير نعمت ها مبتلا نمايد، و به تدريج، يکى پس از ديگرى، نعمت هاى خوبى را از ايشان سلب کند. مثلا امنيت و سپس باران و آنگاه ارزانى و فراوانى و در آخر، سلامت بدنى را از ايشان بگيرد، و همين طور. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۳ و اين که فرموده: «إنَّ رَبَّکُم لَرَؤِفٌ رَحِيمٌ»، در مقابل تعليل، و بيان أخذ بر تخوّف است، و معنايش اين است که: اگر خداى تعالى از ميان همه عذاب ها، عذاب اخذ بر تخوّف را که نسبت به عذاب هاى شمرده شده، عذاب آسانترى است، انتخاب فرمود، از اين جهت بود که او، «رؤف» و «مهربان است». و در تعبير «رَبَّکُم» نيز، اشاره اى به اين علت هست، و اين تعليل نسبت به دو وجه اول از وجوه تفسير، روشن است. اما نسبت به وجه سوم که بعضى گفتند: مراد از «تخوّف»، ناقص کردن نعمت ها است، علت بودنش از اين باب است که کم کردن نعمت ها، خود مهلت و فرصتى است که بدکاران در آن مهلت می توانند توبه نموده، مافات را به نحوى جبران نمايند. البته اين را هم بايد دانست که شمردن عذاب در آيه مورد، بحث چنانچه بعضى گفته اند، دليل بر اين نيست که عذاب خدا، منحصر در همان ها است، بلکه انواعى از آن را مى شمارد. گردش سايه اشياء، نشانه سجود موجودات در برابر خداست «أَوَ لَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِن شئٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمَائلِ سُجَّداً لِّلَّهِ وَ هُمْ دَاخِرُونَ»: مراد از «رؤيت» در اين آيه، رؤيت بصرى و نظرى حسّى و ديدن موجودات جسمانى است. چون عنايت به اين است که نظرها را متوجه اجسام سايه دار کند، نه خود سايه. و «تفيّؤ» از «فئ»، به معناى سايه در هنگام برگشت است، و لذا گويند کلمۀ «ظلّ»، به معناى سايه اول روز، و کلمۀ «فئ»، به معناى سايه بعد از ظهر، تا آخر روز است. و ظاهرا همان طور که گذشت، «ظلّ»، اعم از «فئ» است، و آيه هم آن را تأييد مى کند. پس «تفيّؤ»، به معناى بازگشت سايه است در بعد از ظهر. و کلمۀ «شَمَائِل»، جمع «شِمال» (چپ)، و مقابل يمين (راست) است، و جمع آوردن آن، با اين که طرف چپ يکى است، به اعتبار اين بوده که تمامى سمت هاى مفروض که پشت سر و طرف چپ قرار بگيرند، همه را چپ حساب کرده، و در مقابل همه آن ها را، راست قرار داده، چنان که اگر شئ واحد را صاحب سايه هاى چند دانسته، به همين اعتبار است که سايه هاى طرف راست و چپ را، سايه اى جداگانه اعتبار کرده و به اين اعتبار که يک چيز را چند چيز حساب کرده، که داراى چند طرف چپ باشند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۴ نه اين که لفظ «شئ» را مفرد آورده و معنا را جمع اعتبار کرده باشد. و کلمه «دُخُور»، به معناى خضوع و ذلت است. و اين که مراد از «رؤيت»، رؤيت بصرى حسى است، خود قرينه است بر اين که مراد از «مَا خَلَقَ اللهُ مِن شَئ»، با در نظر گرفتن اين که کلمۀ «مِن شَئ»، بيان «مَا خَلَقَ الله» است، همان موجودات ديدنى و محسوس است. چيزى که هست، اين است که بسيارى از آن ها که ديدنى هستند، سايه ندارند، ولى جملۀ «يَتَفَيّؤُا ظِلَالُهُ»، مطلب را منحصر در سايه دارها کرده. مانند: کوه ها و درختان و ساختمان ها و اجسام بر آمده از زمين. پس کسى اشکال نکند که «مَا خَلَقَ اللهُ»، مخصوصا بعد از بيان آن با «شَئ»، ديگر ملازم با سايه نيست، مانند: ستارگان نورانى، اجسام شفاف مثل شيشه، و نيز اعراض اجسام، مثل رنگ و غير آن. بعضى اين اشکال را پذيرفته و در دفع آن، جملۀ «يَتَفَيّؤُا ظِلَالُهُ...» را، وصف کلمۀ «شَئ» قرار داده اند، تا در نتيجه، خصوص سايه دارها مورد سخن باشد، و اين توجيه خالى از وجه نيست. آيه شريفه، مى خواهد مشرکان را که منکر توحيد و نبوت اند، راهنمايى کند به اين که در حال اجسام سايه دار که سايه از چپ و راستش دور مى زند، نظر کنند. چون اين حال سجود و خضوع در برابر عظمت و کبرياى خدا را مجسم مى کند، و همچنين سجود تمامى موجودات زمينى و آسمانى، از جنبندگان و ملائکه. پس همه اين ها، در برابر خدا، خاضع و ذاتا در برابر امر او، منقاد و فرمانبردارند، و خضوع و ذلت خود را، به اين نحو از عبادات تکوينى اظهار مى دارند. و اين روشن ترين ادلّه است بر اين که در عالَم، إله و معبودى يکتاست، و او، خداى سبحان است، و يکى از حقوق وى بر خلائق، اين است که بر او سجده کنند، و در برابر امر او، خاضع باشند، و همين سجده و خضوع، عبارت از توحيد و نبوتى است که مشرکان، آن را انکار مى کردند. آرى، مگر توحيد غير از اذعان به اين که خداى سبحان، الهى است که واجب است در برابرش خاضع شد و با ذلت، متوجهش گشت، چيز ديگرى است؟ و مگر دين، که دعوت انبياء متضمن آن است، غير از خضوع و انقياد در برابر امر او، معناى ديگرى دارد؟ پس چرا مشرکان آن را انکار مى کنند، با اين که مى بينند و مى دانند که آنچه در روى زمين در اجسام سايه دار هست، همه در برابر او سجده مى کنند، و آنچه در آسمان ها و زمين، از ملائکه و موجودات هست، همه ساجد و منقاد امر اويند. حتى ربّ النوع هاى خود آنان، که ايشان آن ها را الهه خود فرض کرده اند - و آن آلهه يا از ملائکه، يا از جنّ و يا از کمّلين بشر هستند - و همه در برابر او خاضع اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۵ پس معناى آيه (و خدا داناتر است) اين است که: آيا اين مشرکان که منکر توحيد ربوبيت و منکر دعوت انبياء هستند، به مخلوقات خدا و اين اجسام که از زمين سر بر آورده اند، از قبيل کوه ها و ساختمان ها و درختان و يا هر جسمى که بر زمين نصب شده، که سايه اش در پيرامونش آمد و شد مى کند، نظر نمى کنند، که با گرداندن سايه ها از چپ و راست، در برابر خدا سجده مى کنند، و از درِ تذلّل و اظهار خضوع و تعبّد، سايه خود را به زمين مى اندازند؟ ما، سابقا در ذيل آيه شريفه «وَ ظِلَالُهُم بِالغُدُوِّ وَ الآصًال»، در جلد يازدهم اين کتاب، در پيرامون معناى «سجده سايه»، بحث نموديم. رده:تفسیر المیزان