تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰۹ و «لام» در «وَ لِتُصنَعَ عَلى عَينِى»، لام غرض است، و جمله مذکور، عطف بر اغراضى است که تقدير گرفته شده، و تقدير آن، اين است که: «ما محبت را بر تو افکنديم براى امورى چنين و چنان، و براى اين که فرعون زير نظر من به تو احسان کند، زيرا من با تو و مراقب حال توام، و به خاطر آن مزيد عنايت و شفقتى که به تو دارم، از تو غافل نمى شوم». و چه بسا گفته باشند مراد از جملۀ «وَ لِتُصنَعَ عَلَى عَينِى»، احسان به او باشد، که به مادرش برگردانيده و تربيتش را در دامن مادر قرار داد. هرچه باشد، لسان آيه، لسان کمال عنايت و شفقت است، و مناسب با آن، اين است که سياق را سياق تکلم وحده کنند. و به همين جهت، از سياق سابق که تکلم با غير «ما» بود، به تکلم وحده «من» عدول فرمود. «إذ تَمشِى أُختُکَ فَتَقُولُ هَل أدُلُّکُم عَلَى مَن يَکفُلُهُ فَرَجَعنَاکَ إلَى أُمِّکَ کَى تَقَرَّ عَينُهَا وَ لَا تَحزَن» - ظرف «إذ» - به طورى که سياق مى رساند - متعلق است به جملۀ «وَ لِتُصنَعَ» و معنایش اين است که: من محبتى از ناحيه خودم بر تو افکندم، تا هر کس تو را مى بيند، براى اين منظور دوست بدارد. و نيز براى اين که در مرئى و منظر من و در تحت مراقبتم، به تو احسان شود. آن وقتى که خواهرت، آمد و شد مى کرد تا خبرى از تو به دست آورد و بداند با تو چه معامله اى مى کنند. ديد کارکنان فرعون در جستجوى دايه اى هستند تا تو را شير دهد. خواهرت خود را در معرض پاسخ قرار داده، به ايشان مى گويد - و اگر فرمود «مى گويد»، و نفرمود «گفت»، براى اين بود که حال گذشته را حکايت کند - آيا مى خواهيد شما را راهنمايى کنم به زنى که او را کفيل شود، هم شير دهد و هم حضانت کند؟ بدين وسيله تو را به مادرت برگردانديم تا خوشحال شود و اندوهناک نگردد. در جملۀ «فَرَجَعنَاکَ»، به سياق سابق که سياق متکلم با غير بود، برگشت شده. نه اين که التفاتى به کار رفته باشد. «وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْنَاک مِنَ الْغَمِّ...»: اين آيه، اشاره به منت و يا منت هايى ديگر غير آن دو منت سابق است، و اين منت، عبارت است از داستان قتل نفس موسى و رأى دادن درباريان قبط به کشتن او، و فرار او از مصر، و ازدواجش با دختر شعيب پيغمبر، و اقامتش در مَديَن، به مدت ده سال، به عنوان اجير و چوپان گوسفندان شعيب. و اين داستان، در سوره «قصص» مفصل آمده. پس جملۀ «وَ قَتَلتَ نَفساً»، اشاره به کشتن آن مرد قبطى است در مصر. و جملۀ «فَنَجَّينَاکَ مِنَ الغَمِّ»، اشاره به ترسى بود که به وى دست داد، ترسید درباریان ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۰ فرعون او را بکشند، و خداى تعالى او را بيرون و به سرزمين مدين برد. همين که شعيب او را احضار کرد، و موسى داستان خود را براى او گفت، شعيب گفت: «لَا تَخَف نَجَوتَ مِنَ القَومِ الظَّالِمِين». مراد از فتنه، در آیه: «وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً» «وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً» - يعنى تو را آزموديم، آزمودنى. راغب در مفردات مى گويد: کلمه «فتن» در اصل، به معناى اين است که طلا را در آتش کنند و خوبى و بدى جنس آن را معلوم سازند، و در داخل آتش شدن انسان نيز استعمال شده. از آن جمله، قرآن کريم فرموده: «يَومَ هُم عَلَى النَّارِ يُفتَنُون: روزى که در آتش در مى آيند». و نيز فرموده: «ذُوقُوا فِتنَتَکُم: بچشيد عذابتان را»، و آنگاه گفته است: گاهى وسيله عذاب را هم «فتنه» مى گويند، و کلمه «فتنه» را نيز در آن استعمال مى کنند. مانند آيه: «ألَا فِى الفِتنَةِ سَقَطُوا: آگاه باش که در فتنه افتاده اند». و گاهى در آزمايش به کار مى رود، مانند: «وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً». آنگاه با کلمه «فتنه» معامله کلمه «بلاء» را کردند، که هر دو را، هم در شدت و هم در رخایى که آدمى به آن مى رسد، استعمال نمودند، ولى ظهور آن دو و استعمالشان در شدت بيشتر است، که در آيه: «وَ نَبلُوَکُم بِالشَّرِّ وَ الخَيرِ فِتنَةً: شما را به خير و شر مى آزماييم، آزمودنى»، هر دو، در هر دو معنا به کار رفته. اين بود آن مقدار از کلام راغب که مورد حاجت ما بود. «فَلَبِثتَ سِنِينَ فِى أهلِ مَديَن» - اين ماندنش در اهل مَديَن، متفرع بر فتنه و نتيجه آن است. و در جملۀ «ثُمَّ جِئتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى» احتمال دارد، و خيلى هم بعيد نيست که از سياق استفاده شود که مراد از «قَدَر»، مقدار باشد، و منظور از آن، مقدار علم و عمل و تجربه اى باشد که از ابتلائات وارده در نجاتش از غم، و خروجش از مصر و ماندنش در اهل مَديَن به دست آورده، (و معنا اين باشد که آنگاه با مقدارى علم و تجربه آمدى). بنابراين، مجموع جملۀ «وَ قَتَلتَ نَفساً فَنَجَّينَاکَ مِنَ الغَمِّ... يَا مُوسَى» يک منت باشد، و آن، اين باشد که به چند بلاء پشت سر هم مبتلا شد، تا با مقدارى از کمال که کسب کرده و به فعليت رسانده بود، به مصر باز گشت. بعضى ها از اين اشکال که چرا فتنه و بلاء را منت شمرده؟ چه بسا پاسخ گويند که: فتنه در اين جا، به معناى خلوص و خلاصى است، همانطور که طلا به وسيله آتش خالص مى شود. و چه بسا بگويند منت بودن آن، به اعتبار ثوابى است که در برابر آن مى دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۱ ولى اين دو جواب وقتى درست است که جملۀ «فَلَبِثتَ» جداى از ماقبلش باشد، و به همين جهت بعضى از مفسران گفته اند: مراد از فتنه، آن رنج ها و محنت هايى است که موسى بعد از بيرون شدنش از مصر تا رسيدن به مَديَن تحمل نمود. چون از حرف «فائى» که بر سر جملۀ «فَلَبِثتَ سِنِينَ فِى أهلِ مَديَن» آمده، بر مى آيد که «لبث» در اهل مَديَن بعد از فتنه بوده، و تأخّر زمانى داشته. ليکن اين حرف صحيح نيست. براى اين که حرف «فاء»، بيشتر از تفريع را نمى رساند، و واجب نيست که همه جا مدخول «فاء»، تفرّع زمانى هم بر ماقبل داشته باشد. بعضى ديگر گفته اند: «قَدَر» به معناى تقدير است و مراد اين است که تو سپس به تقدير ما به مصر آمدى، آنگاه به کسانى که «قَدَر» را به معناى مقدار گرفته اند، اعتراض کرده که معروف از «قَدَر» به اين معنا، «قَدر» به سکون دال است، نه «قَدَر» به فتحه آن. وليکن به طورى که اهل لغت تصريح کرده اند، «قَدر» به سکون، و «قَدَر»، به فتحه به يک معنا است، همچنان که «نَعل» به سکون و «نَعَل» به فتحه، يک معنا مى دهد. علاوه بر اين، «قَدَر» به معناى مقدار، همان طور که قبلا گفتيم، با سياق سازگارتر، و يا تنها آن سازگار است. مفسران ديگر براى اين که «قَدَر» را به معناى مقدار بگيرند، وجوهى بى پايه ذکر کرده اند، که در نقل آن ها، هيچ فایده اى نيست. آيه شريفه که منت خدا بر موسى را مى شمرد، با نداى موسى ختم شد، تا احترام بيشترى از او شده باشد. مراد از جمله: «و اصطنعتک لنفسى»، در خطاب خداوند به موسى«ع» «وَ اصطنَعْتُک لِنَفْسى»: کلمۀ «اصطِنَاع»، افتعال از «صُنع» و به معناى احسان است - به طورى که گفته اند - وقتى گفته مى شود: «صَنَعَ فُلاناً: فلانى را صنع کرد»، معنايش اين است که به او احسان نمود. و چون گفته شود: «اصطَنَع فُلاناً»، معنايش اين مى شود که احسان خود را درباره فلانى تحقق داد و تثبيت کرد. و از قفّال نقل شده که گفته: وقتى گفته مى شود: «فلانى فلان را اصطناع کرد»، معنايش اين است که آن قدر به وى احسان کرد، که وى را به او نسبت مى دهند، و مى گويند: اين صنيع فلانى است و اين نمک پروردۀ اوست. اين بود کلام قفّال. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۲ بنا به گفته وى، برگشت معناى «اصطناع موسى» به اين است که خداى تعالى، او را براى خود اختصاص داد، و آن وقت موقعيت کلمۀ «لِنَفسِى»، کاملا روشن مى شود. و اما بنابر معناى اول، از نظر سياق، مناسب تر آن است که بگوييم: «اصطناع»، متضمن معناى اخلاص است. و به هر حال، معناى آن اين است که من تو را خالص براى خودم قرار دادم، و همه نعمت هايى که در اختيار تو است، همه اين ها از من و احسان من است، و در آن غير من کسى شرکت ندارد. پس تو خالص ‍براى منى. آن وقت مضمون آيه مورد بحث با آيه: «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ مُوسَى إنَّهُ کَانَ مُخلَصاً» روشن مى شود. از اين جا معلوم مى شود اين که بعضى گفته اند: مراد از «اصطناع»، اختيار است، و معناى «اختيار خدا موسى را براى خود»، اين است که او را حجت ميان خود و خلق خود قرار دهد، به طورى که کلام او و دعوتش، کلام و دعوت وى باشد. و نيز گفتار بعضى ديگر که گفته اند: مراد از کلمۀ «لِنَفسِى»، براى وحى و رسالت من است. و نيز گفتار ديگران که گفته اند: يعنى «براى محبتم»؛ هيچ يک درست نيست. چون بدون دليل مقيد کردن است. و نيز روشن مى شود که «اصطناع» و احسان نمودن خدا موسى را براى خود، يکی از منت هاى مذکور است، بلکه از بزرگترين نعمت هاى او بوده است. و ممکن هم هست جملۀ «وَ اصطَنَعتُکَ لِنَفسِى»، عطف تفسيرى بر جملۀ «جِئتَ عَلَى قَدَرٍ» باشد، و اين که «فخر رازى» بر اين معنا اعتراض کرده که وسط واقع شدن نداء ميان آن و منت هاى مذکور - با اين که اصطناع هم، در سلک آن منت ها باشد - سازگارى ندارد، و به همين جهت، بهتر است آن را تمهيد و زمينه چينى براى فرستادن او و برادرش نزد فرعون دانست. اعتراضش وارد نيست. براى اين که حکمت وسط واقع شدن نداء، منحصر در آنچه او گفته نيست. شايد وجه ديگر آن، احترام بيشتر موسى «عليه السلام» و لطف به وى و نزديک کردنش به موقف انس باشد، تا زمينه فراهم شود براى التفات بار دوم، از تکلم مع الغير به تکلم وحده. يعنى جملۀ «وَ اصطَنَعتُکَ لِنَفسِى». «اذْهَب أَنت وَ أَخُوک بِآيَاتى وَ لا تَنِيَا فى ذِکْرِى»: در اين جمله، امر سابق تجديد مى شود و در آن، خطاب تنها متوجه موسى «عليه السلام» شده بود و مى فرمود: «إذهَب إلَى فِرعَونَ إنَّهُ طَغَى»، ولى در اين جمله، برادرش را هم به وى ملحق کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۳ چون خود موسى قبلا درخواست کرده بود که برادرش را در کار او شرکت دهد. به همين جهت در خطاب دوم، او را هم مخاطب نمود. دستورشان داد تا با آيات او نزد فرعون روند و در آن موقع، داراى بيش از دو آيت نبود، و از همين که فرمود: «با آيات من»، خود وعده جميلى است که به زودى در موقع لزوم با آيت هاى ديگرى تأييدش خواهد کرد. و اما اين که بگوييم: مراد از «آيات»، همان دو آيت است، زيرا گاهى جمع بر تثنيه اطلاق مى شود، و يا بگوييم: هر يک از آن دو آيت، منحل به چند آيت است، سخن قابل اعتمادى نيست. «وَ لَا تَنِيَا فِى ذِکرِى» - کلمۀ «تَنِيا» از «ونى»، به معناى فتور و سستى است، و مناسب تر به سياق سابق، اين است که مراد از ذکر «دعوت به ايمان به خداى تعالى»، به تنهايى باشد. نه ذکر به معناى «توجه به قلب يا زبان»، که بعضى گفته اند. «اذْهَبَا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَى * فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَّيِّناً لَّعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أَوْ يَخْشَى»: در اين جا نيز، براى بار دوم، هر دو را مخاطب قرار داد و همچنين در نهى قبلى نيز، آن دو را با هم خطاب کرد، در حالى که قبل از آن نهى و اين امر، در جملۀ «إذهَب أنتَ وَ أخُوکَ» که جنبۀ زمينه چينى براى آن دو خطاب داشت، هر دو را مخاطب نکرد، بلکه يکى را مخاطب کرد و ديگرى را به او ملحق نمود. و از اين جا مى توان احتمال داد که آيه مورد بحث، مشافهه و مخاطبه ديگرى بوده که بعد از آن موقف، ميان خدا و آن دو، يا با هم و يا جداى از هم واقع شده است. و مؤيد اين احتمال، اين است که بعد از آن فرموده: «قَالَا رَبَّنَا إنَّنَا نَخَافُ أن يَفرُطَ عَلَينَا...». چون هر دو با هم مى گويند «خدايا مى ترسيم به ما ستم و تعدى کند»، و همچنين در چند جاى بعد، همه خطاب به هر دو است، معلوم مى شود اين خطاب ها در محلى ديگر بوده. و مراد از اين که فرمود: «وَ قُولَا لَهُ قَولاً لَيِّناً»، اين است که در گفتگوى با فرعون، از تندى و خشونت خوددارى کنند، که همين خويشتندارى از تندى، واجب ترين آداب دعوت است. در جملۀ «لَعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أو يَخشَى»، تذکر و يا خشيت فرعون آرزو شده، و اين اميد، قائم به مقام محاوره است، نه به خداى تعالى، که عالِم به همه حوادث است که پيش خواهد آمد. کلمۀ «تذکر»، به معناى قبول يادآورى و التزام به مقتضيات حجت يادآورنده و ايمان به آن است. و کلمه «خشيت»، به معناى مقدمه آن قبول و ايمان است. پس برگشت معنا به اين مى شود که: «شايد او ايمان بياورد و يا نزديک به ايمان آوردن شود، و حداقل بعضى از خواسته هاى شما را اجابت کند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۴ بعضى از کسانى که معتقدند ايمان فرعون در حين غرق شدن قبول است، به کلمۀ «لَعَلَّ» در آيه مذکور بر مدعاى خود استدلال کرده اند، به اين بيان که اميد و آرزو از ناحيه خداى تعالى، واجب الوقوع است، همچنان که به ابن عباس و قدماى مفسران هم نسبت داده اند، که هر چه را خدا درباره اش اميدوار شود، آن خواهد شد. پس از آيه بر مى آيد که يکى از دو امر تذکر و خشيت واقع شد که هر يک واقع شود، نجات را به دنبال دارد. (پس فرعون که به حکايت قرآن، در حين غرق شدن ايمان آورد، اهل نجات است). ليکن اين حرف مردود و ممنوع است، و کلمۀ «عَسَى» و «لَعَلّ» در کلام خداى تعالى، بر همان معنايى دلالت مى کند که در کلام غير خدا دلالت مى کند، و آن معنا عبارت است از اميدوارى. چيزى که هست، اميد در غير خدا، قائم به شخص جاهل است، ولى در خداى تعالى، قائم به او نيست. چون او منزه از جهل است، بلکه قائم به مقام است. يعنى کسى که در چنين مقامى قرار گيرد و جوانب کلام را زير نظر داشته باشد، مى فهمد که جا دارد چنين و چنان شود. به خلاف اميدوارى در غير خدا، که هم ممکن است قائم به نفس اميدوار باشد و هم قائم به مقام تخاطب و گفت و شنود. رد سخنى از فخررازى، درباره سرّ ارسال موسى «ع»، به سوى فرعون امام فخر رازى، در تفسير خود گفته است: سرّ اين که چرا خداى تعالى، موسى را نزد فرعون فرستاد، با اين که مى دانست او ايمان نمى آورد، به دست نيامده و در اين گونه اسرار، غير از تسليم و ترک اعتراض چاره اى نيست. و اين سخن از وى، خيلى عجيب است. براى اين که اگر مقصود از سرّ فرستادن موسى، وجه صحت امر به چيزى است، با علم به اين که در خارج تحقق نمى يابد و محال است، تحقق يابد؟! جواب مى گوييم: محال بودن وقوع چيزى در خارج يا وجوب وقوع آن، خود حالت آن چيز است به قياس بر علت تامه آن، که عبارت است از علت فاعلى، به ضميمه ساير عوامل خارجى، (که اگر مجموع اين ها که همان علت تامه است، موجود باشد، آن چيز و آن فعل، واجب و ضرورى الوجود مى شود. و اگر علت تامه اش نبود و يا تامه نبود، وجود آن ممتنع مى گردد). و اما به قياس به علت فاعلی اش، به تنهایى نه واجب مى شود و نه ممتنع، و امر خداى تعالى هم، هيچ وقت متعلق به فعلى به قياس به تمامى اجزاء علت تامه اش نمى شود، بلکه تنها متعلق به فعل به قياس به علت فاعلی اش مى گردد، که يکى از اجزاء علت تامه فعل است و نسبت فعل و عدم آن به قياس به آن، تنها ممکن است. (نه واجب و نه ممتنع). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۵ و به عبارت ديگر، نسبت فعل و عدم فعل به فاعل، نسبت امکان دائمى است. چون فاعل علت ناقصه است، که نه وجود فعل را واجب مى کند و نه عدم آن را. پس بنابراين، ارسال رسول و دعوت فرعون به وسيله رسول، و امر فرعون به اطاعت وى، همه صحيح است. زيرا اجابت فرعون و اطاعتش از رسول، نسبت به خود او اختيارى و ممکن است، (نه واجب و نه ممتنع)، هر چند که نسبت به او، که علت فاعلى است، به ضميمه ساير عوامل مانعه از اجابت محال و ممتنع است. اين جواب کسانى است که قائل به اختيارند. و اما جبرى مذهبان، که خود فخر رازى يکى از آن ها است، اين شبهه نزد آن ها منحصر در تنها مسأله مورد بحث نيست، بلکه در تمامى موارد تکاليف جريان دارد. چون ايشان قائل به عموم جبر هستند و در مورد بحث گفته اند: امر به موسى تکليفى است صورى، که نتيجه آن، اتمام حجت و قطع معذرت است. و اما اگر مراد از «سرّ ارسال رسول»، با علم به ايمان نياوردن فرعون، پرسش از فایدۀ اين کار باشد، چون خداى تعالى کار لغو نمى کند؟ در جواب مى گوييم: دعوت به دين حق، هرگز و در هيچ موردى لغو نيست. براى اين که در مردمى که آن را مى پذيرند، اثر گذاشته و ايشان را در سعادت تکميل مى کند، و در مردمى که آن را نمى پذيرند، نيز اثر گذاشته، ايشان را در شقاوتشان تکميل مى کند. همچنان که خداى تعالى فرمود: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ القُرآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِين وَ لَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إلّا خَسَاراً». آرى، اگر تکميل در طرف شقاوت لغو گردد، ديگر آزمايش در آن ناحيه معنايى نخواهد داشت، و حجت در آن تمام نمى شود، و عذر منقطع نمى گردد. و اگر در يک طرف حجت تمام نشود، در طرف ديگر نيز تمام نمى گردد، و اين خود روشن است. (زيرا سعادت در جايى تحقق مى يابد که شقاوت هم امکان داشته باشد). «قَالا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَن يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَن يَطغَى»: کلمۀ «فرط» به معناى تقدم است و در اين جا، مراد از آن به قرينه مقابله اش با طغيان، تعجيل در عقوبت است، به طورى که نگذارد دعوت تمام گردد و مهلت ندهد معجزات اظهار شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۶ و مراد از «طغيان»، اين است که در ظلم خود، از حد تجاوز نموده و با تشديد عذاب بنى اسرائيل و جرأت بر ساحت مقدس ربوبى مقابله نموده و اين بار کارهايى بکند که تاکنون نمى کرد، و اگر نسبت خوف به موسى «عليه السلام» و هارون داد، اشکالى ندارد. چون در سابق، در تفسير جملۀ «خُذهَا وَ لَا تَخَف» گفتيم که اين «خوف» با مقام نبوت منافات ندارد. بعضى بر اين آيه اشکال کرده اند به اين که خداى تعالى، در جاى ديگر، به موسى وقتى درخواست شرکت دادن برادر را کرد، فرمود: «قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأخِيکَ وَ نَجعَل لَکُمَا سُلطَاناً فَلَا يَصِلُونَ إلَيکُمَا»، و با اين که در اين آيه قبلا به او تأمين داده بود، ديگر جا نداشت موسى و هارون اظهار ترس کنند؟ بعضى از اين اشکال جواب داده اند به اين که: ترس قبلى موسى «عليه السلام» از جان خودش بود، به دليل اين که مى گفت: «آن ها از من خونى طلب دارند و مى ترسم مرا بکشند»، ولى در آيه مورد بحث، همان طور که گذشت، ترسشان از باز ماندن امر دعوت است. علاوه بر اين، ممکن است خوفى که در اين آيه حکايت شده، همان ترس قبلى موسى باشد، که در موقف مناجات اظهار کرده بود و ترس هارون باشد در هنگامى که از مأموريت خود آگاه گشت، و با هم در اين مورد جمع شده باشند. در سابق هم گذشت که احتمال دارد جملۀ «إذهَبَا إلَى فِرعَون...»، حکايت کلامى باشد که هر دوى آن بزرگواران در مواقف متعددى گفته اند. «قَالَ لا تخَافَا إِنَّنى مَعَکُمَا أَسمَعُ وَ أَرَى»: يعنى از فرط و طغيان فرعون نترسيد که من با شما حاضرم، و آنچه بگويد، مى شنوم و آنچه عمل کند، مى بينم و شما را يارى مى کنم و تنهاتان نمى گذارم. و در حقيقت، اين آيه تأمينى است که با وعده نصرت به آن دو مى دهد. پس اين که فرمود: «لَا تَخَافَا»، تأمين است و اين که فرمود: «إنَّنِى مَعَکُمَا أسمَعُ وَ أرَى»، تعليل آن تأمين است به اين که با حضور و ديدن و شنيدن من، ديگر جايى براى ترس شما نيست، و اين، خود دليل بر اين است که جمله مذکور، کنايه است از مراقبت و نصرت، و گرنه صرف حاضر بودن و ديدن و شنيدن، و صرف آگاهى داشتن به آنچه که رُخ مى دهد، باعث نترسيدن موسى و هارون نمى شود. چون خداى تعالى همه چيز را مى بيند و مى شنود و از هر چيزى آگاهى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۷ بعضى از علما با اين آيه استدلال کرده اند بر اين که «سمع» و «بصر» در خداى تعالى، دو صفت اند زائد بر صفت علم. چون اگر آن دو نيز همان علم بوده باشند، بايد آوردن جملۀ «أسمَعُ وَ أرَى» بعد از جملۀ «إنَّنِى مَعَکُمَا» تکرار باشد و تکرار خلاف اصل است. و اين استدلال، موهون ترين استدلالى است که در اين باره شده است. براى اين که: اولا: در سابق هم تذکر داديم که مفاد جملۀ «إنَّنِى مَعَکُمَا» حضور و شهادت است و حضور و شهادت غير از علم است. و ثانيا: ما برهان هاى يقينى داريم بر اين که صفات ذاتى خداى تعالى که عبارتند از: «حيات»، «علم»، «قدرت»، «سمع» و «بصر»، عين ذات اند، و بعضى عين بعض ديگرند، و ديگر با بودن يقين، ممکن نيست ظهور لفظى ظنّى مخالف منعقد گردد. و ثالثا: براى اين که مسأله از مسائل اصول معارف دينى است و در اصول، جز به علم نمى توان اعتماد و رکون نمود و دليلى که با امثال «اصل عدم تکرار است»، تمام و تکميل شود، از چنين مباحثى اجنبى است. «فَأْتِيَاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّک ...»: در اين جمله، امر و دستور به رفتن نزد فرعون تجديد شده. البته بعد از آن که آن دو جناب را با وعده حفظ و نصرت تأمين داده. چيزى که هست، در اين امر مجدد، رسالت آن دو را کاملا بيان فرموده است، و آن، اين است که نزد وى روند، و او را به ايمان و رفع يد از عذاب بنى اسرائيل دعوت نموده، پيشنهاد کنند که بنى اسرائيل را رخصت دهد تا با آن دو جناب، به هر جا خواستند، بروند. نکته های اوامر خداوند، به موسى و هارون، درباره رفتن نزد فرعون و دعوت او در اين بيان و گفتگوى با فرعون، هر جا که وجهه سخن دگرگون شده، همان دستور قبلى به مقتضاى تناسب مقام تکرار شده. مثلا بار اول فرمود: «نزد فرعون برو، که او طغيان کرده است». بار دوم، که بعد از درخواست هاى موسى «عليه السلام» بود، چنين تکرار کرد که: «تو و برادرت، نزد فرعون شويد که او طغيان کرده است». بار سوم، که موسى اظهار خوف کرد و خداى تعالى تأمينش داد، چنين تکرار فرمود: «نزد او شويد و بگوييد...»، که در اين نوبت، تفصيل جزئيات وظایفى را که دارند، بيان نمود. پس در جملۀ «فَأتِيَاهُ فَقُولَا إنّا رَسُولَا رَبِّک» مأمور شده اند خود را به عنوان فرستاده پروردگار وى، به وى معرفى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۸ و در جملۀ «وَ السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الهُدَى...»، مأمور شده اند وى را به بقيه اجزاى ايمان بخوانند. و اما جملۀ «فَأرسِل مَعَنَا بَنِى إسرَائِيل»، تکليفى است فرعى و متوجه شخص فرعون. و در جملۀ «قَد جِئنَاکَ بِآيَةٍ مِن رَبِّک»، براى اثبات رسالتشان، استناد به حجت نموده اند. و اگر کلمۀ «آيت» را نکره آورد، خواست تا از عدد آيت سکوت کرده باشد و نيز به عظمت امر آن آيت، و وضوح دلالتش بر رسالت اشاره کرده باشد. و جملۀ «وَ السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الهُدَى»، به منزله تحيت خداحافظى است که در عين حال، اشاره به اين است که ديگر حرفى نداريم. رسالت ما همين است که گفتيم. و نيز خلاصه محتواى دعوت دينى را بيان مى کند، که دامنه سلامت تمامى افرادى را که هدايت و سعادت را پيروى مى کنند، شامل مى شود و چنين افرادى در مسير زندگى، به هيچ مکروهى بر نمى خورند، نه در دنيا و نه در عقبى. جملۀ «إنَّا قَد أُوحِىَ إلَينَا أنَّ العَذَابَ عَلَى مَن کَذَّبَ وَ تَوَلَّى»، در مقام تعليل جمله قبل خودش است، که حاصل هر دو چنين مى شود: اين که تنها بر پيروان هدايت سلام کرديم، براى اين بود که خداى سبحان، به ما وحى کرده بود که «عذاب» - که ضد «سلام» است - سرنوشت بدون استثناء کسانى است که آيات خدا و يا دعوت حق را، که همان هدايت است، تکذيب کنند و از آن روى گردان شوند. و در سياق دو آيه، اين معنا به خوبى به چشم مى خورد که در عين اين که رسالت آن دو را بيان نموده، سلطنت فرعون و آنچه از زخارف که وى بدان مى بالید و تظاهر به کبرياء مى نمود، به هيچ گرفته و خوار شمرده است. مثلا خداى سبحان، به آن دو بزرگوار مى فرمايد: «فَأتِيَاهُ»، و نمى فرمايد: «إذهَبَا إلَيه». چون اگر اين دو تعبير را بخواهيم به فارسى ترجمه کنيم، تقريبا ترجمه اولى «برويد پهلويش»، و ترجمه دومى «برويد نزد وى» مى شود. و معلوم است که دومى در جايى به کار مى رود که طرف داراى مقامى منيع باشد و شخص رسول، خدمتش يا حضورش برود. به خلاف اولى که رسول مى تواند چسبيده به او بنشيند و تماس نزديکترى پيدا کند، و اگر سلطنت پادشاه مصر و معبود قبطيان که دسترسى به دربارش، کار بسيار دشوارى بوده، رعايت مى شد، جا داشت بفرمايد: «إذهَبَا إلَيه»، ولى نفرمود. ديگر اين که فرمود: «فَقُولَا»، و نفرمود: «فَقُولَا لَهُ: به او بگوييد». چون خواست او را داخل انسان حساب نکند و اعتنايى به شأن وى ننمايد. و نيز فرمود: «أنَا رَسُولَا رَبِّک» و «بِأيَةٍ مِن رَبِّک»، و دو بار به گوشش نواختند که تو آن طور که ادعا مى کردى «أنَا رَبُّکُمُ الأعلَى» نيستى، بلکه بنده و مربوب ربّى هستى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱۹ و نيز فرمود: «وَ السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الهُدَى» و نفرمود: «سلام بر تو، اگر هدايت را دنبال کنى»، همچنان که در جمله مقابلش نيز، اعتنايى به وى نکرد و به طور کلّى فرمود: «أنَّ العَذَابَ عَلَى مَن کَذَّبَ وَ تَوَلَّى: عذاب، سرنوشت هر کسى است که تکذيب کند و اعراض نمايد». همه اين ها را اگر به دقت در نظر بگيريم، مناسب تر است با لحن جملۀ «لَا تَخَافَا إنَّنِى مَعَکُمَا أسمَعُ وَ أرَى»، و نکته اى که از آن استفاده مى شود، زيرا از آن کمال احاطه و عزت و قدرتى بر مى آيد که هيچ نيرويى تاب مقاومت در برابرش را ندارد. (آرى در دعوت به عبوديت و ربوبيت چنين خدايى، مناسب تر همان است که فرعون ها، بى مقدار و به هيچ گرفته شوند). اما اين تعبيرات، در عين حال که بى مقدارى و بى ارزشى فرعون را مى رساند، اولا هيچ گونه خشونتى نداشته و از نرمى و ملايمت که قبل از اين موسى را بدان امر مى کرد، بيرون نشده است. و ثانيا سخن حق را به گوش فرعون رسانيده، بدون اين که تملق کرده و از سلطنت باطل فرعون و عزت دروغی اش، مرعوب شده باشد. بحث روايتى: (روایاتی پیرامون آیات رسالت موسی«ع») در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در ذيل جملۀ «آتِيکُم مِنهَا بِقَبَسٍ» مى فرمود: «يعنى پاره اى آتش برايتان بياورم تا گرم شويد»، «أو أجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً: يا بر سرِ آن آتش کسى را بيابم که راه را به ما نشان دهد». چون موسى «عليه السلام»، راه را گُم کرده بود. و در کتاب فقيه آمده که شخصى از امام صادق «عليه السلام» پرسيد: چرا موسى «عليه السلام»، مأمور کندن کفش خود شد، که قرآن درباره اش مى فرمايد: «فَاخلَع نَعلَيکَ إنَّکَ بِالوَادِ المُقَدَّس طُوىً»؟ فرمود: چون کفش هايش، از پوست خر مُرده بود. مؤلف: اين روايت را، تفسير قمى نيز، بدون ذکر سند و آن هم با ضمير (يعنى از آن حضرت) آورده و در الدر المنثور هم، از عبدالرزاق و فارابى و عبد بن حميد و ابن ابى حاتم از على «عليه السلام»، همين معنا آمده، ولى در روايتى ديگر رد شده است. سياق آيه هم مى رساند که کندن کفش، صرفا به منظور احترام مکان بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۰ و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «أقِمِ الصَّلَوة لِذِکرِى» گفته است: بعضى گفته اند معنايش اين است که هر وقت به يادت آمد که نمازى به گردنت هست، چه در وقت و چه در خارج وقت، آن را به جاى آر. و اين قول، از بيشتر مفسران نقل شده. و از امام ابى جعفر «عليه السلام» هم نقل شده و روايت انس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که فرمود: «هر که نماز را فراموش کرد، هر وقت يادش آمد بخواند، ديگر کفاره اى به گردنش نيست»، آن را تأييد مى کند، و اين روايت را مسلم، در صحيح خود آورده است. مؤلف: اين حديث، به طرق ديگرى از اهل سنت، با سند و بى سند، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل شده، و از طرق شيعه از امام باقر و صادق «عليهما السلام» آمده است. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «أکَادُ أُخفِيهَا»، از ابن عباس نقل کرده که جمله را به صورت: «أکَادُ أُخفِيهَا عَن نَفسِى» قرائت کرده، و در قرائت أُبَّى نيز، به همين صورت آمده، و از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت شده (که بنابر آن، معنا چنين مى شود: نزديک است که وقت قيامت را از خودم هم پنهان بدارم). شباهت دعاى پيامبر «ص» درباره وزارت اميرمؤمنان، با دعاى موسى«ع» و در الدر المنثور است که ابن مردويه و خطيب و ابن عساکر، از اسماء بنت عميس روايت آورده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را ديدم که در مقابل کوه «ثُبَير» ايستاده بود و مى فرمود: «اى کوه ثُبَير! روشن باش. اى کوه ثُبَير! روشن باش. بارالها! از تو آن مى خواهم که برادرم موسى خواست و آن، اين است که: سينه ام را گشاده کنى، و کارم را آسان سازى و گره از زبانم باز کنى، تا سخنانم را بفهمند، و از اهل بيتم، برادرم على را وزيرم سازى، و پشتم را به وسيله او محکم کنى و او را در کار من شريک سازى، تا تو را بسيار تسبيح کنيم، و بسيار ذکر گوييم، که تو به ما بصير هستى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲۱ مؤلف: قريب به اين معنا، از سلفى، از امام باقر «عليه السلام» و همچنين در مجمع البيان، از ابن عباس، از ابوذر، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده. رده:تفسیر المیزان