تفسیر المیزان

معنای سجده جنبندگان آسمان ها و زمين، براى خدا «وَ للَّهِ يَسجُدُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ مِن دَابَّةٍ وَ الْمَلَائکَةُ... وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ»: آيه سابق، سجده سايه ها را که به طور محسوس سجده براى خدا را مجسم مى ساخت، ذکر کرد، ولى اين آيه، سجده جنبندگان را ذکر مى کند. زيرا کلمۀ «دَابّة»، به معناى هر چيزى است که از جايى به جايى تحرک و انتقال داشته باشد، و اين حقيقت سجده است، که خود نهايت درجه تذلل و تواضع در برابر عظمت و کبرياى خداست. براى اين که سجده عبارت است از: به رو افتادن آدمى بر خاک، که البته در صورتى عبادت است که منظور، مجسم ساختن ذلّت درونى باشد. پس حقيقت سجده، همان تذلل درونى است. و عموميت کلمۀ «دَابّة»، هم انسان را شامل مى شود و هم جنّ را. چون خدا در کلام خود، براى جن نيز «دبيب» (جنبش) را که براى ساير جنبندگان از انسان و حيوان هست، اثبات مى کند، و از اين که ملائکه را جداگانه اسم برد، کاملا مى توان فهميد که هرچند ملائکه نيز آمد و شد و حرکت و انتقال از بالا به پایين و به عکس دارند، ليکن حرکت آنان از نوع حرکت جنبندگان و انتقال مکانى آنان نيست. پس اين که فرمود: «وَ لِلّهِ يَسجُدُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ مِن دَابَّةٍ»، معنايش اين است که آنچه جنبنده در زمين و آسمان هست، در برابر خدا خضوع نموده و انقياد ذاتى را، که همان حقيقت سجده است، دارند. پس حقّ خداى تعالى است که پرستش و سجده شود. اين آيه دلالت دارد بر اين که در غير کره زمين از کرات آسمان نيز، جنبندگانى هستند که در آن جا مسکن داشته و زندگى مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۶ «وَ المَلَائِکَةُ وَ هُم لَا يَستَکبِرُونَ » - «استکبار» و «تکبّر» از انسان، به اين است که خود را بزرگ شمرده و در موضعى قرار دهد که لايق آن نيست. و از همين جهت جزء رذائل اخلاقى شمرده شده، ليکن همين کلمه، گاهى بر بزرگى خداى سبحان اطلاق مى شود، با اين که کبرياى او به حق است، و او، هم «کبير» و «متعال» است و هم متکبّر، ولى مستکبر بر او اطلاق نمى شود، و شايد از نظر لفظ، اطلاقش صحيح نباشد. زيرا «استکبار»، به معناى طلب بزرگى است، و لازمۀ طلب کردن نداشتن است، و خلاصه کسى استکبار مى کند که بخواهد به صرف ادعا، خود را از ديگرى بزرگتر بداند و اين، مذموم است. و اما «تکبّر» به معناى ظهور با کبرياء است، چه اين که متکبّر، فى نفسه داراى آن باشد، مانند خداى سبحان که در اين صورت، تکبّرش، تکبّر حق است، و چه نداشته باشد و صرفا از راه غرور مدعى آن شود، که تکبّرش، تکبّر باطل و مذموم است. مانند تکبّر غير خدا. پس از اين جا معلوم شد که استکبار هميشه مذموم است، - ولى تکبّر در هر جا که اطلاق شود، مذموم نيست، بلکه در غير خدا مذموم است. توضيحى درباره استکبار در مقابل مخلوق و در مقابل خالق و اين استکبار، يا استکبار شخص نسبت به مخلوق است و يا استکبار نسبت به خالق. اما «استکبار به مخلوق»، از اين حيث مذموم است که او و آن کس که وى بر او استکبار مى کند، هر دو در فقر و احتياج مساويند، و هيچ يک از آن دو، مالک نفع و ضرر خويش نيستند. پس استکبار يکى بر ديگرى، بيرون شدن از حدّ خويش و تجاوز از زىّ خويشتن است و اين، خود ظلم و طغيان است. و اما «استکبار مخلوق به خالق»، از اين جهت مذموم است که جز با فرض استقلال و غناى ذاتى، تحقق نمى پذيرد، و چنين فرضى، همانا غفلت ورزيدن از مقام پروردگار است. زيرا نسبت ميان عبد و پروردگارش، ‍ نسبت ذلت و عزت، و فقر و غنا است، و مادامى که آدمى از اين نسبت غافل نباشد و از مشاهده مقام پروردگارش غفلت نورزد، هرگز استکبار بر خداى خود را تعقل هم نمى کند، تا چه رسد به اين که آن را باور نمايد. زيرا کوچک و افتاده در برابر بزرگ و متعالى، همواره خود را ذليل و او را کبير مى بيند، و ديگر ممکن نيست براى نفس خود، کبريایى و عزتى احساس کند، مگر اين که دچار غفلت و بى خودى شود. و وقتى کبرياء و علوّ، مخصوص خداى تعالى شد، ادعاى آن براى خود نوعى ياغيگرى در برابر پروردگار و غصب مقام او و استکبار بر اوست و اين، همان استکبار به «حسب ذات» است، و دنبال آن، استکبار به «حسب عمل» است، به اين که امر او را اطاعت نکند و از نهى او منهى نشود. چنين کسى مادامى که براى خود در قبال اراده الهى، اراده اى مستقل و مغاير اراده خدا قائل نباشد، هرگز به خود اجازه مخالفت امر و نهى او را نمى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۷ بنابراين، اين که در تعريف ملائکه فرمود: «وَ هُم لَا يَستَکبِرُون»، با در نظر داشتن اين که زمينه و سياق در عبوديت است، خود دليل بر اين است که ملائکه هرگز به پروردگار خود استکبار ننموده، و از او غافل نمى شوند و ياد و مقام او را فراموش نمى کنند. وجه عدم استکبار عملى ملائکه، در برابر خداى سبحان در آيه مورد بحث، «استکبار» را به طور مطلق از ملائکه نفى نموده، بدون اين که مقيد کند که به حسب ذات و يا به حسب فعل بر خدا استکبار نمى کنند. پس افاده مى کند که ايشان بر خدا استکبار نمى کنند، نه در ذات و نه در فعل، اما به حسب ذات (استکبار نمى کنند، چون) هرگز از ياد او غافل نمى مانند. و اما به حسب فعل، (چون) هرگز از عبادت او سرپيچى نمى کنند، و امر او را مخالفت نمى نمايند. آنگاه براى بيان اين اطلاق و شمول توضيحى داده و دنبالش فرمود: «يَخَافُونَ رَبَّهُم مِن فَوقِهِم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُونَ»، و با جمله اول، استکبار به حسب ذات را از ملائکه نفى نموده، و با جمله دوم استکبار به حسب عمل را. توضيح اين که: «يَخَافُونَ رَبَّهُم مِن فَوقِهِم»، ترس از خداى را براى ملائکه اثبات مى کند، و با در نظر داشتن اين که نزد خدا شر و سبب شرى وجود ندارد که کسى از شرش بترسد و نزد او، جز خير چيزى نيست، و نيز با در نظر گرفتن اين نکته که فرمود: «از پروردگار خود» مى ترسند و نفرمود: «از عذاب پروردگار خود»، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ يَرجُونَ رَحمَتَهُ وَ يَخَافُونَ عَذَابَهُ». اين ترس، همان ترس از خود خداست، هرچند که نزد خدا، جز خير چيزى نباشد. و اگر بگويى: وقتى نزد خدا شرّى سراغ ندارند، پس چرا از او می ترسند؟ در پاسخ مى گوييم: «حقيقت ترس»، عبارت است از: تأثر و انکسار و کوچک شدن، و خلاصه پريدن رنگ روى ضعيف در مقابل قویّ اى که با قوّتش ظهور يافته و شناخته شده، و تپش قلب زيردست در قبال بالادست کبير متعال که با کبريائی اش بر همه چيز قاهر شده. پس ترس ملائکه، همين تأثّر ذاتى ايشان است از آنچه از مقام پروردگار خود مى بينند و هرگز از ياد او غافل نمى شوند. مؤيد گفتار ما هم، قيد «مِن فَوقِهِم» است که جملۀ «يَخَافُونَ رَبَّهُم» با آن مقيد شده. زيرا قيد مذکور اشاره به اين است که مافوق بودن خداى تعالى و قاهر بودنش نسبت به ايشان، سبب مخافت و ترس ايشان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۸ پس ترس، علت ديگرى جز مقام خداى عزوجل ندارد، مسأله عذاب مطرح نيست. پس خوف، خوف ذاتى است که به تعبير ديگر، نداشتن استکبار ذاتى است. و اما جملۀ «وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُون»، اشاره است به نداشتن استکبار عملى، و قبلا گفتيم که وقتى بنده استکبار ذاتى نسبت به خداى تعالى نداشته باشد، قهرا استکبار عملى هم نخواهد داشت. از همين جهت است که در آيه مورد بحث در باره ملائکه، پس از نفى استکبار ذاتى، استکبار عملى را هم نفى نموده مى فرمايد: «خداى سبحان را عصيان نمى کنند، بلکه هرچه دستور دهد، انجام مى دهند». و اگر فرمود: «مَا يُؤمَرُون: آنچه امر مى شوند»، و نفرمود: «مَا يَأمُرُهُمُ الله: آنچه خدا به ايشان امر مى کند»، براى تعظيم مقام خداى سبحان بود. پس روشن گرديد که ملائکه، نوعى از مخلوقات خدا هستند که هرگز دچار غفلت از مقام پروردگار خود نمى شوند و غفلت و فراموشى و سهو و نسيان بر آنان عارض نمى گردد، و هيچ شاغلى ايشان را به خود مشغول نمى کند و جز آنچه خدا اراده مى کند، اراده نمى کنند. و اگر در آيه شريفه از ميان ساجدين، ملائکه را به ذکر اختصاص داد، و فقط سجده آنان را مورد تعريف و توصيف قرار داد، از اين جهت بود که بيشتر خدايان مشرکان از همين نوع بودند. مانند إله آسمان، إله زمين، إله رزق، إله جمال و غير آن ها، جهت ديگر اين اختصاص اين بود که دلالت کند بر اين که ملائکه، على رغم پندار بت پرستان از همه انواع بندگان، فرو رفته تر در عبوديت خداى تعالى هستند. و از استدلال هاى عجيب، استدلالى است که بعضى از مفسران به اين آيه کرده بر اين که: ملائکه نيز مانند ما آدميان، مکلف به تکاليف بوده و در ميان دو قطب «خوف» و «رجاء» قرار دارند. اما دلالت آيه بر اين که مکلف اند، از اين رو است که آيه در مکان امر است، يعنى نسبت مأموريت به ايشان داد، و اما خوف و رجاء داشتن آنان، از اين رو است که آيه شريفه، نسبت خوف را به ايشان داده و خوف هم، مستلزم رجاء است. ولى فساد اين استدلال روشن است. براى اين که به کار رفتن صيغه امر در جايى که تکليف در بين نيست، در قرآن کريم بسيار است. مانند آن جا که در باره آسمان و زمين و ديگر موجودات به کار رفته، مثل آيه: «فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً قَالَتَا أتَينَا طَائِعِين»، و آيه «وَ يَومَ يَقُولُ کُن فَيَکُونُ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸۹ و اما اين که گفت: داشتن خوف، مستلزم داشتن رجاء است، آن خوفى است که از نزول عذاب و رسيدن مکروه باشد، و ما در سابق گفتيم که: خوف در آيه، خوف ذاتى و از مهابت در برابر جلال و کبرياى خداست، و تأثّر ضعيف از قوى و انکسار صغير و حقير در قبال عظيم و کبيرى است که به عظمت و کبرياى خود جلوه نموده است، و چنين خوفى با رجاء مقابله ندارد. استدلال ديگرى که به اين آيه شده، استدلال بر افضليت ملائکه از بشر است، وليکن استدلال صحيحى نيست، و آيه بيش از اين ظهور ندارد که ملائکه از افراد گناهکار و کافر بشر، افضل اند. چون آيه، در مقام مدح است و افراد نامبرده آن صفات پسنديده ملائکه را ندارند، و اما در مورد غير کفار و گنهکاران از بشر، آيه شريفه متعرض اثبات و نفى افضليت ملائکه از ايشان نيست، و به زودى، بحث مفصلى در باره ملائکه در جاى مناسبش خواهد آمد، إن شاء الله. «وَ قَالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلَهَينِ اثْنَينِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّاى فَارْهَبُونِ»: کلمۀ «رهبه»، به معناى ترس در مقابل رغبت است، که به معناى نزديکى از روى انس است، به خلاف خوف، که به معناى ترس در مقابل اميد است. سخن در اين آيه، عطف به جملۀ «وَ لِلّهّ يَسجُدُ» است. بعضى گفته اند: عطف است به جملۀ «وَ أنزَلنَا إلَيکَ الذِّکر». بعضى هم گفته اند: عطف است به جملۀ «مَا خَلَقَ اللهُ»، و نظير جملۀ معروف «عَلَّفتُهَا تِبناً وَ مَاءً بَارِداً: آن شتر را با کاه و آب خنک علوفه دادم» است، که تقديرش «وَ سَقَيتُهَا مَاءً بَارِداً: و آشاماندم آن را آب خنک» مى باشد. و اين آيه در تقدير، «أوَلَم يَرَوا إلَى مَا خَلَقَ اللهُ مِن شَئ»، و «أوَلَم يَسمَعُوا إلَى مَا قَالَ اللهُ لَا تَتَّخِذُوا...» مى باشد، وليکن وجه اول صحيح است. مقصود از جمله: «لَا تَتَّخِذُوا إلَهيَنِ اثنَين»، در آیه شریفه و مقصود از جملۀ «لَا تَتَّخِذُوا إلَهَينِ اثنَين» - و خدا داناتر است - نهى از تعدّى از يک خدا و گرفتن چند خداست. پس خصوص دو تا مقصود نيست، بيش از دو خدا گرفتن را هم نهى مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۰ و مؤيد اين معنا، تأکيد در جملۀ «إنَّمَا هُوَ إلَهٌ وَاحِدٌ» است، و کلمه «اثنين»، صفت «إلَهَين» است، همچنان که کلمه «واحد»، صفت «إله» است، و اين دو صفت، به منظور احتياج و بيان مطلب آمده است. و به عبارت روشن تر اين که: عنايت در آيه شريفه به نهى از پرستيدن غير خدا با خداست. چه اين که آن غير خدا، يکى باشد، يا بيشتر از يکى، ليکن از آن جايى که هر عددى را که مشرکان در اله اختيار کرده بودند، بالاتر از دو تا بوده، و حداقل شرک آنان دو خدايى بوده، و بعد از عدد دو هيچ عددى تحقق نمى يابد، مگر بعد از تحقق عدد دو، لذا نهى از شرک را برده است روى عدد دو، و از هر عددى ديگر به همان اکتفاء کرده. ممکن هم هست اعتبار عدد دو، به خاطر دأب و عادت مشرکان بوده که در مسأله الوهيت به إله صنع و ايجاد معتقد بوده اند. يعنى آن خدايى که تنها مسأله خلقت به دست اوست، و إله همه آلهه و ايجاد کننده همه آن هاست، و يکى هم إله عبادت، و آن خدايى است که ربوبيت و تدبير عالم به دست اوست، و اين احتمال با جملات بعدى آيه، مناسب تر است. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: معبود دوگانه نگيريد، و براى خلقت، الهى، و براى تدبير و عبادت، الهى ديگر نپنداريد، و بدانيد که معبود، إله واحد است، که هم خلقت به دست اوست و هم تدبير. زيرا همه تدبيرها به ايجاد منتهى مى گردد، و با اقرار به اين که من إله خالق و ايجاد کننده ام. پس من مدبّر نيز هستم، و به همين جهت پرستش هم، حق من به تنهايى است، «فَإيَّاىَ فَارهَبُون: تنها از من حساب ببريد و تنها مرا عبادت کنيد». از همين بيان روشن مى گردد که چرا جملۀ «فَإيَّاىَ فَارهَبُون»، متفرع بر بيان قبلش شد، و معلوم مى گردد که اين تفريع از استدلال هاى لطيف قرآنى است، و جملۀ مزبور افاده حصر مى کند. زيرا مفعول که «إيَّاىَ» باشد، مقدم بر فعل «فَارهَبُون» آمده، و اين تقدم مفعول بر فعل، از باب اشتغال و قصر قلب است، نه قصر افراد، آن چنان که از کلمات مفسران بر مى آيد. براى اين که قرشی ها اين طور نبودند که هم خدا را بپرستند و هم آلهه خود را، بلکه تنها آلهه را مى پرستيدند، و چنين عذر مى آوردند که عبادت، فرع شناسایى و احاطه است، که به خداى سبحان نمى توان احاطه يافت. پس نمى شود او را پرستيد، و لازم است بزرگان و اقوياى از مخلوقات او، چون ملائکه و کمّلين از جنّ و بشر را پرستيد، چون آن هايند که تدبير امر عالَم را به دست دارند، و اگر ما عبادتشان کنيم، خيراتى را که به دست آنان است، متوجه خود مى سازيم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۱ و از شرورى که باز به دست ايشان است، بر حذر مى مانيم. معناى تقرب به خدا، با شفاعت آلهه هم، همين است. پس معلوم شد که تقدّم مفعول بر فعل، از باب قصر قلب است، نه قصر افراد. و ظاهرا امر به «رهبه»، کنايه باشد از امر به عبادت، و خلاصه معناى «از من بترسيد»، «مرا بپرستيد» است، و اگر به جاى اين، آن را آورد، براى اين بود که قبلا گفتگو از سجده تمامى موجودات در بين بود که خود، اصل در تشريع عبادت و ترس ملائکه بود، و در آن جا گفتيم که ترس ملائکه، ترس از جلال و مهابت خدا بود، نه ترس از عقاب. در اين جا نيز، مقصود همان است. (دقت فرمایيد). «وَ لَهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لَهُ الدِّينُ وَاصِباً أَ فَغَيرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ»: راغب، در مفردات گفته: کلمه «وَصب»، به معناى بيمارى مزمن و غيرقابل علاج است. گفته مى شود: «وَصَبَ فُلَانٌ»، يعنى فلانى بيمار شد، و «فُلَانٌ وَصَبَ»، يعنى فلانى بيمار است. در باب إفعال هم، همين معنا را مى دهد، گفته مى شود: «أوصَبَهُ کَذَا»، يعنى فلان پيشامد، او را بيمار کرد، و «يَتَوَصَّبُ»، به معنى يتوجع (درد مى برد) است. خداى تعالى فرموده: «وَ لَهُم عَذَابٌ وَاصِبٌ: براى ايشان است عذابى لازم»، و نيز فرموده: «وَ لَهُ الدِّينُ وَاصِباً: براى اوست دينى دائم». آيه اول تهديدى است به کسانى که دو إله براى خود گرفتند، و کلمۀ «واصب» مى فهماند که جزاى مذکور، عذابى هميشگى و شديد است. «دين» در اين آيه، به معناى طاعت، و «وَاصِب»، به معناى دايم است. يعنى: حق انسان است که خدا را دائما و در همه احوال اطاعت کند، همچنان که ملائکه را اين طور توصيف کرد که: «لَا يَعصُونَ اللهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُون». و گفته مى شود: «وَصَبَ وَصُوباً»، يعنى: دايم شد، دايم شدنى. و «وَصَبَ الدِّينُ»، يعنى: دين واجب و لازم شد. «وَ مَفَازَةٌ وَاصِبَةٌ»، يعنى: بيابانى دور، به حدّى که آخر ندارد. لازمه مالکيت مطلقه خدا اين است که: دین، تنها و تنها برای اوست آيه شريفه و آيه بعد از آن، بر وحدانيت خدا در الوهيت به معنى معبوديت به حق احتجاج مى کند و مى فرمايد که: دين، تنها و تنها براى اوست و احدى حق تشريع شريعت ندارد. و نيز حق ندارد که مردم اطاعتش کنند. بنابراين، اين آيه و مابعد آن، در مقام تعليل جمله سابق است، که مشرکان، آن را انکار مى کردند. پس جملۀ «وَ لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، احتجاج بر وحدانيت خدا در ربوبيت است، به اين بيان که آنچه ميان زمين و آسمان است، به حقيقت معناى ملک، ملک خدا و مملوک اوست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۲ چون آنچه در عالَم محسوس و مشهود است، با همه صفات و افعالش، قائم به ذات او، و موجود به ايجاد او، و ظاهر به اظهار اوست، به طورى که حتى يک لحظه هم نمى توانند با او ارتباط نداشته باشد. پس اشياء، قائم به اوست، (همانند) قيام ملک به مالکش، و مملوک اوست، به معناى حقيقى ملک، و به هيچ وجه از آنچه که هست، نمى توانند تغيير يا انتقال بپذيرد. همچنان که خاصيت ملک حقيقى، همين است. مانند مالکيت انسان نسبت به چشم و گوش خودش (البته از باب مَثَل). و وقتى قضيه بدين قرار باشد، خداى تعالى، مدبّر عالَم نيز خواهد بود. براى اين که متصور نيست که خدا مالک عالَم، آن هم به اين معناى از مالکيت بوده باشد، در عين حال، ديگرى هم، مدبّر عالَم و مستقل در تدبير و تصرف در آن باشد، و مالک حقيقى اش، از دخل و تصرف در آنچه خلق کرده و مالک آن است، منعزل باشد. و وقتى هم او ربُّ العالمين است، واجب است که از او پرهيز نمود، و در برابرش خضوع کرد. چون ربّ، غير از مالک مدبّر، معناى ديگرى ندارد. «وَ لَهُ الدِّينُ وَاصِباً» - يعنى: دين دائما براى اوست. توضيح اين که: چون خداى تعالى، ربّ عالَم است، به خاطر اين که مالک همه اجزاى آن و مدبّر آن هاست، و از لوازم تدبير و واجبات آن، اين است که عالَم انسانى بر طبق سنت او رفتار کند، تا به آن نتيجه اى که او برايش در نظر گرفته، نائل شود. يعنى به سعادتش رهنمون شود، و با در نظر گرفتن اين معنا که سنت و طريقه اى که او براى تدبير، از خصوص انسان دارد، همان چيزى است که قرآن نامش را «دين» نهاده، ناگزير واجب مى شود که تنها او، متصدى وضع و جعل قوانين و سنّت هاى خود گردد، و او، بايد اين طريقه را تشريع کند. پس تنها اوست که مالک دين است، همچنان که خودش فرموده: «وَ لَهُ الدِّينُ وَاصِباً»، و به عهدۀ اوست که آنچه مايه صلاح و تدبير امور انسان هاست، تشريع نمايد، همچنان که فرموده: «وَ عَلَى اللهِ قَصدُ السَّبِيل...». بعضى گفته اند: مراد از «دين»، طاعت است. بعضى ديگر آن را ملک، و بعضى جزاء دانسته اند، و هر يک، براى نظريه خود، وجهى آورده اند که تأمّل در آن ها بر اهل دقت پوشيده نيست، و از همه وجيه تر، همان وجهى است که ما آورديم. چون با سياق آيه و آيات قبل و بعد آن، که در باره توحيد ربوبيت و تشريع دين از راه وحى رسالت بحث مى کند، مناسب تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۳ جملۀ «أفَغَيرَ اللهِ تَتَّقُون»، استفهام انکارى است و على الظاهر متفرّع بر هر دو جمله قبلى است، و معنايش اين است که: وقتى مطلب از اين قرار بود، پس باز هم از غير خدا پرهيز مى کنيد و غير خدا را اطاعت مى کنيد؟ «وَ مَا بِکُم مِن نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ»: اين آيه، بيان ديگرى است براى اثبات وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت، که خدا توبيخ و مذمت مشرکان را بر شرک و تشريع شان، متفرع بر آن نموده است. و از اين جا تا چند آيه ديگر، مطلب دنبال همين موضوع جريان دارد. مراد از کلمۀ «ضُرّ»، بدحالى از جهت فقدان نعمتى است که در بودنش صلاح حال آدمى است. و کلمۀ «جُؤَار» - به ضم جيم - به معناى صداى حيوانات وحشى است. و جملۀ «إلَيهِ تَجئَرُون: به درگاه او نعره مى زنيد»، کنايه از دعا و تضرع و استغاثه است، که به نعره حيوانات تشبيه شده. و کلام در جملۀ «وَ مَا بِکُم مِن نِعمَةٍ فَمِنَ الله»، کلامى است عمومى و با دليل، نه اين که ادعايى بى دليل باشد. خداوند دليل آن را در آيات قبلى بيان کرده، علاوه بر اين، شنوندگان اين خطاب هر که باشند، خود به اين معنا اعتراف دارند که در هنگام بيچارگى، به درگاه خدا متوسل شده، داد و فرياد مى کنند. پس معناى جملۀ مذکور، چنين است که: تمامى نعمت هايى که نزد شماست، همه از إنعام خدا بر شما است، و خودتان هم اين معنا را مى دانيد، و همين شماييد که وقتى حالتان بد مى شود، صدايتان را به تضرّع و زارى به درگاه او بلند مى کنيد. آرى، تنها به درگاه او، نه به درگاهى ديگر. زيرا اگر درگاه ديگرى هم سراغ مى داشتيد، و لو براى يکبار هم که شده، به آن درگاه متوجه می شديد، وليکن نشديد و نخواهيد شد. پس تنها خداى سبحان، منعم نعمت هاى شما و برطرف سازنده گرفتاری هاى شماست. پس چرا با اين حال، در برابرش به عبادت خاضع نمى شويد و او را اطاعت نمى کنيد. انسان به طور فطری، در تنگناها و شدائد، دست به دامان خداوند می شود و استغاثه به خداى تعالى و تضرع به درگاه او، در هنگام برخورد با مصائب و هجوم شدايدى که اميد انسان از هر جا و از هر سببى از اسباب ظاهرى قطع مى شود، مطلبى است ضرورى، که احدى در آن شک ندارد. آرى، انسان هرچند هم که دين نداشته باشد و به خداى سبحان ايمان نياورده باشد، مع ذلک در هنگام هجوم شدايد، اگر به وجدان خود مراجعه نمايد، مى يابد که اميدش قطع نشده و هنوز به جايى دل بسته است. و ممکن نيست اميدى بدون اميدوار کننده اى تحقق يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۴ پس همين وجود اميد، دليل است بر وجود کسى که به او اميد برده شود. همچنان که تحقق هر حالتى در انسان، که معناى تعلق در آن باشد، مانند حبّ و بغض و اراده و کراهت و جذب و نظائر آن، بدون طرف تعلقش در خارج ممکن نيست. پس اگر در خارج مراد و مطلوب و جاذبه اى نباشد، ممکن نيست اراده و طلب و جذبى تحقق پيدا کند. و اين، وضع تمامى موجوداتى است که خالى از نسبت نيستند. پس همين که در هنگام شدايد، در نهاد آدمى چيزى به نام رجاء و اميد هست، با اين که اسباب ظاهرى همه و همه قطع شده، خود دليل بر اين است که مافوق اين سبب هاى قطع شده، سببى است که حوادث بزرگ نمى توانند آن را قطع کند، و آدمى به هيچ وجه از آن بريده نيست، و سببى است که زوال و فنا و سهو و نسيان نمى پذيرد. اين، حقيقتى است که انسان در ذات خود آن را يافته و فطرتش بدان حکم مى کند، هر چند که اشتغال به اسباب ظاهرى، او را غافل ساخته و يا زخارف مادى و محسوس او را به خود جلب و جذب کرده باشد. ليکن همين انسان وقتى در محاصره بلايا قرار گرفت و چاره از هر جهت از دستش بريده شد، و راه نجات را به روى خود بسته ديد، و همه اسباب ظاهرى از پيش رويش ناپديد شد و موانع بلايا همه از نظرش پريدند، و ديگر چيزى از شواغل نماند که او را مشغول کرده و دلش به آن بستگى پيدا کند، آن وقت است که آن حقيقتى که اسباب ظاهرى تاکنون پنهانش می داشت و وى از او در غفلت مى زيست، ظهور کرده، دلش به آن متعلق مى شود، و آن، عبارت است از: سببى که فوق همه اسباب است و او، خداى عزّ اسمه است. «ثُمَّ إِذَا کَشف الضُّرَّ عَنکُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنکُم بِرَبِّهِمْ يُشرِکُونَ»: از اين جا، مذمت و توبيخ مشرکان شروع مى شود. مذمت و توبيخى که سرانجام به تهديد منتهى مى گردد، و اين، حق است بر آنان. براى اين که «کشف ضرّ» از استغاثه ايشان و رجوع فطری شان به پروردگار خود، اقتضاء مى کرد که او را يکتاى در ربوبيت بدانند، وليکن بعد از آن که حقيقت برايشان با دفع بلاها و نزول رحمت کشف شد، باز هم گروهى از اين ها، دل به اسباب ظاهرى بسته و به شرک قبلى خود بازگشته، و رذائل اخلاقى در دل هايشان بيدار شد و قوت گرفت، و هواها در دل هايشان کوران کرد، و باز غير خداى را شريک خدا کردند، و يکى از چيزهايى که شريک قرار دادند، همان سبب هاى ظاهرى بود، و معناى آيه روشن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۵ توضيح اين که: کفران نعمت، غایت و غرض شرک ورزيدن مشرکان است «لِيَکْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْف تَعْلَمُونَ»: «لام» در ابتداى جمله، لام غايت است و چنين معنا مى دهد که: مشرکان، براى اين شرک ورزيدند که نعمت هاى ما را کفران کنند، و آن بلاهايى که از ايشان برگردانديم، شکر نگزارند. و اگر کفران نعمت را غرض و نتيجه شرک ايشان قرار داد، بدين جهت است که اينان در مسير زندگى، جز کفران، هدف ديگرى ندارند. تنها هدفشان کفران نعمت هاى خدا و ترک شکر اوست. و اين، بدان جهت است که اشتغال به محسوسات و ماديات، در دل هايشان ملکه ماديگرى و دلبستگى به اسباب ظاهرى و استناد نعمت ها به آن اسباب را ملکه راسخى قرار داده، و آن ملکه، پرده ضخيمى ميان آنان و معرفت فطری شان شده، توحيد خدايشان در ربوبيت را از يادشان برده، در برخورد با هر نعمتى، سبب ظاهرى آن را به ياد مى آورند و هيچ به ياد مسبب اسباب، يعنى خداى تعالى نمى افتند، و قهرا در برابر همان اسباب، خاضع گشته و از انقطاع آن ها نگران مى شوند. ولى در برابر خدا، نه خضوع دارند و نه خشوع و نه دلواپسى. پس گويا - و بلکه حتما - غايتى جز کفر به نعمت خدا و ترک شکر آن ندارند. پس کفر به خداى سبحان، غايت عمومى آنان در هر ثنائى که داخل مى شوند و در هر عملى که بجا مى آورند، مى باشد، و اگر بعد از کشف ضرّ و رفع گرفتارى، باز هم شرک مى ورزند و به ساير ارباب، دلبسته گشته و خاضع و خاشع آن ها مى شوند، براى اين است که نعمت خدا را کفران کنند. و چون اين کفرانشان، که کفران دائمى است و بر آن اصرار ورزيده، بر خدا استکبار مى ورزند، با اين که خداى سبحان فرموده: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ» - غضب الهى را بر انگيخت، تا آن تهديد را بکند. لذا روى سخن را از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به سوى ايشان که تاکنون غايب فرض شده بودند، برگردانيده و بدون وساطت آن جناب، به خود آنان خطاب کرده و فرمود: «فَتَمَتَّعُوا فَسَوفَ تَعلَمُونَ: پس سرگرم باشيد که به زودى خواهيد فهميد». از اين که در اين جا نفرمود: سرگرم چه باشيد، براى اين بود که اطلاق کلام، شامل همه ماديات شده و بفهماند که به طور کلى، به هر چيزى که دل ببنديد، به زودى در قيامت، بر آن مؤاخذه خواهيد شد، و چيزى از آن به دردتان نمى خورد و از هيچ يک آن امور منتفع نخواهيد شد. و نيز علت اين که نفرمود: به زودى چه چيز را خواهيد فهميد و همين قدر فهمانيد که سرانجام بدى در پيش دارند، براى اين بود که مشرکان نفهمند چه عذابى در پيش دارند و عذاب مذکور ناگهانى سر برسد، و چيزى ببينند که هرگز احتمالش را نمی دادند و اين، در تهديد دردناکتر است. بعضى از مفسران گفته اند: «لام» در جملۀ «لِيَکفُرُوا بِمَا آتَينَاهُم»، «لام» امر است و مراد، تهديد به نحو تعجيز است، ليکن توجيهى است که به زحمت قبول مى شود. مقصود از اين که مشرکان، بخشى از روزى خود را نصيب «مَا لَا يَعلَمُون» قرار مى دهند «وَ يَجْعَلُونَ لِمَا لا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِّمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسئَلُنَّ عَمَّا کُنتُمْ تَفْترُونَ»: مفسران گفته اند: اين آيه، عطف است بر ساير جنايت هاى ايشان، که آيات گذشته بر آن ها دلالت مى کرد و تقدير کلام چنين است: «مشرکان، علاوه بر آنچه برايتان گفتيم مرتکب مى شدند و براى چيزهايى که علم نداشتند، نصيبى قرار مى دادند». و ظاهرا کلمۀ «مَا» در جملۀ « مَا لَا يَعلَمُون»، موصوله است، و مراد از آن، همان آلهه ايشان است، و ضمير در «لَا يَعلَمُونَ»، به مشرکان بر مى گردد، و مفعول «لَا يَعلَمُونَ» حذف شده، و معناى جمله چنين است: مشرکان، براى آلهه خود که خبر ندارند که آن آلهه، نفع و ضررى ندارند، نصيبى از آنچه روزی شان کرده ايم، قرار مى دهند. و مقصود از اين قرار دادن، آن نذرى است که براى بت هاى خود مى کردند، و در سوره «أنعام»، آن را چنين حکايت کرده است: «وَ جَعَلُوا لِلّهِ مِمَّا ذَرَأ مِنَ الحَرثِ وَ الأنعَامِ نَصِيباً فَقَالُوا هَذَا لِلّهِ بِزَعمِهِم وَ هَذَا لِشُرَکَائِنَا فَمَا کَانَ لِشُرَکَائِهِم فَلَا يَصِلُ إلَى الله وَ مَا کَانَ لِلّهِ فَهُوَ يَصِلُ إلَى شُرَکَائِهِم سَاءَ مَا يَحکُمُون». اين وجهى است که در تفسير آيه گفته اند، وليکن پذيرفتنش بى زحمت نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹۷ وجه ديگرى که ممکن است گفته شود، اين است که: عطف بر جملۀ «يُشرِکُون» باشد، که در سابق گذشت و تقديرش چنين باشد: «إذَا فَرِيقٌ مِنکُم بِرَبِّهِم يُشرِکُونَ وَ يَجعَلُونَ لِمَا لَا يَعلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقنَاهُم»، و مقصود از «مَا لَا يَعلَمُون»، اسباب ظاهرى باشد که آثار را به طور استقلال به آن ها نسبت مى دادند و به حقيقت حال آن ها جاهل بودند و جز ما نمى دانستند که آن ها نفع و ضررى دارند، با اين که احيانا مى ديدند که از آن آثار که توقع آن را داشتند، تخلف مى کنند. در اين آيه فرموده مشرکان، سهمى از رزق خود را به اسباب ظاهرى نسبت مى دادند و حال آن که مشرکان تمامى رزق هاى خود را مستقلا از اسباب مى پنداشتند و اصولا خدا را مؤثر در رزق نمى دانستند. و اين، بدان جهت است که بفهماند مشرکان، هرچند مرامشان چنين بود، ليکن علم فطرى داشتند به اين که خدا هم در رزق تأثیر دارد، حتى چند آيه قبل از اين فرموده بود که در هنگام بيچارگى به درگاه خدا نعره مى زنند، و وقتى اين اعترافشان در نظر گرفته شود و اسناد تأثير به اسبابشان نيز ملاحظه شود، اين نتيجه به دست مى آيد که: ايشان، اسباب را با خدا شريک در رزاقيت مى دانستند و سهمى از ارزاق را به اسباب نسبت مى دادند. و لذا در آخر بيان مورد بحث، پس از توبيخ و ملامت، تهديد شان کرده مى فرمايد: «تَاللّهِ لَتُسئَلُنَّ عَمَّا کُنتُم تَفتَرُونَ». «وَ يَجْعَلُونَ للَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَ لَهُم مَا يَشتهُونَ»: عتاب ديگرى است به مشرکان، در خصوص حکمى که از روى جهل و بدون هيچ دليلى، به آن حکم کرده و خود را احترام کرده و نسبت به پروردگار اسائه ادب نموده بودند، بر خداى سبحان جسارت نموده و پسرانى که برايشان متولد مى شد، براى خود دانسته، وليکن از دختران اکراه داشته و ايشان را به خدا نسبت مى دادند. رده:تفسیر المیزان