تفسیر المیزان

«إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَکادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى کُلُّ نَفْسِ بِمَا تَسعَى»: اين آيه، تعليل جملۀ «فَاعبُدنِى» است که در آيه قبلى بود، و اين منافات ندارد با اين که جمله مذکور، متفرع بر «لا إله إلا أنا» باشد. براى اين که هر چند وجوب عبادت خدا ذاتا متفرع بر يکتايى اوست، وليکن يکتايى او، به تنهايى و بدون وجود روز جزا که آدميان پاداش داده شوند، و نيک و بد از هم متمايز گردند، مطيع و ياغى از هم جدا شوند، اثرى ندارد، و تشريع احکام و اوامر و نواهى بى نتيجه مى ماند. و به همين جهت در قرآن کريم، مکرر در مقام اثبات چنين روزى فرموده: «هيچ ريبى در آن نيست». مقصود از اين که درباره قيامت فرمود: «نزديک است پنهانش بدارم» و در جملۀ «أکَادُ أُخفِيهَا»، ظاهر اين که اخفاء را مطلق آورد، اين است که مراد اخفاء به تمام معنا باشد. يعنى آن را پنهان بدارم و مکتوم نگه دارم، و به هيچ وجه، احدى را از آن آگاه نکنم، تا وقتى واقع مى شود، ناگهانى و دفعةً واقع شود. همچنان که قرآن کريم صريحا فرموده: «لَا تَأتِيکُم إلّا بَغتَةً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۷ ممکن هم هست معناى جملۀ «نزديک است پنهانش بدارم»، اين باشد که نزديک است از آن خبر ندهم، تا مخلصان از غير مخلصان جدا شده و شناخته شوند. چون بيشتر مردم، خداى را به اميد ثواب و ترس از عقاب عبادت مى کنند، و يا از نافرمانی اش خوددارى مى نمايند، در حالى که درست ترين عمل، آن عملى است که صرفا براى رضاى خدا انجام شود، نه به طمع بهشت و ترس از جهنم. و با پنهان داشتن روز قيامت، اين تميز به خوبى صورت مى گيرد، و معلوم مى شود چه کسى خداى را به حقيقت بندگى مى کند، و چه کسى در پى بازرگانى خويش است. بعضى گفته اند: معناى «نزديک است پنهانش بدارم»، اين است که نزديک است حتى از خودم هم کتمانش کنم، و اين تعبير، کنايه از شدت کتمان و مبالغه در آن است. چون خود آدميان نيز، وقتى مى خواهند سرّى را کتمان کنند و در کتمان آن مبالغه نمايند، مى گويند: «نزديک است که از خودم هم پنهانش بدارم، تا چه رسد به اين که براى ديگران آن را فاش سازم». صاحب اين قول، گفتار خود را به روايت نسبت داده. «لِتُجزَى کُلُّ نَفسٍ بِمَا تَسعَى» - اين جمله، متعلق است به کلمۀ «آتِيَةٌ» و معنايش واضح است. «فَلا يَصُدَّنَّک عَنهَا مَن لا يُؤْمِنُ بهَا وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ فَترْدَى»: کلمۀ «صَدّ»، به معناى منصرف کردن است و کلمۀ «فَتَردَى»، از مصدر «ردى»، به معناى هلاکت است، و دو ضمير «عَنهَا» و «بِهَا»، به ساعت بر مى گردد. و معناى «صدّ از ساعت»، اين است که دل هاى مردم بى ايمان، تو را از اين که به ياد آن بيفتى، منصرف سازد، تا درباره آن و خصوصياتش فکر نکنى، و متوجه نشوى که روزى است که هر نفسى، به هر چه کرده، پاداش مى شود. و نيز مراد از بى ايمان، همان کسانى است که نسبت به آن روز و شؤوناتش کافرند. جملۀ «وَ اتَّبَعَ هَوَيهُ»، نسبت به جملۀ «مَن لَا يُؤمِنُ» به منزله عطف تفسيرى است و چنين معنا مى دهد که: عدم ايمان به قيامت، خود مصداق پيروى هوا است، و چون صالح براى تعليل است، عليت هوا را براى ايمان نياوردن افاده مى کند، و به دلالت التزام از آن استفاده مى شود که ايمان به قيامت حق و مخالف با هوا است، و منجى و مخالف با هلاکت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۸ بنابراين، حاصل کلام اين مى شود: وقتى قيامت آمدنى و جزاء واقع شدنى باشد. پس مبادا پيروان هواى نفس که به خاطر همين پيروی شان، کافر به قيامت گشته، از عبادت پروردگارشان اعراض نمودند، تو را از ايمان به آن منصرف کنند و از ياد آن و ياد شؤونات آن غافل سازند تا هلاک گردى. و شايد جهت اين که فرمود: «هوايش را پيروى کرد»، و نفرمود: «پيروى مى کند»، با اين که کلمۀ مضارع «فَتَردَى» را به آن عطف کرد، اين بوده که بفهماند پيروى هوا، علت عدم ايمان است. آغاز وحى رسالت موسی «ع»، با استفهام: «مَا تِلکَ بِيَمِينِکَ يَا مُوسَى» «وَ مَا تِلْک بِيَمِينِک يَا مُوسى»: از اين جا، وحى رسالت موسى آغاز مى شود. چون وحى نبوتش در سه آيه گذشته تمام شد، استفهام در اين جمله، استفهام تقرير است، از آن جناب سؤال شده که در دست راست چه دارى؟ و منظور اين است که خودش نام آن را ببرد، و متوجه اوصاف آن که چوب خشکى است بى جان، بشود، تا وقتى به اژدهايى مبدّل مى شود، آن طور که بايد در دلش عظيم بنمايد. و ظاهرا مشارٌ إليه به کلمۀ «تِلکَ»، که آلت اشاره به مؤنث است، يا «عوده» (چوبدستى) بوده، و يا «خشبه» (چوب) که چون تاء تأنيث در آخر دارند، با «تلک» بدان اشاره شده است، و گرنه ممکن بود به اعتبار «شَئ»، کلمۀ «ذَلِکَ» به کار برده و پرسيده باشد: «اين چيست به دستت»، و اگر اين طور نپرسيد، و آن طور پرسيد، خواست نسبت به آن تجاهل بفرمايد، و گويا بفهماند من نمى دانم آن که به دست تو است، عصا است، و الا اگر تجاهل در کار نبود، استفهام معنا نداشت. و اين تجاهل، نظير تجاهلى است که ابراهيم «عليه السلام» نسبت به آفتاب و ماه و ستاره کرد، و هر يک را ديد، گفت اين پروردگار من است، تا وقتى به آفتاب رسيد، گفت: «هَذَا رَبِّى هَذَا أکبَر». ممکن هم هست اشاره با «تِلکَ»، به همان عصا باشد، اما نه به اين منظور که از اسم و حقيقت آن اطلاع دارد، تا در نتيجه استفهام لغو باشد، بلکه به اين منظور بوده که اوصاف و خواص آن را ذکر کند. مؤيد اين احتمال، کلام مفصّل موسى «عليه السلام» است که در پاسخ به اوصاف و خواص عصايش پرداخت. گويا وقتى شنيد مى پرسند: آن چيست به دستت؟ فکر مى کند لابد اوصاف و خواص آن را مى خواهند، و گرنه در عصا بودن آن که ترديدى نيست، و اين خود طريقه معمولى است که وقتى از امر واضحى سؤال مى شود که انتظار ندانستنش از احدى نمى رود، در پاسخ به ذکر اوصاف آن مى پردازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹۹ به وجهى مى توان يکى از اين موارد را محمل آيات زير دانست که مى فرمايد: «القَارِعَةُ * مَا القَارِعَةُ * وَ مَا أدرَيکَ مَا القَارِعَةُ * يَومَ يَکُونُ النَّاسُ کَالَفَراشِ المَبثُوث». و نيز مى فرمايد: «الحَاقَّةُ * مَا الحَاقَّةُ * وَ مَا أدرَيکَ مَا الحَاقَّةُ» «قَالَ هِىَ عَصاى أَتَوَکّؤُا عَلَيهَا وَ أَهُشُّ بهَا عَلى غَنَمِى وَ لىَ فِيهَا مَآرِب أُخْرَى»: «عصا»، معنايش معروف است، و از نظر لغت در حکم مؤنث است و کلمۀ «أتَوَکَّؤُ» از مصدر «تَوَکّى» است، که به معناى اعتماد و تکيه دادن است. و کلمۀ «هشّ»، به معناى چوب زدن به درخت براى ريختن برگ آن است تا گوسفندان آن را بخورند. و کلمه «مَآرِب»، جمع «مأربه» است، که «راء» آن با هر سه صدا خوانده مى شود، و به معناى احتياج است. و مراد از اين که گفت: مرا در آن مآربى (حوائجى) ديگر است، اين است که اين عصا، حوائجى ديگر از من بر مى دارد. و معناى آيه روشن است. وجه پرگویى موسى «ع»، در پاسخ خداوند و اگر موسى در پاسخ خداى تعالى پرگويى کرد، و به ذکر اوصاف و خواص عصايش پرداخت، مى گويند بدين جهت بود که مقام، اقتضاى آن را داشت. چون مقام خلوت و رازدل گفتن با محبوب است، و سخن گفتن با محبوب لذيذ است. لذا نخست جواب داد که اين عصاى من است. سپس منافع عمومى آن را بر آن مترتب کرد. نکته اين که گفت: «اين، عصاى من است» هم، همين بوده. و ما در ذيل آيه قبلى، وجه ديگرى براى اين استفهام و جوابش ذکر کرديم، که بنا به آن وجه، کلام موسى از باب پُرگويى با محبوب نبوده. مخصوصا با در نظر داشتن اين که ساير منافعش را هم خاطرنشان ساخت و گفت: «و مرا در آن حوائجى ديگر است»، نظريه ما تأييد مى شود. «قَالَ أَلْقِهَا يَا مُوسى ... سِيرَتَهَا الاُولى»: «سيره»، به معناى حالت و طريقه است. اين کلمه در اصل، معناى نوعى از سير مى داده، همچنان که «جلسه»، به معناى نوعى نشستن است. خداى سبحان در اين آيه، به موسى دستور مى دهد عصاى خود را از دست خود بيندازد. و او، چون عصا را مى اندازد، مى بيند مارى بزرگ شد، که با چابکى و چالاکى هر چه بيشتر، به راه افتاد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۰ و چون امر غير مترقب ديد که جماد ناگهان داراى حيات شد، سخت تعجب کرد. خداى تعالى، حرکت آن را در آيات مورد بحث «سعى» ناميد و فرمود: «فَألقَيهَا فَإذَا هِىَ حَيَّةٌ تَسعَى». ولى در جاى ديگر، آن را «اهتزاز» خوانده و فرموده: «رَآهَا تَهتَزُّ کَأنَّهَا جَانٌّ». و نيز در آيات مورد بحث، آن حيوان را مار خوانده، و در جاى ديگر اژدها، و فرموده: «فَألقَی عَصَاهُ فَإذَا هِىَ ثُعبَانٌ مُبِينٌ». چون «ثعبان» به معناى مار بسيار بزرگ است. «قَالَ خُذهَا وَ لَا تَخَف سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الأُولَى» - يعنى آن را بگير و نترس که به زودى به حالت اولش (عصا) بر مى گردانيم. اين جمله، دلالت دارد بر اين که موسى «عليه السلام» از آنچه ديده، ترسيده. و در جاى ديگر آمده که فرمود: «فَلَمَّا رَآهَا تَهتَزُّ کَأنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدبِراً وَ لَم يُعَقِّب يَا مُوسَى أقبِل وَ لَا تَخَف». البته بايد دانست که ميان «خوف» و «خشيت»، فرق است. آنچه با فضيلت شجاعت منافات دارد، خشيت است، نه خوف، که به معناى دست زدن به مقدمات احتراز است، و انبياء «عليهم السلام»، از خشيت منزه اند، نه از خوف. همچنان که خداى تعالى فرمود: «الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللّه وَ يَخشَونَهُ وَ لَا يَخشَونَ أحَداً إلّا اللّه». «وَ اضمُمْ يَدَک إِلى جَنَاحِک تخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى»: «ضمّ»، به معناى جمع کردن ميان دو چيز است، و «جناح»، به معناى بال مرغ، و دست و بازوى آدمى و زير بغل او است. و بعيد نيست مراد از آن در اين جا، همان معناى اخير باشد. زيرا در جاى ديگر، در همين باره فرموده: «أُدخُل يَدَکَ فِى جَيبِکَ». کلمۀ «سُوء»، به معناى هر بدى و زشتى است. بعضى گفته اند: اين تعبير در آيه شريفه، کنايه از بَرَص است و معنايش اين است که: دست خود را جمع کن ، و آن را داخل گريبان و زير بغلت ببر، و آن را نورانى بيرون آر، بدون اين که دچار بَرَص و يا هر حالت بد ديگرى شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۱ جملۀ «آيَةً أُخرَى»، حال از ضمير در «تَخرُج» است، و اشاره است به اين که «اژدها شدن عصا»، يک آيت بود، و «يد بيضاء»، آيت دومى. همچنان که در همين باره فرموده: «فَذَانِکَ بُرهَانَانِ مِن رَبِّکَ إلَى فِرعَونَ وَ مَلَائه». «لِنُرِيَک مِنْ آيَاتِنَا الْکُبرَى»: «لام» بر سرِ اين جمله، «لام» تعليل است، و جمله متعلق به مصدر است. گويا گفته شده: آنچه ما به دست تو اجراء کرديم، براى اين بود که بعضى از آيات کبراى خود را به تو نشان دهيم. «اذْهَب إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَى»: آيات سابق بر اين که مى فرمود: «وَ مَا تِلکَ بِيَمِينِکَ...»، عنوان مقدمه داشت و جمله مورد بحث، فرمان رسالت است. درخواست هاى موسى «ع» از خداوند، بعد از مأموريت به رسالت «قَالَ رَبّ اشرَحْ لى صَدْرِى ...إِنَّک کُنت بِنَا بَصِيراً...»: يازده آيه است که متن درخواست موسى از پروردگارش را نقل مى کند، که بعد از مسجّل شدن رسالتش، چه چيزهايى از پروردگارش درخواست نمود، و از ظاهر آن پيدا است که آنچه درخواست کرده، وسائلى بوده که در امر رسالتش، بدان محتاج بوده، نه در امر نبوت. آرى رساندن رسالت خدا به فرعون و درباريانش و نجات دادن بنى اسرائيل، و اداره امور ايشان، آن وسائل را لازم داشته، نه مسأله نبوتش. مؤيد اين احتمال، اين است که اين درخواست ها را بعد از تماميت نبوتش، يعنى دنبال آيات سه گانه سابق نياورد، بلکه بعد از فرمان رسالتش، يعنى آيه: «إذهَب إلَى فِرعَون إنَّهُ طَغَى» آورد. بله آيات چهارگانه اول که از آيه «رَبِّ اشرَح لِى صَدرِى» شروع مى شود، بى ارتباط به امر نبوت نيست. چون امر نبوت، عبارت است از تلقى و گرفتن عقايد دين و احکام عملى آن از ساحت مقدس ربوبى، که آن نيز، به داشتن شرح صدر و آن سه تاى ديگر نيازمند است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۲ پس جملۀ «رَبِّ اشرَح لِى صَدرِى»، از باب استعاره تخييليّه و استعاره به کنايه است. چون «شرح»، به معناى گشاد کردن و باز کردن است. گويا سينه انسان را که قلب در آن جاى دارد، ظرفى فرض کرده که آنچه از طريق مشاهده و ادراک در آن وارد مى شود، جاى مى گيرد، و در آن انباشته مى شود. و اگر آنچه وارد مى شود، امرى عظيم يا مافوق طاقت بشرى باشد، سينه نمى تواند در خود جايش دهد. ناگزير محتاج مى شود به اين که آن را شرح دهند و باز کنند، تا گنجايشش، بيشتر گردد. و موسى «عليه السلام»، رسالتى را که خدا بر او مسجّل کرد، بزرگ شمرد. چون از شوکت و قوت قبطيان آگاه بود. مخصوصا از اين جهت که فرعون طاغى در رأس آنان قرار داشت. فرعونى که با خدا بر سرِ ربوبيت منازعه نموده، به بانک بلند مى گفت: «أنَا رَبُّکُمُ الأعلَی». و نيز، از ضعف و اسارت بنى اسرائيل در ميان آل فرعون با خبر بود، و مى دانست چقدر جاهل و کوتاه فکرند. و گويا خبر داشت که دعوتش چه شدائد و مصائبى به بار مى آورد، و چه فجايعى را بايد ناظر باشد. از سوى ديگر، حال خود را هم مى دانست که تا چه حد در راه خدا بى طاقت و کم تحمل است. آرى، او به هيچ وجه طاقت نداشت ظلم قبطيان را ببيند. داستان کشتن آن قبطى، و نيز داستان آب کشيدنش بر سرِ چاه مَديَن، براى دخترانى که حريف مردان نبودند، شاهد ابا داشتن او از ظلم و ذلت است. و از سوى ديگر، زبانش - که خود يگانه اسلحه است براى کسى که مى خواهد دعوت و رسالت خداى را تبليغ کند - لکنتى داشت که نمى توانست آن طور که بايد، مقاصد خود را برساند. به همين جهات عديده، از پروردگارش درخواست کرد که براى حل اين مشکلات، اولا سعۀ صدر به او بدهد، تا تحملش زياد شود، و محنت هايى که رسالت برايش به بار مى آورد و شدائدى که در پيش رويش و در مسير دعوتش دارد، آسان گردد. لذا عرضه داشت: «رَبِّ اشرَح لِى صَدرِى». آنگاه گفت: «وَ يَسِّر لِى أمرِى: امرم را آسان ساز»، که مقصود همان امر رسالت است، و نگفت: رسالتم را تخفيف بده، و خلاصه به دست کم آن قناعت کن، تا اصل رسالت آسان تر شود، بلکه گفت همان امر خطير و عظيم را با همه دشوارى و خطرش، بر من آسان گردان. دليل بر اين معنا، جملۀ «وَ يَسِّر لِى» است. وجه دلالتش بر مدعاى ما، اين است که: کلمۀ «لِى» در چنين مقامى اختصاص را مى رساند، و جمله چنين معنا مى دهد: «اين امرى که به عهده من واگذار کردى، و اين رسالت را با همه دشواريش بر من که مسؤول آن قرارم داده اى، آسان گردان». و پُر واضح است که مقتضاى اين سؤال، اين است که امر را نسبت به او آسان کند. نه اين که در حدّ ذاتش و خلاصه خود آن امر را آسان سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۳ نظير اين کلام، در جملۀ «اشرَح لِى» نيز مى آيد. پس معناى آن اين است: مرا که مأمور رسالتم کردى و شدائد و مکارهى در انتظارم قرار دادى، حوصله زيادى بده، تا وقتى ناملايمات به من هجوم مى آورند، سينه ام تنگى نکند. و اگر به جاى آنچه در قرآن آمده، گفته بود: «رَبِّ اشرَح لِى صَدرِى وَ يَسِّر لِى أمرِى»، اين نکته فوت مى شد. «وَ احلُل عُقدَةً مِن لِسَانِى يَفقَهُوا قَولِى» - اين سؤال ديگرش است، که گشودن عقدۀ زبان را مى خواهد، و اگر عقده را نکره آورد و گفت: «عقده اى»، براى اشاره به يک نوع عقده بود، و در حقيقت عقده اى است که داراى مشخصات معينى است و آن مشخصات از جمله «يَفقَهُوا قَولِى» فهميده مى شود. يعنى آن عقده اى را بگشاى که نمى گذارد سخنانم را بفهمند. علت درخواست موسى از خداوند، که برادرش را وزير قرار دهد «وَ اجعَل لِى وَزِيراً مِن أهلِى هَارُونَ أخِى» - اين سؤالى ديگر است که در واقع سؤال چهارم آن جناب و آخرين درخواست هاى او است. و کلمۀ «وزير» بر وزن «فعيل»، از «وِزر» - به کسره واو، و سکون زاء - به معناى حمل سنگينى است، و اگر وزير را وزير گفتند، بدين جهت بوده که حامل ثقل و سنگينى هاى پادشاه است. بعضى گفته اند: از «وَزَر» - به فتحه واو و زاء - اشتقاق يافته، که به معناى کوه پناهگاه است و اگر وزير را وزير خوانده اند، چون به منزله کوهى است که پادشاه در آراء و احکامش، به او پناه مى برد. و کوتاه سخن اين که: موسى «عليه السلام» از پروردگارش درخواست مى کند که از خاندانش، وزيرى برايش قرار دهد. آنگاه آن را بيان نموده، مى گويد: منظورم از او، «هارون»، برادرم مى باشد. و اگر درخواست وزير کرد، بدين جهت بود که امر رسالت، امرى است کثير الاطراف، و اطراف و جوانبش از هم دور، و او به تنهایى نمى تواند به همه جوانب دور از هم آن برسد. ناگزير وزيرى لازم دارد که در امر رسالت، با او شرکت جسته، بعضى از جوانب آن را اداره کند، و بار او سبک شود، و در آنچه او مى کند، وزيرش مؤيدش باشد. اين است معناى آيه بعدى، که به منزلۀ تفسير وزير قرار دادن است، و مى فرمايد: «أُشدُد بِهِ أزرِى وَ أشرِکهُ فِى أمرِى». «وَ أشرِکهُ فِى أمرِى» - اين شرکت دادن، غير شرکت دادن مبلغان دين در اشاعه دين بعد از تماميت دعوت به وسيله پيغمبر است. زيرا آن اشراک، اختصاصى به هارون ندارد. پس مقصود از اشراک در آيه، اشراکى است که مخصوص به هارون باشد، و آن، اين است که هارون در اصل دعوت دين، و از همان روز اول دعوت، شريک موسى باشد، و چنين شرکتى، تنها مخصوص به هارون است، به طورى که نه موسى مى تواند غير هارون کسى را نائب خود کند، و نه هارون. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۴ به خلاف شرکت به معناى اول، که وظيفه هر کسى است که به آن دعوت ايمان آورده و چيزى از معارف آن را دانا شده باشد. آرى، وظيفه عالم، تبليغ جاهل، و وظيفه شاهد، تبليغ غائب است، و چنين وظيفه اى را از خدا درخواست نمى کنند. چون اين وظيفه، نه اختصاص به موسى دارد، و نه به برادرش. وظيفه هر با ايمانى است که ديگران را ارشاد و تعليم کند و احکام دين را براى ديگران بيان نمايد. پس معلوم مى شود معناى «اشتراک هارون» در امر او، اين است که او مقدارى از آنچه را که به وى وحى مى شود، و چيزى از خصائصى که از ناحيه خدا به او مى رسد (مانند وجوب اطاعت و حجيت گفتار)، به عهده بگيرد و انجام دهد. و اما اشراک در نبوت خاصّه، به معناى گرفتن وحى خدا، چيزى نبوده که موسى از تنهايى در آن بترسد، و از خدا بخواهد هارون را شريکش ‍ کند، بلکه ترس او از تنهايى در تبليغ دين و اداره امور در نجات دادن بنى اسرائيل و ساير لوازم رسالت است. همچنان که از خود موسى نقل فرموده که گفت: «وَ أخِى هَارُون هُوَ أفصَحُ مِنِّى لِسَاناً فَأرسِلهُ مَعِى رِدءاً يُصَدِّقنِى». علاوه بر روايات صحيحى که از طرق شيعه و سنى وارد شده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عين همين دعا را درباره على «عليه السلام» کرد، با اين که على «عليه السلام»، پيغمبر نبود. مقصود از ذکر و تسبيح کثیر خداوند، در سخن حضرت موسی«ع» «کَى نُسَبِّحَکَ کَثِيراً وَ نَذکُرُکَ کَثِيراً» - از ظاهر سياق که در بيان نتيجه شرکت هارون مى گويد: «تا تو را بسيار تسبيح کنيم و ذکر گوييم» بر مى آيد که جمله مذکور، بيان نتيجه شرکت دادن هارون و وزارت او، براى وى است. چون مى دانيم که تسبيح آن دو با هم و ذکرشان هيچ ارتباطى با مضامين دعاهاى قبلى که شرح صدر و تيسير امر و حل عقده زبان بود، ندارد. پس ذکر و تسبيحى که با وزارت هارون ارتباط داشته باشد، ذکر و تسبيح علنى و در بين مردم است، نه در خلوت و نه در دل. زيرا ذکر و تسبيح در خلوت و در قلب، هيچ ارتباطى با وزارت هارون ندارد. پس مراد اين است که آن دو در بين مردم و مجامع عمومى و مجالس آنان، هر وقت که شرکت کنند، ذکر خداى را بگويند. يعنى مردم را به سوى ايمان به وى دعوت نموده، و نيز او را تسبيح گويند، يعنى خداى را از شرکاء منزه بدارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۵ با اين بيان، ذيل آيات با صدرش مرتبط مى شود. گويا مى گويد: «امر رسالت، بس خطير است و اين طاغيه و درباريانش، و نيز امتش، مغرور عزت و سلطنت خود شده اند، و شرک و وثنيت در دل هاشان ريشه دوانيده و ياد خداى را به کلى از دل هاشان برده. بعلاوه، عزت فرعون و شوکت درباريانش چشم بنى اسرائيل را پُر کرده، و دل هاشان را مدهوش ساخته، به کلى مرعوب سلطنت او شده اند. در نتيجه آن ها نيز از اين راه، خداى را فراموش کرده و تنها به ياد فرعون اند. خلاصه ياد فرعون ديگر جايى خالى در دل هاشان براى ياد خدا باقى نگذاشته. در نتيجه اين امر، يعنى امر رسالت و دعوت، در پيروزی اش، سخت محتاج به تنزيه تو از شرک و ذکرت به ربوبيت و الوهيت دارد، تا در اثر کثرت اين دو، ياد تو در دل هاشان رخنه کرده، رفته رفته به خود آيند و ايمان آورند. و اين ذکر و تسبيح بسيار، کارى نيست که از من به تنهايى بر آيد. پس هارون را وزيرم کن، و مرا با او تأييد نموده، شريکش در کارهايم قرار ده، تا به اتفاق او بسيار تسبيحت گفته، بسيار ذکرت گوييم، بلکه به اين وسيله، امر دعوت موفقيتى به دست آورد، و سودى ببخشد. با اين بيان، اولا وجه تعلق و ارتباط «کَى نُسَبِّحَکَ...»، به ماقبلش روشن مى گردد. و ثانياً، وجه اين که چرا کلمۀ «کَثِيراً» مکرر ذکر شد، روشن مى شود و آن، اين است که از باب تکرار نيست. چون هر يک از ذکر و تسبيح جداگانه و براى خود بايد بسيار باشد، و اگر مى گفت: «تو را بسيار ذکر و تسبيح گوييم»، کثرت آن دو را مجموعا مى رسانيد، و حال آن که مقصود کثرت مجموع نبود. و ثالثاً، وجه مقدم داشتن تسبيح بر ذکر روشن مى شود. چون مراد از تسبيح، تنزيه خداى تعالى از شريک و مبارزه با الوهيت آلهه، و ابطال ربوبيت آن ها است، تا دعوت به ايمان به خداى يگانه، که همان ذکر است، در دل ها جاى خود را باز کند. پس تسبيح از قبيل دفع مانع است، که طبعا بر تأثير مقتضى مقدم است. البته براى اين خصوصيات، وجوه بسيار طولانى ديگرى ذکر کرده اند، که نه فایده اى در آن ها هست و نه در نقل آن ها. «إنَّکَ کُنتَ بِنَا بَصِيراً» - اين جمله، به ظاهرش تعليل است، نظير حجت و دليل بر جملۀ «کَى نُسَبِّحَکَ کَثِيراً...». يعنى تو نسبت به ما، به من و برادرم بينا بوده اى. يعنى از روزى که ما را آفريدى، و خودت را به ما شناساندى، مى دانستى که ما به طور مداوم با تسبيح و ذکر خود، بندگی ات مى کنيم، و در اين بندگى، ساعى و جدّى هستيم. پس اگر او را وزير من قرار دهى و مرا با او کمک کنى و شريک در امرم سازى، امر دعوت من تکميل شده، بسيار تسبيح و ذکرت مى گوييم. بنابراين، مراد از اين که فرمود: «بِنَا»، خود موسى و برادرش خواهد بود. ممکن هم هست مراد از ضمير مذکور خاندانش باشد. يعنى تو اى خدا به وضع ما اهل بيت، بصير بوده اى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۶ و مى دانى که ما اهل تسبيح و ذکريم. پس اگر هارون برادرم را که او نيز، از اهل بيت من است، وزيرم کنى، تو را بسيار تسبيح گفته، بسيار ذکر مى گوييم. و اين وجه از وجه قبلی اش، بهتر است. زيرا علاوه بر معنايى که خود دارد، به معناى «اهل» هم که در جملۀ «وَ اجعَل لِى وَزِيراً مِن أهلِى هَارُونَ أخِى» است، اشاره مى کند. (دقت فرمایيد) استجابت دعاهای موسى «ع» و یادآوری منت پيشين خدا بر او «قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَک يَا مُوسى»: در اين جمله، همه دعاهاى موسى «عليه السلام» اجابت شده، و جمله، جمله اى است انشايى، به همان بيانى که در جملۀ «وَ أنَا أختَرتُکَ فَاستَمِع لِمَا يُوحَى» گذشت. «وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْک مَرَّةً أُخْرَى ...کىْ تَقَرَّ عَيْنهَا وَ لا تحْزَنَ»: در اين آيات، او را به منت ديگرى که قبل از برگزيدنش به نبوت و رسالت و اجابت خواسته هايش بر او نهاده، تذکر مى دهد، و آن، عبارت است از: منت دوران ولادتش، که بعضى از کاهنان، به فرعون خبر داده بودند که فرزندى در بنى اسرائيل متولد مى شود، که زوال مُلک او به دست وى صورت مى گيرد. ناگزير فرعون فرمان داد تا هر فرزندى که در بنى اسرائيل متولد مى شود، به قتل برسانند. از آن به بعد، تمامى فرزندان ذکور بنى اسرائيل کشته مى شدند، تا آن که موسى «عليه السلام» به دنيا آمد، خداى عزوجل به مادرش وحى کرد که: مترس، او را شير بده، هر وقت از عمّال فرعون و جلادانش احساس خطر کردى، فرزندت را در جعبه اى بگذار، و او را در رود نيل بينداز، که آب او را به ساحل نزديک قصر فرعون مى برد، و او به عنوان فرزند خود نگهداری اش مى کند. چون او، اجاق کور است. به همين جهت او را نمى کشد، و خدا دوباره او را به تو باز مى گرداند. مادر موسى نيز چنين کرد. همين که آب نيل صندوق را به نزديکى قصر فرعون برد، مادر موسى دختر خود را که همان خواهر موسى بود، فرستاد تا از سرنوشت برادرش خبردار شود. دختر، پيرامون قصر گردش مى کرد. ديد چند نفر از قصر بيرون شدند، از زن شيردهى سراغ مى گيرند، که موسى را شير دهد. دختر، ايشان را به مادر خود راهنمايى کرد و ايشان را نزد مادر خود برد. مأموران، او را براى شير دادن موسى اجير کردند. مادر موسى، وقتى فرزند خود را در بر گرفت، چشمش روشن گرديد، و وعده خدا را صادق، و منت او را بر موسى عظيم يافت. پس اين که فرمود: «وَ لَقَد مَنَنَّا عَلَيکَ مَرَّةً أُخرَى»، امتنان به همان منتى است که در کودکى وى، بر وى نهاد، و اگر در اين جمله، سياق از تکلم وحده به تکلم با غير تغيير يافت، براى اين بود که در اين جا مقام، مقام اظهار عظمت است و از ظهور قدرت تامّه الهى خبر مى دهد، که چگونه سعى و کوشش فرعون طاغى را در خاموش کردن نور خدا بى اثر نمود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۷ و چگونه مکر او را به خود او برگردانيد، و دشمنش را در دامن خود او پرورش داد. به خلاف سياق قبلى که موسى را ندا مى کرد: «يَا مُوسَى إنّى أنَا رَبُّک...»، که در آن سياق تکلم وحده مناسب تر بود. و در جملۀ «إذ أوحَينَا إلَى أُمِّکَ مَا يُوحَى»، مراد از وحى، الهام است که نوعى احساس ناخود آگاه است، که يا در بيدارى و يا در خواب دست مى دهد. و کلمه «وحى» در کلام خداى تعالى، منحصر در وحى نبوت نيست. چنانچه مى بينيم آنچه را خدا به زنبور عسل الهام کرده، وحى خوانده و فرموده: «وَ أوحَى رَبُّکَ إلَى النَّحل». و از سوى ديگر مى دانيم که زنان از وحى نبوت بهره اى ندارند. يعنى هيچ وقت خداى تعالى، يک زن را پيغمبر نکرده. چون فرموده: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم مِن أهلِ القُرَى». جملۀ «أن اقذِ فِيهِ فِى التَّابُوت...»، همان مضمونى است که به مادر موسى وحى شد. و کلمۀ «أن»، براى تفسير آن است. بعضى گفته اند: اين کلمه مصدريه، و متعلق به «أوحَى» است، که تقدير کلام چنين شود: «وحى کرد به انداختن او». بعضى ديگر کلمه را مصدريه گرفته و گفته اند: جملۀ مدخول آن، بدل از جملۀ «مَا يُوحَى» است. کلمۀ «تابوت»، به معناى صندوق و شبه آن است، و کلمۀ «قذف»، به معناى نهادن و سپس انداختن است. گويا قذف اول در آيه به معناى نهادن، و قذف دوم، به معناى انداختن است، و معنا اين است که: او را در صندوق بگذار و به دريا بينداز. ممکن هم هست هر دو با هم، به معناى دوم باشد. به اين عنايت که بچه را در صندوق نهادن، و به دريا افکندن، او را طرح کردن، و نسبت به او بى اعتنايى نمودن است. کلمۀ «يَمّ» به معناى دريا است. و بعضى گفته اند: به معناى درياى گوارا است. و کلمۀ «ساحل»، به معناى لب دريا، و کناره خشکى آن است، و «صنع» و «صنيعه»، به معناى احسان است. جملۀ «فَليُلقِهِ اليَمُّ: دريا بايد او را بيرون افکند»، به صورت امر است، تا به تحقق وقوع آن اشاره کند، و مفادش اين است که ما به دريا امر کرده ايم، امرى تکوينى. پس اين قضيه حتما واقع خواهد شد. و همچنين جملۀ «يَأخُذهُ عَدُوٌّ لِى...» که جزائى است مترتب بر اين امر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۸ معناى دو آيه، اين است که: «زمانى که ما به مادرت وحى و الهام کرديم، به وحى و الهامى که ممکن است به يک زن بشود، و آن اين است که طفل را بگذار (و يا بينداز) در يک صندوق، و پس از آن صندوق را به دريا (که همان نيل است) بينداز، که قضاى رانده شده از درگاه ما اين است که دريا او را به ساحل و کناره بيندازد، و آنگاه شخصى که دشمن من و دشمن او است، او را بگيرد. (آرى، فرعون با ادعاى الوهيت، با خدا، و با کشتن اطفال با موسى دشمنى مى کرد، که او نيز طفلى بود). اين آن الهامى بود که به مادرت کرديم. «وَ ألقَيتُ عَلَيکَ مَحَبَّةً مِنِّى وَ لِتُصنَعَ عَلَى عِينِى» - ظاهر سياق، اين است که اين قسمت از داستان تا جملۀ «وَ لَا تَحزَن»، فصل دوم و متمم فصل سابق است و مجموع اين دو فصل، بيان همان منتى است که جملۀ «وَ لَقَد مَنَنَّا عَلَيکَ مَرَّةً أُخرَى»، به آن اشاره مى کرد. پس فصل اول، وحى به مادر موسى، و داستان در صندوق نهادن و به دريا انداختن آن و رسيدنش به دست فرعون، که دشمن خدا و دشمن خود او بود را حکايت کرد. و فصل دوم، محبوب شدن موسى در دل فرعون را نقل مى کند، که ما اين محبت را در دل او انداختيم تا از کشتن موسى صرف نظر نموده، دوباره موسى به مادرش برگردد و در دامن او قرار گيرد، و ديدگان او روشن شود و غمگين نگردد. و اين سرنوشت را خداى تعالى به او وعده داده بود، همچنان که در سوره «قصص»، به آن وعده تصريح نموده، فرموده است: «فَرَدَدنَاهُ إلَى أُمِّه کَى تَقَرَّ عَينُهَا وَ لَا تَحزَن وَ لِتَعلَمَ أنَّ وَعدَ اللّه حَقٌّ». و لازمه اين معنا، اين است که جملۀ «وَ ألقَيتُ عَلَيکَ...»، عطف باشد بر جملۀ «أوحَينَا إلَى أُمِّکَ»، و معناى القاى محبت بر او، اين است که خداوند او را طورى قرار داده بود که هر کس او را مى ديد، دوستش مى داشت، و قلبش را به سوى موسى جذب مى کرد. پس در کلام، استعاره اى تخييليه به کار رفته است. و اگر محبت را نکره آورد، و فرمود: «محبتى بر تو افکندم»، براى اين بود که به عظمت و فخامت و عجيب بودن آن اشاره کند. رده:تفسیر المیزان